phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương: Ch-¬ng 1: Mét sè vấn đề lý luận và thực tiễn về phương pháp dạy học tích cực và kỹ năng giải toán. Ch-¬ng 2: Một số biÖn ph¸p s- ph¹m nh»m rÌn luyÖn kü n¨ng gi¶i c¸c bµi to¸n cùc trÞ h×nh häc thuéc ch-¬ng tr×nh líp 8, 9 theo h-íng tÝch cùc ho¸ ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh. Ch-¬ng 3: Thùc nghiÖm s- ph¹m. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ch-¬ng 1 mét sè vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn vÒ ph-¬ng ph¸p d¹y häc tÝch cùc vµ kü n¨ng gi¶i to¸n 1.
Ph-¬ng ph¸p d¹y häc tÝch cùc 1. Tính tích cực nhận thức của người học 1.1 TÝnh tÝch cùc Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt cho r»ng: "TÝch cùc lµ h¨ng h¸i, nhiÖt t×nh víi c«ng viÖc. TÝch cùc cã t¸c dông kh¼ng ®Þnh, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn vµ tr¸i víi tiªu cùc. Khi nãi ®Õn tÝnh tÝch cùc lµ nãi ®Õn tÝnh chñ ®éng vµ nh÷ng ho¹t ®éng nh»m t¹o ra sù biÕn ®æi theo h-íng ph¸t triÓn".
Kharlamop: "TÝnh tÝch cùc lµ tr¹ng th¸i ho¹t ®éng cña häc sinh, ®Æc tr-ng bëi kh¸t väng häc tËp, cè g¾ng trÝ tuÖ vµ nghÞ lùc cao trong qu¸ tr×nh n¾m v÷ng tri thøc". Nh- vËy, qua c¸c quan niÖm nªu trªn chóng ta thÊy r»ng: TÝch cùc bao giê còng g¾n liÒn víi ho¹t ®éng chñ ®éng cña chñ thÓ. TÝnh tÝch cùc bao hµm tÝnh chñ ®éng, chñ ®Þnh vµ cã ý thøc cña chñ thÓ. H×nh thµnh vµ ph¸t triÓn tÝnh tÝch cùc nhËn thøc lµ mét nhiÖm vô quan träng vµ chñ yÕu cña gi¸o dôc nh»m ®µo t¹o ra nh÷ng con ng-êi tù chñ, n¨ng ®éng, s¸ng t¹o, phï hîp víi yªu cÇu cña x· héi trong thêi k× míi.
Cã thÓ xem tÝnh tÝch cùc nh- lµ mét ®iÒu kiÖn ®ång thêi lµ kÕt qu¶ cña sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch häc sinh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn gi¸o dôc. TÝnh tÝch cùc häc tËp I.Kharlamop khẳng định: “Học tập là quá trình nhận thức tích cực”, ở đó tính tích cực không chỉ tồn tại như một trạng thái, một nét tính cách cụ thể mà nó còn là kết quả của quá trình tư duy, là mục đích cần đạt của quá trình dạy học và nó có tác dụng nâng cao không ngừng hiệu quả học tập của học sinh. Theo từ điển Tiếng Việt, tích cực là một trạng thái tinh thần có tác dụng khẳng định và thúc đẩy sự phát triển. Trong hoạt động học tập, nó diễn ra ở 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều phương diện khác nhau: tri giác tài liệu, thông hiểu tài liệu, ghi nhớ, luyện tập, vận dụng, khái quát,.
và được thể hiện ở nhiều hình thức đa dạng, phong phú. + Xúc cảm học tập: thể hiện ở niềm vui, sốt sắng thực hiện yêu cầu của giáo viên. + Chú ý: thể hiện ở việc lắng nghe và dõi theo mọi hành động của giáo viên, thực hiện chu đáo, nhanh gọn, đầy đủ và chính xác yêu cầu đó. + Sự nỗ lực của ý chí: thể hiện ở sự kiên trì, nhẫn nại vượt khó khăn khi giải quyết nhiệm vụ nhận thức.
+ Có hành vi, cử chỉ khẩn trương khi thực hiện các hành động tư duy. + Kết quả lĩnh hội: nhanh, đúng, tái hiện được khi cần, vận dụng được khi gặp tình huống mới. Đặc biệt, tính tích cực học tập có mối quan hệ nhân quả với các phẩm chất, nhân cách của người học như: + Tính tự giác: đó là sự tự nhận thức được nhu cầu học tập của mình và có giá trị thúc đẩy hoạt động có kết quả. + Tính độc lập của tư duy: đó là sự phân tích, tìm hiểu, giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, đây là biểu hiện cao của tính tích cực.
+ Tính chủ động: thể hiện ở việc làm chủ các hành động trong toàn bộ hoặc trong từng giai đoạn của quá trình nhận thức như đặt ra nhiệm vụ, lập kế hoạch thực hiện nhiệm vụ đó,. lúc này tính tích cực đóng vai trò như một tiền đề cần thiết. + Tính sáng tạo: thể hiện khi chủ thể nhận thức tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị phụ thuộc vào cái đã có. Đây là mức độ biểu hiện cao nhất của tính tích cực.
+ Động cơ học tập: là nguồn tạo ra tính tích cực học tập và khi đã hình thành thì tính tích cực lại có giá trị như một động cơ thúc đẩy hoạt động. Song giữa chúng có sự khác biệt cơ bản: động cơ là đối tượng của hoạt động, là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuộc tính của nhân cách, còn tính tích cực lại là một trạng thái tinh thần làm nền cho hoạt động diễn ra có hiệu quả và có thuộc tính thiên về mặt cảm xúc. Như vậy nói về tính tích cực, người ta thường đánh giá ở cấp độ cá nhân người học trong quá trình thực hiện mục đích dạy học chung. Một cách khái quát, I.Kharlamop: “Tính tích cực trong hoạt động nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh, được đặc trưng bởi khát vọng học tập, sự cố gắng trí tuệ với nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức cho chính mình”.
Sukina đã chia tính tích cực ra làm ba cấp độ: + Tính tích cực bắt chước tái hiện: Xuất hiện do tác động kích thích bên ngoài (yêu cầu của giáo viên), trong trường hợp này, người học thao tác trên đối tượng, bắt chước theo mẫu hoặc mô hình của giáo viên, nhằm chuyển đối tượng từ ngoài vào trong theo cơ chế: “Hoạt động bên ngoài và bên trong có cùng cấu trúc”. Nhờ đó, kinh nghiệm hoạt động được tích luỹ thông qua kinh nghiệm của người khác. + Tính tích cực tìm tòi: đi liền với quá trình hình thành khái niệm, giải quyết các tình huống nhận thức, tìm tòi các phương thức hành động trên cơ sở có tính tự giác, có sự tham gia của động cơ, nhu cầu, hứng thú và ý chí của học sinh. Loại này xuất hiện không chỉ do yêu cầu của giáo viên mà còn hoàn toàn tự phát trong quá trình nhận thức.
Nó tồn tại không chỉ ở dạng trạng thái, cảm xúc mà còn ở dạng thuộc tính bền vững của hoạt động. Ở mức độ này tính độc lập cao hơn mức trên, cho phép học sinh tiếp nhận nhiệm vụ và tự tìm cho mình phương tiện thực hiện. + Tính tích cực sáng tạo: Thể hiện khi chủ thể nhận thức tự tìm tòi kiến thức mới, tự tìm ra phương thức hành động riêng và trở thành phẩm chất bền vững của cá nhân. §Ò cËp ®Õn møc ®é tÝnh tÝch cùc nhËn thøc cña HS trong d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, t¸c gi¶ TrÇn LuËn ®· nªu vµ ph©n tÝch c«ng thøc cña nhµ gi¸o dôc häc X« ViÕt lµ V.
Radumovski: T = N (KCT - K§C) (1) Trong ®ã: T - Møc ®é tÝch cùc cña HS. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com N- Nhu cÇu nhËn thøc cña HS. K§C - KiÕn thøc, kü n¨ng ®· cã cña HS. KCT - KiÕn thøc, kü n¨ng cÇn thiÕt ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò.
C«ng thøc (1) trªn ®©y cã thÓ m« t¶ vµ lý gi¶i c¸c ®iÒu kiÖn n¶y sinh vµ møc ®é tÝch cùc cña HS trong d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò: * TÝnh tÝch cùc cña HS sÏ kh«ng n¶y sinh trong c¸c tr-êng hîp HS kh«ng cã nhu cÇu nhËn thøc (N = 0), hoÆc khi kiÕn thøc, kü n¨ng cÇn thiÕt thuéc vïng ph¸t triÓn thùc t¹i (theo lý thuyÕt vÒ vïng ph¸t triÓn gÇn nhÊt cña L. V-g«tski) cña HS (KCT - K§C = 0). §iÒu cÇn l-u ý lµ khi KCT < K§C diÔn ra nhiÒu lÇn th× T sÏ “®æi dÊu” t¹i thêi ®iÓm gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, nghÜa lµ niÒm høng khëi sÏ biÕn thµnh sù ch¸n ghÐt. * Trong tr-êng hîp cã sù c¸ch biÖt qu¸ lín gi÷a K CT vµ K§C (KCT - K§C qu¸ lín) th× kh«ng xuÊt hiÖn nhu cÇu (N 0 ), do ®ã còng kh«ng n¶y sinh tÝnh tÝch cùc ë HS.
* Trong d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, yªu cÇu c¬ b¶n lµ ph¶i ®¶m b¶o K CT thuéc vïng ph¸t triÓn gÇn nhÊt vµ GV ph¶i l«i cuèn HS gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th× møc ®é tÝnh tÝch cùc cña HS ®-îc n©ng cao. * T¸c gi¶ l-u ý, trong c«ng thøc (1), K ®-îc hiÓu lµ hÖ thèng kiÕn thøc bao gåm c¸c kh¸i niÖm, ph¹m trï, quy luËt, c¸c tri thøc vÒ ph-¬ng ph¸p, c¸c thñ ph¸p ¬rixtic, c¸c ph-¬ng ph¸p nhËn thøc, c¸c kü n¨ng, kü x¶o. Để phát huy tính tích cực của học sinh, chúng ta cần phải có những giải pháp mang tính đồng bộ, từ mục đích đến nội dung, từ sách giáo khoa và sách của giáo viên đến trang thiết bị trường lớp,. đều phải tạo điều kiện hết sức thuận lợi cho việc học cá nhân, học nhóm.
Toán học có tính trừu tượng cao, “cái trừu tượng tách ra khỏi mọi chất liệu của đối tượng” và “chỉ giữ lại những quan hệ số lượng và hình dạng không gian tức là chỉ những quan hệ về cấu trúc mà thôi”. Những quan hệ, cấu trúc này (có tính tường minh) đã giúp cho quá trình dạy, học toán mang 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính hoạt động. Vì thế mà bản thân môn toán có ý chủ đạo và hứa hẹn khả năng tích cực hoá hoạt động học tập cao. Tính trừu tượng chỉ che lấp chứ không hề làm mất tính thực tiễn của toán học bởi nó bắt nguồn từ thực tiễn và lại có ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn.
Chính vì thế, đã khiến người học có được niềm khát khao muốn nắm vững và làm chủ nó, có được những nỗ lực trí tuệ để cố gắng lĩnh hội, tìm tòi và sáng tạo tri thức cho mình. Người ta thường xem xét Toán học theo phương diện, nếu nhìn vào kết quả đạt được thì nó là khoa học suy diễn, với tính lôgíc nổi bật; nếu nhìn vào quá trình hình thành và phát triển, thì phương pháp của nó gồm các giai đoạn: mò mẫm, dự đoán, thực nghiệm, quy nạp,. Như vậy, môn Toán có thể tạo điều kiện thuận lợi cho người học được tham gia hoạt động học tập một cách tối đa theo phương thức tự nhận thức, tự phát triển, tự kiểm tra và tự đánh giá, bởi bản thân phương pháp nghiên cứu Toán học đã bao gồm các giai đoạn đó. Hay nói cách khác, dạy học môn Toán có thể đảm bảo được tính hoạt động cao, thích hợp cho việc phát huy bản tính sẵn sàng của chủ thể học tập.Stoliar khẳng định: “Giáo dục Toán học không thể cho phép học sinh được tự do lựa chọn giữa hoạt động tư duy tích cực và sự học thuộc lòng đơn giản, mà phải xác định dạy học Toán như là dạy học tích cực”.