CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT” 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Khái quát về phương pháp “ Bàn tay nặn bột” Phương pháp dạy học "Bàn tay nặn bột" (BTNB), tiếng Pháp là “La main à la pâte” -viết tắt là LAMAP; tiếng Anh là “Hands-on”, là phương pháp dạy học khoa học dựa trên cơ sở của sự tìm tòi - nghiên cứu, áp dụng cho việc dạy học các môn khoa học tự nhiên. Phương pháp này được khởi xướng bởi Giáo sư Georges Charpak (người đoạt Giải Nobel Vật lý năm 1992).
Theo phương pháp BTNB, dưới sự giúp đỡ của GV, chính HS tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra để từ đó hình thành kiến thức cho mình. Đứng trước một sự vật hiện tượng, HS có thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành thực nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp thông qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức. Mục tiêu của phương pháp BTNB là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá và say mê khoa học của HS.Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học, phương pháp BTNB còn chú ý nhiều đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho HS.2 Sự ra đời và phát triển của phương pháp BTNB ở Pháp và thế giới Năm 1995, giáo sư Georges Charpak cùng với các nhà khoa học và các đại diện của Bộ Giáo dục Quốc gia Pháp đến một khu phố nghèo ở Chicago (Mỹ) để tìm hiểu về một phương pháp dạy học khoa học dựa trên việc thực hành, thí nghiệm đang được thử nghiệm ở đây.Sau một thời gian nghiên cứu, tháng 6/2000 Bộ trưởng Bộ Giáo dục Pháp đã quyết định cho tất cả các trường tiểu học được thừa hưởng chương trình cải cách giảng dạy các môn khoa học và công nghệ. Đến nay, phương pháp BTNB đã được tiếp nhận và truyền bá rộng rãi.
Nhiều quốc gia trên thế giới đã hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học Pháp trong việc phát triển phương pháp này như Brazil, Bỉ, Afghanistan, Campuchia, Chilê, Trung Quốc, Thái Lan, Colombia, Hy lạp, Malaysia, Marốc, Serbi, Thụy Sĩ, Đức, Việt Nam,… 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương pháp BTNB tại Việt Nam * Hội gặp gỡ Việt Nam (Rencontres du Vietnam) và những đóng góp cho sự du nhập và phát triển của BTNB tại Việt Nam Hội Gặp gỡ Việt Nam (tên tiếng Pháp là "Recontres du Vietnam") được thành lập vào năm 1993 theo luật Hội Đoàn 1901 của Cộng hòa Pháp, do giáo sư Jean Trần Thanh Vân-Việt kiều tại Pháp, làm chủ tịch. Hội tập hợp các nhà khoa học ở Pháp với mục đích hỗ trợ, giúp đỡ Việt Nam trong các lĩnh vực khoa học, giáo dục, trong các hội thảo khoa học, trường hè về Vật lý; trao học bổng khuyến học, khuyến tài cho học sinh và sinh viên Việt Nam. Phương pháp BTNB được đưa vào Việt Nam là một cố gắng nỗ lực to lớn của Hội Gặp gỡ Việt Nam.Phương pháp BTNB được giới thiệu tại Việt Nam cùng với thời điểm mà phương pháp này mới bắt đầu ra đời và thử nghiệm ứng dụng trong dạy học ở Pháp.Sau đó phương pháp này được đưa vào tập huấn và thử nghiệm tại một số trường tiểu học, đưa vào giảng dạy ở các trường Đại học Sư phạm.
Tháng 8/2010, GS. Trần Thanh Vân có cuộc gặp gỡ, trao đổi với Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận và thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển, trong đó có nội dung về định hướng phát triển phương pháp BTNB tại Việt Nam. Một số đề tài nghiên cứu và bài báo về phương pháp BTNB Ở Việt Nam, phương pháp BTNB mới chỉ được nghiên cứu và áp dụng ở các trường tiểu học và trung học cơ sở thông qua các nghiên cứu và các bài báo sau: - Phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong dạy học các môn khoa học cấp tiểu học và trung học cơ sở-Tài liệu tập huấn thí điểm, lưu hành nội bộ của Bộ giáo dục và Đào tạo. Trong đề tài trên, các tác giả đã giới thiệu được lịch sử ra đời và phát triển của phương pháp BTNB, lí luận cơ bản về phương pháp BTNB, các kỹ thuật dạy học và rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong phương pháp BTNB và vận dụng phương pháp BTNB trong dạy học các môn khoa học ở trường tiểu học và trung học cơ sở tại Việt Nam.
- Phương pháp BTNB trong dạy học môn hóa học cấp trung học cơ sở-Tài liệu tập huấn thí điểm, lưu hành nội bộ của Bộ giáo dục và Đào tạo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với đề tài này các tác giả đã hướng dẫn giảng dạy một số bài dạy trong chương trình hóa học lớp 8, 9 theo phương pháp bàn tay nặn bột. - Một số lưu ý khi tổ chức dạy học theo phương pháp BTNB cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở -TS.Nguyễn Ngọc Lê Nam- Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Tĩnh. - Phương pháp BTNB trong dạy học - sự hình thành và phát triển-Nguyễn Khánh-Khoa sư phạm tiểu học-mầm non trường Đại học Hà Tĩnh.
- Đổi mới phương pháp dạy học với BTNB. - Phương pháp BTNB phát huy khả năng tư duy của học sinh (Báo Bình Dương). Tuy nhiên tất cả các nghiên cứu và bài báo trên chưa đề cập đến việc áp dụng phương pháp BTNB vào giảng dạy các môn khoa học tự nhiên ở trường trung học phổ thông. Phương pháp “Bàn tay nặn bột” 1.
Cơ sở khoa học của phương pháp BTNB [12,19] 1. Dạy học khoa học dựa trên tìm tòi- nghiên cứu Dạy học khoa học dựa trên tìm tòi-nghiên cứu là một phương pháp dạy và học khoa học xuất phát từ sự hiểu biết về cách thức học tập của HS, bản chất của nghiên cứu khoa học và sự xác định các kiến thức khoa học cũng như kĩ năng mà HS cần nắm vững. Phương pháp dạy học này cũng dựa trên sự tin tưởng rằng điều quan trọng là phải đảm bảo HS thực sự hiểu những gì được học mà không phải đơn giản chỉ là học để nhắc lại nội dung kiến thức và thông tin thu được. Không phải là một quá trình học tập hời hợt với động cơ học tập dựa trên sự hài lòng từ việc khen thưởng, dạy học khoa học dựa trên tìm tòi - nghiên cứu đi sau với động cơ học tập được xuất phát từ sự hài lòng của HS khi đã học và hiểu được một điều gì đó.
Dạy học khoa học dựa trên sự tìm tòi - nghiên cứu không quan tâm đến lượng thông tin được ghi nhớ trong một thời gian ngắn mà ngược lại là những ý tưởng hay khái niệm dẫn đến sự hiểu biết ngày càng sâu hơn cùng với sự lớn lên của HS. * Bản chất của nghiên cứu khoa học trong phương pháp BTNB Tiến trình tìm tòi - nghiên cứu khoa học trong phương pháp BTNB là một vấn đề cốt lõi, quan trọng.Tiến trình tìm tòi - nghiên cứu của HS không phải là một đường thẳng đơn giản mà là một quá trình phức tạp. HS tiếp cận vấn đề đặt ra qua 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tình huống (câu hỏi lớn của bài học); nêu các giả thuyết, các nhận định ban đầu của mình, đề xuất và tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu; đối chiếu các nhận định (giả thuyết đặt ra ban đầu); đối chiếu cách làm thí nghiệm và kết quả với các nhóm khác; nếu không phù hợp HS phải quay lại điểm xuất phát. Trong quá trình này, HS luôn luôn phải động não, trao đổi với các HS khác trong nhóm, trong lớp, hoạt động tích cực để tìm ra kiến thức.
Con đường tìm ra kiến thức của HS cũng đi lại gần giống với quá trình tìm ra kiến thức mới của các nhà khoa học * Lựa chọn kiến thức khoa học trong phương pháp BTNB Việc xác định kiến thức khoa học phù hợp với HS theo độ tuổi là một vấn đề quan trọng đối với GV. GV phải nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa và tài liệu hỗ trợ GV (sách giáo viên, sách tham khảo, hướng dẫn thực hiện chương trình) để xác định rõ hàm lượng kiến thức tương đối với trình độ cũng như độ tuổi của HS và điều kiện địa phương. * Cách thức học tập của học sinh Phương pháp BTNB dựa trên thực nghiệm và nghiên cứu cho phép GV hiểu rõ hơn cách thức mà HS tiếp thu các kiến thức khoa học. Phương pháp BTNB cho thấy cách thức học tập của HS là tò mò tự nhiên, giúp các em có thể tiếp cận thế giới xung quanh mình qua việc tham gia các hoạt động nghiên cứu.
Các hoạt động nghiên cứu cũng gợi ý cho HS tìm kiếm để rút ra kiến thức cho riêng mình, qua sự tương tác với các HS khác cùng lớp để tìm phương án giải thích các hiện tượng. Các suy nghĩ ban đầu của HS rất nhạy cảm ngây thơ, có tính logic theo cách suy nghĩ của HS, tuy nhiên thường không chính xác về mặt khoa học. * Quan niệm ban đầu của học sinh Quan niệm ban đầu là những biểu tượng ban đầu, ý kiến ban đầu của HS về sự vật, hiện tượng trước khi tìm hiểu về bản chất sự vật, hiện tượng. Đây là những quan niệm được hình thành trong vốn sống của HS, là các ý tưởng giải thích sự vật, hiện tượng theo suy nghĩ của HS.
Thường thì các quan niệm ban đầu này chưa tường minh, thậm chí còn mâu thuẫn với các giải thích khoa học mà HS sẽ được học. Biểu tượng ban đầu không phải là kiến thức cũ, kiến thức đã được học mà là quan niệm của HS về sự vật, hiện tượng mới (kiến thức mới) trước khi học kiến thức đó. Quan niệm ban đầu vừa là một chướng ngại vật vừa là động lực trong quá 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình hoạt động nhận thức của HS. Do đó để giúp HS tiếp nhận kiến thức mới một cách sâu sắc và chắc chắn, GV cần “phá bỏ” chướng ngại này bằng cách cho HS thực hiện các thí nghiệm để chứng minh quan niệm đó là không chính xác.
Chướng ngại chỉ bị phá bỏ khi HS tự mình làm thí nghiệm, tự rút ra kết luận, đối chiếu với quan niệm ban đầu để tự đánh giá quan niệm của mình đúng hay sai. Tạo cơ hội cho HS bộc lộ quan niệm ban đầu là một đặc trưng quan trọng của phương pháp dạy học BTNB.