Luận văn thạc sĩ: Vận dụng phương pháp dạy học bàn tay nặn bột - Giảng dạy môn Công nghệ 11 tại THPT Phong Phú, Trà Vinh

Nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học bàn tay nặn bột trong giảng dạy môn Công nghệ 11 tại Trường THPT Phong Phú, tỉnh Trà Vinh. Phân tích hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Kiều Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Thị Xuân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học
• Đề tài: Vận dụng phương pháp dạy học bàn tay nặn bột giảng dạy môn Công nghệ 11 tại trường THPT Phong Phú tỉnh Trà Vinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học Công nghệ

Phương pháp dạy học Bàn tay nặn bột (BTNB) là một phương pháp sư phạm tích cực, lấy học sinh làm trung tâm. Phương pháp này khuyến khích người học chủ động khám phá kiến thức thông qua các hoạt động quan sát, thí nghiệm, thảo luận nhóm và làm mô hình. Xuất phát từ triết lý 'học qua làm', BTNB đặc biệt phù hợp với các môn học có tính thực hành cao như Công nghệ. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, việc áp dụng BTNB nhằm mục tiêu phát triển năng lực tư duy sáng tạo, kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề cho học sinh. Nghiên cứu này tập trung vào việc vận dụng phương pháp BTNB vào giảng dạy môn Công nghệ 11 tại một trường trung học phổ thông, cụ thể là Trường THPT Phong Phú, tỉnh Trà Vinh. Mục tiêu là nâng cao chất lượng học tập và sự hứng thú của học sinh đối với môn học.

1.1. Nguồn gốc và nguyên tắc cốt lõi của phương pháp

Phương pháp Bàn tay nặn bột được khởi xướng bởi các nhà khoa học và giáo dục Pháp, trong đó có Giáo sư Georges Charpak. Nguyên tắc cốt lõi của phương pháp là tiến trình sư phạm ba bước. Đầu tiên, học sinh quan sát một hiện tượng thực tế gần gũi. Tiếp theo, các em tiến hành thí nghiệm hoặc thảo luận để tìm ra câu trả lời. Cuối cùng, giáo viên giúp học sinh khái quát hóa kiến thức dưới sự điều phối của mình. Phương pháp này tôn trọng sự chủ động và tiến trình tư duy tự nhiên của người học.

1.2. Ý nghĩa của phương pháp BTNB đối với môn Công nghệ cấp THPT

Môn Công nghệ ở cấp THPT yêu cầu học sinh không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn phải có khả năng ứng dụng vào thực tiễn. Phương pháp BTNB đáp ứng tốt yêu cầu này. Thông qua việc trực tiếp làm mô hình, thiết kế và sáng tạo sản phẩm, học sinh được trải nghiệm quy trình công nghệ thực tế. Điều này giúp khắc phục tình trạng học chay, tăng cường kỹ năng thực hành và tư duy kỹ thuật. Phương pháp cũng tạo môi trường học tập sinh động, giúp học sinh hiểu sâu hơn các nguyên lý vận hành của máy móc, hệ thống.

II. Phân tích thực trạng áp dụng phương pháp BTNB tại THPT Phong Phú

Việc áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột tại Trường THPT Phong Phú, tỉnh Trà Vinh đối mặt với nhiều thuận lợi và thách thức đan xen. Về thuận lợi, nhà trường có đội ngũ giáo viên Công nghệ tâm huyết, sẵn sàng đổi mới phương pháp giảng dạy. Cơ sở vật chất tuy còn hạn chế nhưng có thể tận dụng các vật liệu tái chế để làm mô hình. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là tập quán học tập thụ động của một bộ phận học sinh. Nhiều em chưa quen với việc chủ động khám phá và thảo luận. Ngoài ra, thời gian cho các hoạt động thực hành trong một tiết học có hạn, đòi hỏi giáo viên phải lên kế hoạch rất chi tiết và khoa học để đảm bảo hoàn thành mục tiêu bài học.

2.1. Những yếu tố thuận lợi trong bối cảnh nhà trường

Trường THPT Phong Phú nằm ở vùng nông thôn, tạo điều kiện để học sinh tiếp xúc với các vật liệu tự nhiên và công cụ đơn giản. Giáo viên trong tổ bộ môn có tinh thần cầu tiến, thường xuyên trao đổi chuyên môn. Ban giám hiệu nhà trường ủng hộ các sáng kiến đổi mới phương pháp dạy học. Hơn nữa, nội dung nhiều bài trong chương trình Công nghệ 11 như 'Máy đơn giản', 'Cơ cấu truyền động' rất phù hợp để triển khai các thí nghiệm và làm mô hình đơn giản, gắn liền với đời sống hàng ngày.

2.2. Những khó khăn và rào cản cần vượt qua

Khó khăn chính là sự thiếu đồng bộ trong nhận thức của học sinh về phương pháp học tập mới. Một số em tỏ ra lúng túng khi phải tự mình đặt vấn đề và tìm lời giải. Việc chuẩn bị nguyên vật liệu cho các hoạt động nhóm cũng mất thời gian. Ngoài ra, áp lực về chương trình và thời lượng giảng dạy đôi khi khiến giáo viên không dám dành đủ thời gian cho các hoạt động khám phá, dẫn đến việc áp dụng phương pháp chưa triệt để. Cần có sự hỗ trợ về tài liệu hướng dẫn và tập huấn chuyên sâu cho giáo viên.

III. Giải pháp vận dụng phương pháp bàn tay nặn bột vào Công nghệ 11

Để vận dụng hiệu quả phương pháp Bàn tay nặn bột, giáo viên cần thiết kế bài học một cách linh hoạt và sáng tạo. Giải pháp đầu tiên là xây dựng hệ thống giáo án mẫu chi tiết, trong đó mỗi bài học được cấu trúc theo ba giai đoạn: tạo vấn đề, tổ chức hoạt động học sinh và khái quát hóa kiến thức. Giáo viên cần đặt ra các câu hỏi gợi mở, tạo tình huống thực tế để học sinh tò mò. Giải pháp thứ hai là tổ chức học tập theo nhóm nhỏ, khuyến khích thảo luận và hợp tác. Giáo viên đóng vai trò người hướng dẫn, hỗ trợ khi nhóm gặp khó khăn. Đánh giá kết quả học tập cần đa dạng, chú trọng quá trình làm việc nhóm và sản phẩm sáng tạo của học sinh.

3.1. Thiết kế bài học theo tiến trình sư phạm của phương pháp

Một bài học áp dụng BTNB cần tuân thủ tiến trình ba bước. Bước một, giáo viên trình bày một hiện tượng, một sản phẩm công nghệ cụ thể hoặc đặt một vấn đề thực tiễn để học sinh quan sát. Bước hai, học sinh được chia nhóm, tiến hành thảo luận, đề xuất giả thuyết và thực hiện thí nghiệm hoặc làm mô hình kiểm chứng. Bước ba, giáo viên tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả, tranh luận tập thể và cuối cùng hệ thống hóa kiến thức cốt lõi. Cần đảm bảo mỗi bước có thời gian hợp lý và có sản phẩm đánh giá cụ thể.

3.2. Tổ chức hoạt động học tập và sử dụng tài liệu vật liệu hỗ trợ

Hoạt động học tập nên được tổ chức chủ yếu theo nhóm từ 4 đến 5 học sinh. Giáo viên cần chuẩn bị tài liệu hướng dẫn ngắn gọn, rõ ràng cho từng nhiệm vụ. Về vật liệu, nên ưu tiên sử dụng các loại dễ kiếm, giá rẻ và an toàn như bìa các-tông, ống hút, chai nhựa, giấy cứng, dây thép mềm. Giáo viên có thể khuyến khích học sinh mang vật liệu từ nhà đến. Việc sử dụng mô hình, sơ đồ động hoặc video minh họa cũng là cách hiệu quả để hỗ trợ quá trình khám phá của học sinh, đặc biệt với các nội dung trừu tượng.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng phương pháp BTNB trong giảng dạy

Nghiên cứu cho thấy việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột vào giảng dạy môn Công nghệ 11 tại Trường THPT Phong Phú là khả thi và mang lại hiệu quả tích cực. Phương pháp này đã làm thay đổi không khí lớp học, giúp học sinh hào hứng, chủ động hơn trong việc tiếp nhận kiến thức. Năng lực thực hành, kỹ năng làm việc nhóm và tư duy sáng tạo của học sinh được cải thiện rõ rệt. Tuy nhiên, để triển khai rộng rãi, cần có sự đầu tư đồng bộ về thời gian, cơ sở vật chất và đặc biệt là công tác bồi dưỡng, tập huấn thường xuyên cho giáo viên về kỹ năng tổ chức lớp học theo phương pháp mới.

4.1. Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm rút ra

Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy nhóm học sinh được dạy bằng phương pháp BTNB có điểm kiểm tra thực hành và hứng thú học tập cao hơn so với nhóm dạy theo phương pháp truyền thống. Các em hiểu bài sâu hơn, nhớ lâu hơn vì được trải nghiệm trực tiếp. Bài học kinh nghiệm là cần kiên trì, bắt đầu từ những bài học đơn giản, dễ tổ chức hoạt động. Sự chuẩn bị chu đáo của giáo viên về kịch bản dạy học và vật liệu là yếu tố quyết định thành công. Cần linh hoạt điều chỉnh để phù hợp với đặc thù từng lớp học.

4.2. Hướng phát triển và nhân rộng mô hình trong tương lai

Hướng phát triển trong tương lai là tích hợp phương pháp BTNB với công nghệ thông tin, chẳng hạn sử dụng phần mềm mô phỏng để học sinh thử nghiệm trước khi làm mô hình thật. Nhà trường cần xây dựng một góc 'Sáng tạo Công nghệ' với đầy đủ dụng cụ cơ bản để học sinh có thể thực hành bất cứ lúc nào. Nhân rộng mô hình đòi hỏi cần có sự chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên trong tổ chuyên môn và trong toàn trường. Các cuộc thi sáng tạo sản phẩm công nghệ nhỏ cũng là động lực để thúc đẩy phong trào học tập theo phương pháp này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự bùng nổ của nền kinh tế tri thức, ngành giáo dục Việt Nam đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI. Một trong những trọng tâm cốt lõi là chuyển từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Tiếp nối định hướng đó, Công văn số 3535/BGDĐT-GDTrH ngày 27/05/2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn cụ thể việc triển khai phương pháp Bàn tay nặn bột cùng các kỹ thuật dạy học tích cực tại trường phổ thông. Môn Công nghệ 11 giữ vai trò cầu nối thiết yếu giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp, cung cấp nền tảng khoa học ứng dụng về bản vẽ kỹ thuật, công nghệ chế tạo cơ khí và động cơ đốt trong.

Tuy nhiên, khảo sát thực tế cho thấy môn học này thường bị xem là môn phụ, phương pháp giảng dạy chủ yếu vẫn là thuyết trình kết hợp đàm thoại chiếm hơn 70% thời lượng, khiến học sinh tiếp thu một cách thụ động. Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, luận văn tập trung nghiên cứu việc vận dụng phương pháp dạy học Bàn tay nặn bột vào môn Công nghệ 11 tại Trường THPT Phong Phú, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh trong năm học 2014-2015. Mục tiêu cụ thể là thiết kế tiến trình dạy học khám phá khoa học phù hợp với nhận thức của học sinh lớp 11, triển khai 07 lượt dạy thực nghiệm tại 02 lớp 11A2, 11A4 và so sánh với 02 lớp đối chứng 11A1, 11A3. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp nâng cao tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 78%, tạo bước chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng dạy học và kỹ năng thực hành kỹ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai lý thuyết học tập hiện đại: Thuyết kiến tạo nhận thức của Jean Piaget và Thuyết kiến tạo văn hóa - xã hội của Lev Vygotsky. Theo Piaget, tri thức của người học chỉ được hình thành sâu sắc thông qua quá trình hành động, tương tác và tự đồng hóa - điều tiết nhận thức trước các hiện tượng mới. Trong khi đó, Vygotsky khẳng định 4 nguyên lý trọng tâm về sự tương tác xã hội và vai trò trung tâm của ngôn ngữ như một công cụ tư duy, giúp học sinh điều chỉnh quan niệm cá nhân qua tranh luận tập thể.

Bên cạnh nền tảng tâm lý học, nghiên cứu làm rõ các khái niệm cốt lõi:

• Phương pháp Bàn tay nặn bột (tiếng Pháp là La main à la pâte - LAMAP, tiếng Anh là Hands-on): Phương pháp dạy học khoa học dựa trên tiến trình tìm tòi - khám phá do Giáo sư Georges Charpak (giải Nobel Vật lý năm 1992) cùng Pierre Léna và Yves Quéré khởi xướng năm 1996, chính thức du nhập vào Việt Nam từ giai đoạn 1999-2000.
• Quan niệm ban đầu (biểu tượng ban đầu): Những biểu tượng, suy nghĩ ngây thơ của học sinh về một hiện tượng kỹ thuật trước khi tiếp cận tri thức khoa học.
• Chất lượng dạy học môn Công nghệ: Mức độ lĩnh hội tri thức, kỹ năng thao tác kỹ thuật và năng lực giải quyết vấn đề kỹ thuật của người học theo chuẩn đầu ra.
• Tiến trình sư phạm Bàn tay nặn bột: Quy trình 5 bước từ tình huống xuất phát, đề xuất giả thuyết, thực hiện phương án khám phá (quan sát, làm thực nghiệm, nghiên cứu tài liệu, chế tạo mô hình), đến thảo luận và hợp thức hóa kiến thức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 160 học sinh khối 11 tại Trường THPT Phong Phú được chia thành nhóm thực nghiệm (80 học sinh thuộc lớp 11A2 và 11A4) và nhóm đối chứng (80 học sinh thuộc lớp 11A1 và 11A3), kết hợp lấy ý kiến khảo sát từ 35 giáo viên giảng dạy môn Công nghệ trên địa bàn tỉnh Trà Vinh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng tương đương bảo đảm hai nhóm có sự đồng đều về điểm số đầu vào và điều kiện học tập.
• Nguồn thu thập dữ liệu: Sử dụng phiếu điều tra bảng hỏi cấu trúc kín - mở, biên bản dự giờ quan sát hoạt động của 02 giáo viên đồng nghiệp, và kết quả điểm số từ 02 bài kiểm tra đánh giá định kỳ sau quá trình can thiệp.
• Phương pháp và lý do phân tích dữ liệu: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê toán học trong giáo dục, tính toán các tham số đặc trưng như điểm trung bình, độ lệch chuẩn, tần suất xếp loại và hệ số kiểm định nhằm so sánh chính xác sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.
• Timeline nghiên cứu: Đề tài được thực hiện từ tháng 09/2014 đến tháng 10/2015, trải qua các giai đoạn khảo sát thực trạng, thiết kế giáo án, tổ chức 07 lượt bài dạy thực nghiệm và tổng kết xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm tại tỉnh Trà Vinh mang lại những số liệu chứng minh tính vượt trội của phương pháp mới:

Thứ nhất, kết quả điều tra thực trạng cho thấy 71.4% giáo viên vẫn duy trì phương pháp thuyết trình có kết hợp đàm thoại, chỉ có khoảng 22.8% giáo viên thường xuyên sử dụng phương tiện trực quan và mô hình. Điều này dẫn đến 65.7% học sinh cảm thấy môn Công nghệ khô khan, mang nặng tính lý thuyết hàn lâm.

Thứ hai, mức độ tham gia hoạt động học tập của học sinh có sự phân hóa mạnh mẽ. Ở các lớp thực nghiệm (11A2, 11A4), tỷ lệ học sinh tích cực chuẩn bị bài trước giờ học đạt 87.5%, tăng 48.7% so với nhóm đối chứng chỉ đạt 38.8%. Tỷ lệ học sinh tự tin tranh luận, bảo vệ quan điểm kỹ thuật trước lớp đạt 82.5%, trong khi nhóm đối chứng chỉ dao động ở mức 31.2%.

Thứ ba, sự bứt phá về kết quả học tập qua 02 bài kiểm tra kiến thức:

• Bài kiểm tra số 1: Nhóm thực nghiệm đạt tỷ lệ điểm Giỏi là 32.5% và Khá là 46.25% (tổng Khá - Giỏi đạt 78.75%), tỷ lệ dưới trung bình chỉ chiếm 2.5%. Nhóm đối chứng đạt tỷ lệ Khá - Giỏi là 51.25%, điểm dưới trung bình lên tới 13.75%.
• Bài kiểm tra số 2: Nhóm thực nghiệm duy trì tỷ lệ Khá - Giỏi đạt 81.25%, không còn học sinh điểm Kém. Ngược lại, nhóm đối chứng chỉ đạt 53.75% loại Khá - Giỏi và còn 11.25% học sinh dưới trung bình.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc phương pháp Bàn tay nặn bột kích hoạt trực tiếp vùng phát triển gần nhất của học sinh. Thay vì áp đặt công thức có sẵn, giáo viên khéo léo tạo tình huống mâu thuẫn nhận thức từ các mô hình động cơ đốt trong hay cấu trúc cơ khí. Học sinh buộc phải động não, tự tay làm mô hình cắt dán piston, trục khuỷu hoặc phân tích mẫu vật để kiểm chứng giả thuyết ban đầu. Cơ chế này giúp các em ghi nhớ kiến thức sâu hơn khoảng 40% so với phương pháp đọc - chép truyền thống.

Khi so sánh với các nghiên cứu triển khai phương pháp Bàn tay nặn bột trong môn Vật lý và Hóa học tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long sau năm 2009, kết quả này hoàn toàn tương thích về mức độ gia tăng năng lực tự học. Để người đọc dễ dàng hình dung mức độ phân hóa, dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ phân bố tần suất điểm số và bảng so sánh thứ hạng học lực. Biểu đồ cột kép minh họa rõ nét độ dốc tăng trưởng điểm số của hai lớp 11A2, 11A4 so với đường phân phối chuẩn của hai lớp 11A1, 11A3, khẳng định phương pháp mới hoàn toàn khắc phục được tình trạng học sinh thụ động.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nhân rộng hiệu quả của phương pháp Bàn tay nặn bột trong giảng dạy môn Công nghệ 11, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Hoàn thiện cơ sở vật chất và đồ dùng dạy học: Ban Giám hiệu nhà trường và Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Trà Vinh cần ưu tiên phân bổ ngân sách trong giai đoạn 2016-2018 nhằm trang bị tối thiểu 02 bộ mô hình động cơ cắt bổ và hệ thống học cụ trực quan cho mỗi phòng học bộ môn, đạt mục tiêu 100% tiết thực hành có thiết bị hỗ trợ.
• Đổi mới công tác bồi dưỡng giáo viên: Tổ bộ môn Công nghệ cần tổ chức định kỳ 02 đợt tập huấn chuyên đề mỗi học kỳ về kỹ năng thiết kế tình huống có vấn đề và phương pháp làm mô hình từ vật liệu tái chế, phấn đấu 90% giáo viên trong tổ làm chủ tiến trình 5 bước trước năm 2017.
• Cải tiến quy trình kiểm tra và đánh giá: Giáo viên bộ môn cần chuyển dịch cơ cấu đánh giá, dành ít nhất 40% trọng số điểm số định kỳ cho kỹ năng làm việc nhóm, nhật ký thí nghiệm và sản phẩm mô hình tự tạo của học sinh, thay vì chỉ tập trung vào các bài kiểm tra lý thuyết đơn thuần.
• Biên soạn ngân hàng tài liệu và chủ đề dạy học: Nhóm giáo viên cốt cán cấp tỉnh cần phối hợp biên soạn trọn bộ 15 chủ đề dạy học tích hợp môn Công nghệ 11 theo phương pháp Bàn tay nặn bột trong vòng 12 tháng, chia sẻ công khai trên cổng thông tin điện tử của ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm trong ngành giáo dục:

• Giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Công nghệ cấp THPT: Nắm vững quy trình thiết kế giáo án thực nghiệm 5 bước, áp dụng trực tiếp các bài giảng mẫu về nguyên lý động cơ đốt trong và bản vẽ kỹ thuật vào tiết học thực tế trên lớp.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và Ban Giám hiệu nhà trường: Sở hữu cơ sở khoa học và dữ liệu định lượng chuẩn xác để định hướng kế hoạch đổi mới phương pháp giảng dạy cấp tổ, phân bổ kinh phí mua sắm thiết bị dạy học tối ưu.
• Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Kỹ thuật: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu sư phạm thực nghiệm, cấu trúc đo lường và xử lý số liệu thống kê trong giáo dục ứng dụng.
• Chuyên viên chỉ đạo chuyên môn tại Sở và Phòng Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo mô hình triển khai thực tế tại một trường vùng sâu như THPT Phong Phú để xây dựng cẩm nang chỉ đạo dạy học tích cực trên toàn địa bàn tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

• Phương pháp Bàn tay nặn bột có làm quá tải thời lượng 45 phút của tiết học môn Công nghệ không? Tiến trình 5 bước được thiết kế linh hoạt theo từng chủ đề bài học. Đối với các nội dung phức tạp như cấu tạo động cơ, giáo viên có thể tích hợp thành cụm bài 2 đến 3 tiết hoặc giao nhiệm vụ làm mô hình tại nhà, đảm bảo 100% mục tiêu kiến thức mà không gây cháy giáo án.

• Trường học thiếu thiết bị đắt tiền có thể áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột được không? Hoàn toàn khả thi vì phương pháp khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế, gần gũi như bìa carton, ống nhựa, vỏ chai để chế tạo mô hình cơ cấu trục khuỷu, thanh truyền. Khoảng 80% học cụ thực nghiệm trong đề tài đều được tạo ra từ nguồn vật tư sẵn có này.

• Học sinh có học lực trung bình và yếu có theo kịp phương pháp tìm tòi - khám phá không? Phương pháp hoạt động theo nhóm từ 4 đến 6 học sinh với sự phân công vai trò rõ ràng. Học sinh trung bình, yếu được tham gia quan sát và thao tác mô hình thực tế, giúp mức độ tiếp thu bài tăng trên 35% so với việc chỉ nghe giảng lý thuyết trừu tượng.

• Phương pháp Bàn tay nặn bột khác gì so với phương pháp dạy học nêu vấn đề truyền thống? Khác biệt cốt lõi là Bàn tay nặn bột xuất phát từ biểu tượng ban đầu của học sinh và đòi hỏi các em tự đề xuất phương án thực nghiệm, tự kiểm chứng sai lầm bằng hành động thay vì giải quyết vấn đề do giáo viên định sẵn.

• Tiêu chí nào quan trọng nhất khi đánh giá học sinh học theo phương pháp này? Tiêu chí quan trọng nhất là năng lực lập luận khoa học và tinh thần tự chủ khám phá tri thức. Giáo viên đánh giá dựa trên 50% khả năng diễn đạt ngôn ngữ kỹ thuật qua vở thực hành và 50% qua kết quả kiểm tra định kỳ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phương pháp Bàn tay nặn bột và xác lập quy trình 5 bước dạy học chuyên biệt cho môn Công nghệ 11.
• Kết quả khảo sát tại tỉnh Trà Vinh chỉ ra thực trạng hơn 70% tiết học còn mang tính truyền thụ một chiều, khẳng định tính cấp thiết của đề tài.
• Dữ liệu thực nghiệm qua 07 lượt dạy tại 02 lớp 11A2, 11A4 chứng minh tỷ lệ học sinh khá giỏi tăng vọt lên trên 78%, giảm tỷ lệ dưới trung bình xuống dưới 3%.
• Đề tài đóng góp bộ giáo án mẫu và hệ thống học cụ tự chế có tính ứng dụng thực tiễn cao cho hệ thống giáo dục phổ thông.
• Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng mô hình dạy học khám phá cho 100% các khối lớp 10 và 12 trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới.

Các nhà trường, tổ chuyên môn và thầy cô giáo hãy chủ động áp dụng quy trình dạy học Bàn tay nặn bột ngay hôm nay nhằm tạo nên những giờ học Công nghệ sinh động, khơi dậy niềm đam mê sáng tạo khoa học kỹ thuật cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu. - Phần nội dung gồm: + Chƣơng 1: Trình bày cơ sở lí luận của phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”. + Chƣơng 2:Thực trạng về PPDH môn Công nghệ 11 tại trƣờng THPT Phong Phú, tỉnh Trà Vinh. + Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm và đánh giá kết quả.

- Phần kết luận. 5 PHẦN NỘI DUNG B. PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀN TAY NẶN BỘT 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU Nhƣ chúng ta đã biết PPDH “ Bàn tay nặn bột” đã đƣợc biết đến và phát triển rất mạnh ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Ở nƣớc ta PPDH này mặc dù đã đƣợc triển khai mạnh mẽ, tuy nhiên việc áp dụng vẫn chƣa phải là phổ biến, đa số đang dừng lại ở mức thử nghiệm. Sau đây ngƣời nghiên cứu xin điểm qua một số mốc lịch sử quan trọng để thấy rõ hơn quá trình hình thành và phát triển của PPDH “ Bàn tay nặn bột” trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Lịch sử vấn đề nghiên cứu trên thế giới [ 14, trang 84 ] - 1996: Phƣơng pháp dạy học “ Bàn tay nặn bột” đƣợc khởi xƣớng bởi các nhà khoa học: Giáo sƣ Georges Charpak (Giải Nobel Vật lý năm 1992); Pierre Léna; Yves Quéré. - 2000: Bộ Giáo dục Quốc gia Pháp quyết định cho tất cả các trƣờng Tiểu học đƣợc thừa hƣởng kinh nghiệm, thành tựu của PPDH “ Bàn tay nặn bột”.

- 2007: Có 23 nƣớc thuộc các châu lục Âu, Á, Mĩ, Mĩ la tinh tham gia vào một dự án Quốc tế về PPDH “ Bàn tay nặn bột”. - 2009: Có khoảng hơn 30 nƣớc trong đó có Việt Nam tham gia trực tiếp vào chƣơng trình “ Bàn tay nặn bột”. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam [ 14, trang 83 ] 1. Hội gặp gỡ Việt Nam (Rencontres du Vietnam) và những đóng góp cho sự du nhập và phát triển của PPDH “ Bàn tay nặn bột” tại Việt Nam.

Phƣơng pháp dạy học “ Bàn tay nặn bột” đƣợc giới thiệu tại Việt Nam cùng với thời điểm mà phƣơng pháp này ra đời và thử nghiệm ứng dụng trong dạy học ở Pháp. Dƣới đây ngƣời nghiên cứu tóm lƣợc về lịch sử quá trình đƣa PPDH “ Bàn tay nặn bột” vào Việt Nam nhƣ sau: 6 - 1997- 1998: Phƣơng pháp dạy học “ Bàn tay nặn bột” chính thức đƣợc biết đến qua một số cán bộ Khoa Vật lí trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội. - 1999- 2000: Từ tháng 09/1999- 03/2000, tổ chức “ Bàn tay nặn bột” Pháp (LAMAP France) đã tiếp nhận và tập huấn cho một nữ sinh Việt Nam là GV Vật lý tại một trƣờng trung học dạy song ngữ tiếng Pháp ở Thành phố Hồ Chí Minh ( TPHCM ). Tháng 6/ 2000 nội dung của PPDH “ Bàn tay nặn bột” đƣợc giới thiệu trên VTV3 và đến tháng 7/ 2000 lớp tập huấn đầu tiên đƣợc tổ chức tại Khoa Vật lí của trƣờng Đại học Sƣ phạm ( ĐHSP ) Hà Nội.

- 2000- 2002: Phƣơng pháp dạy học “ Bàn tay nặn bột” đƣợc phổ biến rộng rãi cho sinh viên trƣờng ĐHSP Hà Nội và đƣợc áp dụng thử nghiệm tại một số trƣờng Tiểu học thuộc ĐHSP Hà Nội. Từ đó cho đến nay dƣới sự trợ giúp của Hội Gặp gỡ Việt Nam các lớp tập huấn triển khai việc vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” vào các môn Khoa học, Công nghệ cho GV cốt cán và cán bộ quản lí diễn ra tại nhiều địa phƣơng trên toàn quốc. Tình hình áp dụng phương pháp dạy học “ Bàn tay nặn bột” trong các trường phổ thông tại Việt Nam. Ý thức đƣợc vấn đề đổi mới PPDH trong trƣờng phổ thông và tầm quan trọng của phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột” trong việc hình thành ý thức học tập, niềm say mê khoa học cho HS, các GV, cán bộ quản lý sau khi tham dự các lớp tập huấn đã triển khai tập huấn lại cho đồng nghiệp tại đơn vị.

Nhờ đó mà PPDH “ Bàn tay nặn bột” đã đƣợc nhân rộng hơn, triển khai đƣợc nhiều hơn cho GV tại các trƣờng phổ thông. Từ năm 2009 đến nay, Bộ GD&ĐT phối hợp với Tổ chức Gặp gỡ Việt Nam, tổ chức thí điểm tại một số địa phƣơng các lớp bồi dƣỡng về việc triển khai, vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” giảng dạy các môn khoa học và công nghệ cho GV. Trên cơ sở những kết quả bƣớc đầu, Bộ GD&ĐT đang chỉ đạo nghiên cứu PPDH “ 7 Bàn tay nặn bột” để áp dụng và mở rộng từng bƣớc ở bậc Tiểu học tiến tới triển khai rộng rãi trên cả nƣớc. Không chỉ dừng lại ở việc triển khai PPDH “ Bàn tay nặn bột” trong các trƣờng Tiểu học, PPDH này cũng đã đƣợc triển khai bƣớc đầu ở các trƣờng THCS, THPT trong các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học… Việc phát triển và ứng dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” xuyên suốt qua các bậc học từ Mẫu giáo, Tiểu học đến THCS, THPT giúp HS quen với phƣơng pháp học tập khoa học, chịu khó suy nghĩ tìm tòi, mang lại một không khí mới cho việc giảng dạy và học tập khoa học.

Ngoài những tài liệu tập huấn, các văn bản hƣớng dẫn triển khai việc vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” vào một số môn học, PPDH này còn đƣợc thể hiện rộng rãi trên các tạp chí giáo dục, báo cáo trong kỉ yếu Hội thảo khoa học. Sau đây ngƣời nghiên cứu xin điểm qua một số công trình nghiên cứu liên quan nhƣ: 1. Đề tài: Xây dựng tài liệu hướng dẫn dạy học Tự nhiên- Xã hội ở Tiểu học bằng phương pháp bàn tay nặn bột. Tác giả đã trình bày cơ sở khoa học của đề tài nghiên cứu: Lịch sử hình thành và phát triển của phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”.

Nêu đƣợc ƣu điểm nổi bật của phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột” là chú trọng việc hình thành kiến thức cho HS thông qua hoạt động quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra…HS đối chiếu với cách làm thí nghiệm, đối chiếu với các quan điểm ban đầu từ đó hình thành kiến thức cho bản thân. Giới thiệu sơ lƣợc về môn học Tự nhiên – xã hội ở bậc Tiểu học, khẳng định đây là môn học quan trọng trong chƣơng trình giáo dục Tiểu học ở Việt Nam. Chỉ ra đƣợc tính liên môn trong chƣơng trình môn học Tự nhiên – xã hội và chỉ ra đƣợc nội dung phù hợp cho việc vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” trong môn học Tự nhiên – xã hội ở bậc Tiểu học. Tác giả phân tích đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học.

Tìm hiểu về mục tiêu, chƣơng trình, sách giáo khoa, PPDH, phƣơng tiện dạy học, hình 8 thức tổ chức dạy học, đánh giá môn học; tìm hiểu PPDH “ Bàn tay nặn bột” trong mối tƣơng quan với các PPDH đặc trƣng giảng dạy môn Tự nhiên – xã hội ở bậc Tiểu học. Từ đó xây dựng tài liệu hƣớng dẫn dạy học Tự nhiên- Xã hội ở Tiểu học theo PPDH “ Bàn tay nặn bột”. Tác giả soạn rất chi tiết một số giáo án mẫu, gợi ý một số cách đặt vấn đề cho những nội dung học tập, xây dựng đƣợc quy trình tiến hành dạy học Tự nhiên- Xã hội theo phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”. Đề tài: Vận dụng phương pháp bàn tay nặn bột vào giảng dạy môn Khoa học lớp 4.

Tác giả đã trình bày lí luận cơ bản về phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”. Phân tích đặc điểm tâm sinh lí của HS Tiểu học và xây dựng đƣợc quy trình vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột” ở môn Khoa học lớp 4. Thiết kế một số bài giảng có vận dụng phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột” trong quá trình giảng dạy môn Khoa học lớp 4. Tuy nhiên, tác giả chƣa xây dựng đƣợc các nội dung trong môn Khoa học lớp 4 thích hợp cho việc vận dụng phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”.

Chƣa phân tích những khó khăn mà HS sẽ gặp phải trong quá trình học tập môn học này với phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”. Theo quan điểm riêng của ngƣời nghiên cứu, tác giả của đề tài không nên giới thiệu quá nhiều về tiểu sử của GS. Georges Charpak và GS. Trần Thanh Vân mà thay vào đó nên dành nhiều thời gian để phân tích các công trình nghiên cứu liên quan trƣớc đó.

Đề tài: Vận dụng phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học môn Vật lí cấp Trung học cơ sở. Tác giả trình bày có hệ thống cơ sở lí luận về việc vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột”. Phân tích đƣợc đặc điểm môn học Vật lí và đặc điểm nhận thức của HS cấp THCS. Tìm hiểu về mục tiêu, chƣơng trình, sách giáo khoa, thực trạng PPDH, phƣơng tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá môn 9 học; tìm hiểu PPDH “ Bàn tay nặn bột” trong mối tƣơng quan với các PPDH đặc trƣng giảng dạy môn Vật lí cấp THCS.

Từ đó thiết kế kế hoạch giảng dạy môn Vật lí cấp THCS theo PPDH “ Bàn tay nặn bột”. Xây dựng đƣợc các chủ đề dạy học trong môn Vật lí cấp THCS thích hợp cho việc vận dụng phƣơng pháp “ Bàn tay nặn bột”. Tiến hành dạy thực nghiệm và có đánh giá kết quả. Đề tài: Tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “ Sự nở vì nhiệt” Vật lí 6 theo Lamap.

Tác giả trình bày có hệ thống và bổ sung những lí luận về dạy học tích hợp nhƣ: đƣa ra đƣợc khái niệm, quan niệm, đặc điểm, mức độ của dạy học tích hợp. Phân tích một số nét về dạy học tích hợp trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam từ đó làm rõ cơ sở lí luận của dạy học theo Lamap và tổ chức các hoạt động dạy học theo chủ đề tích hợp “ sự nở vì nhiệt”. Giới thiệu sơ lƣợc về môn học Vật lí lớp 6. Chỉ ra đƣợc những khó khăn về thời gian để thực hiện tổ chức dạy học theo chủ đề tích hợp.

Phân tích đặc điểm tâm sinh lí của học sinh cấp THCS. Tìm hiểu về mục tiêu, chƣơng trình, sách giáo khoa, PPDH, phƣơng tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá môn học… Từ đó thiết kế giáo án theo chủ đề tích hợp có vận dụng PPDH “ Bàn tay nặn bột”. Tuy nhiên theo quan điểm riêng của ngƣời nghiên cứu, tác giả của đề tài nên đặt phƣơng pháp Lamap trong mối tƣơng quan với các PPDH đặc trƣng giảng dạy chủ đề tích hợp “ Sự nở vì nhiệt”. Để từ đó thấy đƣợc ƣu điểm nổi bậc của việc tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “ Sự nở vì nhiệt” theo Lamap.