chương I, điều 24). Những quy định trên phản ánh nhu cầu đổi mới phương pháp giáo dục để giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người mới với thực trạng lạc hậu của phương pháp giáo dục ở nước ta hiện nay. Mâu thuẫn này đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp trong ngành giáo dục với định hướng đổi mới phương pháp dạy học là: phương pháp dạy học cần hướng vào việc tổ chức cho người học học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo. Định hướng này có thể gọi tắt là học tập trong hoạt động và bằng hoạt động, hay ngắn gọn hơn là hoạt động hoá người học.
Đổi mới phương pháp dạy học môn Toán theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh, nhằm khơi dậy và phát triển khả năng tự học, hình thành cho học sinh tư duy tích cực độc lập, sáng tạo, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh. 1 Có nhiều phương pháp dạy học theo xu hướng mới đã được vận dụng như: dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo thuyết tình huống, dạy học hợp tác, dạy học khám phá, dạy học phân hóa…nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Trong các phương pháp dạy học tích cực kể trên thì phương pháp dạy học khám phá tỏ ra có hiệu quả và dễ vận dụng vào trong nhà trường phổ thông hiện nay. Với phương pháp này, dựa vào kiến thức đã có học sinh làm việc với nội dung mới một cách tự nhiên như là một nhu cầu chứ không phải ép buộc.
Hơn nưa học sinh còn như được “ phát minh ” ra kiến thức cho mình. Trong chương trình toán phổ thông, phương trình mặt phẳng là một chương của hình học 12. Khi học phần này các em sẽ thấy được mối quan hệ tương tự giữa phương trình đường thẳng trong mặt phẳng và phương trình mặt phẳng trong không gian. Trước khi học phần này HS đã được học các kiến thức về vectơ trong không gian và hệ tọa độ trong không gian.
Vì thế trong chương này nếu GV chỉ áp đặt kiến thức cho HS thì không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS dựa trên những kiến thức đã có của các em. Chính vì vậy, để HS có thể học phần phương trình mặt phẳng một cách tích cực, chủ động, sáng tạo thì GV cần vận dụng những phương pháp dạy học mới phù hợp với đặc điểm của chương để giảng dạy cho các em. Xuất phát từ những lí do trên mà chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu của luận văn là: “ Dạy học khám phá trong chủ đề phương trình mặt phẳng – hình học 12 ”. Mục đích nghiên cứu Nghiêm cứu, vận dụng dạy học khám phá vào chủ đề mặt cầu nhằm khảo sát tính khám phá của học sinh vào giải quyết các bài tập chủ đề mặt cầu.
Giả thuyết khoa học 2 Nếu vận dụng hợp lý phương pháp dạy học khám phá phương trình mặt cầu thì học sinh học tập một cách chủ động, tích cực, sáng tạo hơn, qua đó phát triển trí tuệ hơn và nâng cao chất lượng dạy và học ở trường phổ thông. Đối tượng nghiên cứu Hoạt động dạy và học có liên quan đến hình thức dạy học khám phá ở trường trung học phổ thông. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận về phương pháp dạy học khám phá. Phân tích nội phương trình mặt cầu trong sách giáo khoa hiện hành.
Đề xuất một số phương án dạy học khám phá đối với chủ đề mặt cầu. Thực nghiệm một tình huống dạy học để có đánh giá ban đầu về khả năng khám phá của học sinh trong giải lại bài toán. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu lý luận: đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài để làm sáng tỏ về phương pháp dạy học khám phá. Phương pháp quan sát điều tra: trao đổi, có kinh nghiệm, tìm hiểu thực tiễn giảng dạy ở một số trường phổ thông.
Thực nghiệm sư phạm: thực nghiệm sư phạm tại trường trung học phổ thông nhằm đánh giá hiệu quả của đề tài. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA DẠY HỌC KHÁM PHÁ 1. Bản chất dạy học khám phá 1. Khái niệm dạy học khám phá Theo [9] dạy học khám phá được trình bày như sau: Việc học tập khám phá xảy ra khi các cá nhân phải sử dụng quá trình tư duy để phát hiện ra điều gì đó có ý nghĩa cho bản thân họ.
Nội dung dạy học cần được ẩn dấu, công việc của học sinh là tự khám phá (phát hiện ra ý nghĩa) điều cần được học. Để có điều này, học sinh phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện làm rõ ý nghĩa số liệu tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chưa từng biết đó. Công việc của giáo viên là sắp đặt một môi trường học tập hoặc những điều kiện nhằm cung cấp tình huống, nhờ đó mà học sinh sử dụng những quá trình tư duy để phát hiện ra ý nghĩa của một sự việc nào đó cho bản thân họ. Môi trường học tập được tạo ra trong đó học sinh là những người tham gia tích cực trong quá trình học.
Dạy học khám phá còn có thể định nghĩa ngắn gọn như sau: Dạy học khám phá là một phương pháp dạy học khuyến khích học sinh đưa ra câu hỏi và tự tìm ra câu trả lời, hay rút ra những nguyên tắc từ những ví dụ hay kinh nghiệm thực tiễn. Dạy học khám phá có thể định nghĩa như một tình huống học tập trong đó nội dung chính cần được học không được giới thiệu trước mà phải tự khám phá bởi học sinh, làm cho học sinh là người tham gia tích cực vào quá trình học. Như vậy dạy học khám phá là giáo viên tổ chức học sinh học tập nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh. Trong dạy học khám phá đòi hỏi người giáo viên gia công rất nhiều để chỉ đạo các hoạt động nhận thức của học sinh.
Hoạt động của người thầy bao gồm: định hướng phát triển tư duy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với học sinh; có thể tổ chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ 4 trợ cần thiết… Hoạt động chỉ đạo của giáo viên như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực. Ðó là việc làm không dễ dàng, đòi hỏi người giáo viên đầu tư công phu vào nội dung bài giảng. Trong dạy học khám phá, học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học; giáo viên kết luận về cuộc đối thoại, đưa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho học sinh tự kiểm tra, tự điều chỉnh tri thức của bản thân tiếp cận với tri thức khoa học của nhân loại. Học sinh có khả năng tự điều chỉnh nhận thức góp phần tăng cường tính mềm dẻo trong tư duy và năng lực tự học.
Ðó chính là nhân tố quyết định sự phát triển bản thân người học. Đặc điểm của dạy học khám phá Theo Bicknell – Holmes and Hoffman (2000) dạy học khám phá có ba đặc điểm sau đây: Khảo sát và giải quyết vấn đề để hình thành, khái quát hóa kiến thức. Đặc điểm thứ nhất là rất quan trọng. Thông qua việc khảo sát và giải quyết vấn đề, học sinh có vai trò tích cực trong việc tạo ra kiến thức.
Thay cho việc chỉ lắng nghe bài giảng, học sinh có cơ hội vận dụng các kĩ năng khác nhau trong các hoạt động. Học sinh chính là người làm chủ việc học tập chứ không phải là thầy giáo Học sinh được thu hút vào hoạt động, hoạt động dựa trên sự hứng thú và ở đó học sinh có thể xác định được trình tự và thời gian. Đặc diểm thứ hai này khuyến khích học sinh học tập theo nhịp độ riêng của mình. Học tập không phải là một quá trình cứng nhắc không thay đổi được.
Đặc điểm này giúp học sinh có động cơ và làm chủ việc học của mình. Hoạt động khuyến khích việc liên kết kiến thức mới vào vốn kiến thức của người học. 5 Đặc điểm thứ ba này là dựa trên nguyên tắc sử dụng kiến thức mà học sinh biết làn cơ sở cho việc xây dựng kiến thức mới. Trong dạy học khám phá, học sinh luôn luôn đặt trong những tình huống sao cho từ kiến thức vốn có của mình các em có thể mở rộng hay phát hiện ra những ý tưởng mới.Sviniki (1998), dạy học khám phá có ba đặc điểm chính sau đây: Học tập tích cực, học tập có ý nghĩa, thay đổi niềm tin và thái độ.
Học tập tích cực Người học là người tham gia tích cực trong quá trình học tập chứ không phải là một chiếc thuyền rỗng chứa những lời giảng của thầy giáo. Khi học sinh là người tham gia tích cực, học sinh sẽ chú ý cao hơn trong quá trình học tập của mình. Việc học tập sẽ không xảy ra nếu học sinh lơ là với việc học tập. Các hoạt động nhằm tập trung chú ý của học sinh vào những tư tưởng then chốt mà các em được xem xét.
Các hoạt động luôn được thiết kế để làm rõ một khái niệm hay quy trình chứ không phải chỉ vì để hoạt động tích cực. Giai đoạn đầu tiên của quá trình học tập là phát hiện ra cái cần được học và học sinh được thu hút vào những hoạt động đó. Tham gia tích cực nhằm để kiến tạo nên những lời giải, nhờ vậy mà học sinh sẽ có cơ hội thực hiện các quá trình xử lí thông tin một cách sâu sắc hơn. Khi học tập khám phá học sinh phải dựa vào kiến thức trước đó để đáp ứng những yêu cầu của các hoạt động.
Vì vậy, các em phải trải qua quá trình xử lí tại liệu, nhờ vào quá trình xử lí này mà các em dễ huy động lại về sau khi cần vì nó đã có sự gắn kết với các kiến thức đã học của các em. Học tập khám phá giúp học sinh có cơ hội nhận được phản hồi sớm về sự hiểu biết của mình. Trong cách dạy truyền thống, giáo viên thường dạy học theo tốc độ của mình, thường ít quan tâm xem học sinh có nắm được các thông tin mà thầy giáo truyền đạt được hay không.