CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn hiện hành. Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.
Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn đang được Bộ Giáo dục cũng như các cấp, các ngành quan tâm. Bởi những năm gần đây, môn Ngữ văn đang dần mất ưu thế, không còn là môn học được đông đảo các em học sinh yêu thích. Vì vậy, môn Ngữ văn cần được thay đổi cách dạy, cách học làm sao để thu hút học sinh. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm, lồng ghép các phương pháp dạy học như: phương pháp trực quan, đọc sáng tạo, dạy học tích hợp liên môn… để bài học thêm phong phú, hấp dẫn học sinh.
Tùy theo kinh phí mỗi trường, có thể sau một số bài học, nhà trường cho các em đi tham quan, thực tế để các em thấy được văn học gắn liền với đời sống, không xa rời cuộc sống. Điều này cũng khơi gợi tình yêu văn học trong các em học sinh. Khái lược về thi pháp học, thi pháp thơ hiện đại 1. Khái niệm về thi pháp và thi pháp học Thi pháp là hệ thống nguyên tắc nghệ thuật chi phối sự tạo thành của hệ thống nghệ thuật với các đặc sắc của nó.
Thi pháp biểu hiện trên các cấp độ: tác phẩm, thể loại, ngôn ngữ, tác giả và bao trùm là cả nền văn học. Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi pháp. Thi pháp học là một lĩnh vực nghiên cứu có ảnh hưởng lớn trong ngành nghiên cứu văn học thế kỉ XX, tuy có cội nguồn xa xưa nhưng đã được cải tạo triệt để, mang nội dung mới, rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch sử. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thi pháp học xuất hiện rất sớm trong lịch sử nghiên cứu, phê bình văn học trên thế giới với công trình Nghệ thuật thi ca (Poetika) của Aristote (384 - 322 TCN).
Thi pháp học ở Nga xuất hiện rải rác từ cuối thế kỉ XIX và thực sự bùng phát từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức Nga. Năm 1963, cuốn Mấy vấn đề sáng tác Dostoievski của Bakhtin mang cái tên mới: Mấy vấn đề thi pháp Dostoievski. Thi pháp học hiện đại xuất hiện ở phương Tây từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Thi pháp học trở thành một trong những hướng chủ yếu của nghiên cứu văn học thế kỷ XX và vẫn đang phát triển mạnh mẽ ở thế kỉ XXI.
Nghiên cứu về thi pháp học, có rất nhiều cách hiểu khác nhau, cách tiếp cận khác nhau. Có cách hiểu thi pháp như là nguyên tắc, biện pháp chung làm cho văn bản, phát ngôn trở thành tác phẩm nghệ thuật. Có cách hiểu thi pháp như là những nguyên tắc, biện pháp nghệ thuật cụ thể tạo thành đặc sắc nghệ thuật của một tác phẩm, một tác giả, thể loại, trào lưu. Nếu nhìn vào mục đích nghiên cứu, nhiều người dễ nhầm thi pháp là ngành Lí luận văn học nhưng thực ra đó chỉ là một bộ phận của ngành lí luận văn học, bởi lí luận văn học nghiên cứu tất cả các quy luật chung của hiện tượng văn học còn thi pháp học chỉ nghiên cứu các nguyên tắc đặc thù tạo thành văn học như một nghệ thuật mà thôi, phạm vi của nó thường đóng khung trong việc nghiên cứu tác phẩm, thể loại, phong cách, ngôn ngữ.
Trần Đình Sử đã đưa ra định nghĩa về thi pháp học như sau: “Thi pháp học là bộ môn nghiên cứu tất cả mọi phương diện của hình thức nghệ thuật, mọi quy tắc, phương tiện tạo thành nghệ thuật cũng như sự vận động, phát triển lịch sử của chúng” [29; tr 32]. Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi) định nghĩa: “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi pháp, tức là hệ thống các phương thức, phương tiện, thủ pháp biểu hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Mục đích của thi pháp học là chia tách và hệ thống các yếu tố của văn bản nghệ thuật tham gia vào sự cấu thành thế giới nghệ thuật, ấn tượng thẩm mĩ và chiều sâu phản ánh của sáng tác nghệ thuật”. Từ những định nghĩa trên, ta có 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiểu thi pháp học là bộ môn khoa học đặc thù nghiên cứu thi pháp tức nghiên cứu các phương tiện nghệ thuật tạo nên tác phẩm nghệ thuật ngôn từ trong sự thống nhất toàn vẹn của nó.
Ở Việt Nam, từ những năm 30 cho đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, thi pháp chỉ được nhắc đến lẻ tẻ trong một số công trình phê bình văn học mà chưa phải là một phương pháp luận của một trào lưu, một xu hướng thẩm mỹ. Cho tới trước năm 1986 thi pháp học hiện đại đã được đề cập nhưng chưa có điều kiện để tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống và hầu như không được sử dụng để nghiên cứu văn học. Từ sau 1986, cùng với sự hồi sinh của nền văn học dưới ánh sáng dân chủ của tinh thần đổi mới trường phái lý thuyết văn học này được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm. Người đầu tiên xác lập được tư tưởng học thuật, đề xuất một cách đầy đủ nhất hệ thống luận điểm khoa học thi pháp học hiện đại là Trần Đình Sử.
Chúng ta vẫn có thể nhận ra một phạm vi nhất định của bộ môn chuyên ngành này là nghiên cứu hình thức và ngôn ngữ của văn học. Vậy chúng ta nên hiểu thi pháp như thế nào? Thi pháp học là khoa học nghiên cứu văn học nói chung trong đó có thơ ca, văn xuôi… Thi pháp học còn có thể coi là khoa học nghiên cứu về cấu tạo của các tác phẩm văn học, các phương tiện nghệ thuật mà tác phẩm sử dụng. Thi pháp học gồm thi pháp học đại cương: nghiên cứu các phương tiện, các quy luật xây dựng bất cứ tác phẩm nào; thi pháp học miêu tả đi miêu tả đặc điểm của tác phẩm cụ thể của tác giả nào đó hoặc của cả một thời kì, một giai đoạn văn học; còn thi pháp học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các phương tiện nghệ thuật, các biểu hiện nghệ thuật. Các phương tiện nghệ thuật rất phong phú.
Đó là những nghệ thuật mà nhà văn, nhà thơ gửi gắm trong đứa con tinh thần của mình. Các phương tiện nghệ thuật giúp làm nổi bật tư tưởng, tình cảm, ý tưởng của tác giả qua tác phẩm. Thi pháp học rất phong phú, đa dạng. Thi pháp học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các biện pháp nghệ thuật riêng lẻ như định ngữ, ẩn dụ, hoán dụ, vần,…; nghiên cứu các phạm trù thời gian nghệ thuật, không gian nghệ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật, cũng như cả hệ thống các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại văn học.
Lâu nay, người ta quan niệm thi pháp học – khoa học về hệ thống các phương tiện biểu hiện trong tác phẩm văn học, là lĩnh vực của lý luận văn học, thi pháp học nghiên cứu đặc trưng của các loại hình, thể loại văn học, các dòng và trào lưu, các phong cách, phương pháp, nghiên cứu quy luật liên hệ nội tại và tương quan các cấp độ của chỉnh thể nghệ thuật. Bởi vì tất cả các phương tiện biểu hiện trong văn học suy đến cùng đều quy về ngôn ngữ, vì thế có thể định nghĩa thi pháp học như là khoa học nghiên cứu cách sử dụng các phương tiện ngôn ngữ. Mục đích của thi pháp học là chỉ ra và hệ thống hóa các yếu tố của văn bản tham gia vào việc tạo thành ấn tượng thẩm mĩ của tác phẩm. Cũng có thể coi thi pháp học là khoa học về mọi hình thức, mọi dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức tác phẩm văn học, về các kiểu cấu trúc và các thể loại tác phẩm văn học.
Các tác phẩm văn học có giá trị chính là sự thành công của tác giả khi vận dụng thi pháp. Vì vậy, ta có thể kết luận nhiệm vụ của thi pháp học rất nặng nề. Nó đi nghiên cứu phương thức cấu tạo của tác phẩm văn học. Còn đối tượng của thi pháp học là các sáng tác văn học giàu nội dung, nghệ thuật.
Trong cuốn Trần Đình Sử tuyển tập, tập 2, Những công trình lý luận và phê bình văn học, Nguyễn Đăng Điệp đưa ra ý kiến: “Thi pháp học nghiên cứu các thủ pháp, kỹ thuật văn học, nhưng nó không đơn giản là kỹ thuật học văn học. Nó đi sâu vào hoạt động sáng tạo, tư duy nghệ thuật của chủ thể, cho nên có thể xem nó như một lĩnh vực gắn với mỹ học văn học, triết học nghệ thuật. Từ năm 1945 đến năm 1975, các nhà lí luận và sáng tác văn học cách mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực, ít đi sâu đến phương diện thi pháp, mặc dù đôi lúc có quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn. Những năm 1980 một số nhà nghiên cứu văn học như Phạm Vĩnh Cư, Duy Lập (Trường Viết Văn Nguyễn Du), Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân (NXB Tác phẩm Mới, Hội Nhà văn Việt Nam)… đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào Việt Nam, dịch một số công trình của Bakhtin, Khrapchenco… 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong đó có phần về thi pháp học.
Đồng thời, chuyên đề thi pháp học được Trần Đình Sử mở tại Đại học Sư phạm Hà Nội, một số cuộc Hội thảo chuyên đề về Thi Pháp học đã được tổ chức tại Hà Nội… Từ đó nhu cầu tìm hiểu thi pháp học trở nên sôi động trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học, nhiều người xem đó là cách để tạo nên sự đổi mới trong nghiên cứu, phê bình văn học được thành công của Trần Đình Sử ở Thi pháp thơ Tố Hữu trên hai phương diện ứng dụng và lý luận thi pháp học. Năm 1991, Nguyễn Lai, qua Sức mạnh lý giải của hệ thống qua công trình "Thi pháp thơ Tố Hữu" in trong sách Ngôn ngữ và sáng tạo văn học, đã nhận ra khả năng ứng dụng cao của thi pháp học trong nghiên cứu văn học.