Nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm trong môn Hóa học THPT

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm thông qua dạng bài luyện tập và, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Đỗ Thị Thuỳ Chi
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Hóa Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Và Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Hợp Tác Theo Nhóm Thông Qua Dạng Bài Luyện Tập Và Ôn Tập Môn Hoá Học THPT Góp Phần Đổi Mới Phương Pháp Dạy Học
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Quá trình dạy học
• 1.2. Tìm hiểu về bài luyện tập, ôn tập trong chương trình
• 1.3. Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học
• 1.4. Hoạt động nhóm trong dạy học
• 1.5. Các yếu tố cấu thành hoạt động học tập mang tính hợp tác
• 1.6. Chuẩn bị tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học
• 1.7. Tiến trình dạy học theo nhóm
• 1.8. Yêu cầu đối với GV phổ thông để tổ chức hoạt động nhóm có hiệu quả
• 1.9. Ưu điểm của phương pháp
• 1.10. Nhược điểm của phương pháp
• 1.11. Lý thuyết về Grap và bản đồ tư duy
• 1.12. Phương pháp Grap dạy học
• 1.13. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học hóa học
• 1.14. Thực trạng sử dụng hoạt động nhóm trong dạy học hóa học hiện nay
• 1.15. Thực trạng việc dạy học bằng phương pháp tổ chức hoạt động nhóm ở nước ta hiện nay nói chung và hóa học nói riêng
• 1.16. Mục đích điều tra
• 1.17. Đối tượng điều tra
• 1.18. Kết quả điều tra
• 1.19. Nhận xét chung về bài ôn tập tổng kết hóa học hiện nay ở trường trung học phổ thông
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM KẾT HỢP VỚI BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀ SƠ ĐỒ MẠNG GRAP CHO CÁC BÀI LUYỆN TẬP VÀ ÔN TẬP (PHẦN HOÁ LỚP 10 NÂNG CAO)
• 2.1. Hệ thống bài luyện tập, ôn tập trong chương trình hóa học phổ thông
• 2.2. Đặc điểm bài luyện tập ôn tập trong chương trình hóa học phổ thông Việt Nam
• 2.3. Thiết kế dạy học theo phương pháp hoạt động nhóm kết hợp với bản đồ tư duy và sơ đồ mạng Grap vào các chương cụ thể
• 2.4. Thiết kế dạy học theo phương pháp hoạt động nhóm kết hợp với bản đồ tư duy cho chương: Cấu tạo nguyên tử
• 2.5. Thiết kế dạy học theo phương pháp hoạt động nhóm kết hợp với bản đồ tư duy cho chương: Liên kết hóa học
• 2.6. Sử dụng bài tập tự luận
• 2.7. Sử dụng bài tập trắc nghiệm khách quan
• 2.8. Bài tập định tính
• 2.9. Bài tập định lượng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm
• 3.2. Kế hoạch thực hiện
• 3.3. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.4. Bài dạy thực nghiệm
• 3.5. GV thực nghiệm
• 3.6. Tiến hành thực hiện và xử lí kết quả
• 3.7. Kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết quả kiểm tra 45 phút chương: Thành phần cấu tạo nguyên tử
• 3.9. Kết quả kiểm tra 45 phút chương Halogen
• 3.10. Kết quả kiểm tra học kì I
• 3.11. Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.12. Phân tích kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tìm hiểu về phương pháp dạy học hợp tác trong Hóa học THPT

Phương pháp dạy học hợp tác là một trong những phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập. Đặc biệt trong môn Hóa học, việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học có thể tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự tương tác và hợp tác giữa các học sinh.

1.1. Khái niệm và vai trò của phương pháp dạy học hợp tác

Phương pháp dạy học hợp tác là hình thức tổ chức học tập trong đó học sinh làm việc cùng nhau để đạt được mục tiêu học tập chung. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu của Đỗ Thị Thùy Chi, việc áp dụng phương pháp này trong môn Hóa học có thể nâng cao hiệu quả học tập và tạo ra sự hứng thú cho học sinh.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác

Việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác trong môn Hóa học mang lại nhiều lợi ích. Đầu tiên, nó giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Thứ hai, học sinh có cơ hội học hỏi từ bạn bè, từ đó nâng cao kiến thức và kỹ năng của bản thân. Cuối cùng, phương pháp này cũng giúp giáo viên dễ dàng theo dõi và đánh giá sự tiến bộ của học sinh trong quá trình học tập.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác

Mặc dù phương pháp dạy học hợp tác mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng không thiếu những thách thức trong quá trình áp dụng. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về năng lực và phong cách học tập của học sinh. Điều này có thể dẫn đến sự không đồng đều trong việc tiếp thu kiến thức. Ngoài ra, việc tổ chức hoạt động nhóm cũng đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng quản lý lớp học tốt để đảm bảo mọi học sinh đều tham gia tích cực.

2.1. Sự khác biệt trong năng lực học sinh

Trong một lớp học, học sinh có thể có nhiều mức độ năng lực khác nhau. Điều này có thể gây khó khăn cho giáo viên trong việc thiết kế hoạt động nhóm sao cho phù hợp với tất cả học sinh. Một số học sinh có thể cảm thấy bị áp lực khi phải làm việc với những bạn có năng lực cao hơn, trong khi những học sinh khác có thể không đủ tự tin để tham gia.

2.2. Kỹ năng quản lý lớp học của giáo viên

Để áp dụng phương pháp dạy học hợp tác hiệu quả, giáo viên cần có kỹ năng quản lý lớp học tốt. Việc tổ chức hoạt động nhóm đòi hỏi giáo viên phải theo dõi và điều chỉnh quá trình học tập của học sinh một cách linh hoạt. Nếu không, có thể xảy ra tình trạng một số học sinh không tham gia hoặc không đóng góp vào hoạt động nhóm.

III. Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học

Để tổ chức hoạt động nhóm hiệu quả trong dạy học Hóa học, giáo viên cần có kế hoạch rõ ràng và cụ thể. Việc thiết kế các bài tập nhóm phù hợp với nội dung bài học là rất quan trọng. Các hoạt động nhóm có thể bao gồm thảo luận, giải quyết vấn đề, hoặc thực hiện thí nghiệm. Điều này không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

3.1. Thiết kế bài tập nhóm phù hợp

Bài tập nhóm cần được thiết kế sao cho phù hợp với nội dung bài học và khả năng của học sinh. Giáo viên có thể sử dụng các bài tập thực hành, thí nghiệm hoặc các tình huống thực tế để học sinh có thể áp dụng kiến thức đã học. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập.

3.2. Tạo môi trường học tập tích cực

Môi trường học tập tích cực là yếu tố quan trọng để học sinh tham gia vào hoạt động nhóm. Giáo viên cần khuyến khích sự tương tác giữa các học sinh, tạo điều kiện cho họ bày tỏ ý kiến và thảo luận. Việc này không chỉ giúp học sinh tự tin hơn mà còn tạo ra không khí học tập thân thiện và hợp tác.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học hợp tác trong Hóa học

Việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác trong môn Hóa học đã được nhiều trường học thực hiện và đạt được những kết quả tích cực. Nghiên cứu cho thấy rằng, học sinh tham gia vào các hoạt động nhóm có khả năng tiếp thu kiến thức tốt hơn và phát triển các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai. Các trường học cũng đã ghi nhận sự cải thiện trong kết quả học tập của học sinh khi áp dụng phương pháp này.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp

Nghiên cứu của Đỗ Thị Thùy Chi cho thấy rằng, việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác trong môn Hóa học đã giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức và phát triển kỹ năng làm việc nhóm. Kết quả học tập của học sinh cũng được cải thiện rõ rệt, với tỷ lệ học sinh đạt điểm cao trong các bài kiểm tra tăng lên đáng kể.

4.2. Các mô hình dạy học hợp tác thành công

Nhiều trường học đã áp dụng thành công các mô hình dạy học hợp tác trong môn Hóa học. Các mô hình này không chỉ giúp học sinh phát triển kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và hợp tác giữa các học sinh. Những mô hình này có thể được nhân rộng và áp dụng tại nhiều trường học khác nhau.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp dạy học hợp tác trong Hóa học

Phương pháp dạy học hợp tác là một trong những phương pháp hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển kiến thức mà còn rèn luyện các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình dạy học hợp tác để nâng cao chất lượng giáo dục trong môn Hóa học.

5.1. Tương lai của phương pháp dạy học hợp tác

Trong tương lai, phương pháp dạy học hợp tác sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong các trường học. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực cho học sinh. Cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan giáo dục để giáo viên có thể áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý giáo dục

Giáo viên cần được đào tạo về phương pháp dạy học hợp tác để có thể áp dụng hiệu quả trong lớp học. Ngoài ra, nhà quản lý giáo dục cũng cần tạo điều kiện cho giáo viên thực hiện các hoạt động nhóm, cung cấp tài liệu và hỗ trợ trong việc thiết kế bài học. Việc này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong môn Hóa học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ tư và Điều 24.2 Luật Giáo dục Việt Nam đều khẳng định tầm quan trọng cốt lõi của việc đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông theo định hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. Trong bối cảnh đó, chương trình Hóa học lớp 10 nâng cao tại các trường trung học phổ thông được xây dựng với tổng số 88 tiết học cho cả năm, trong đó hệ thống bài luyện tập và ôn tập chiếm tới 16 tiết (tương đương khoảng 18,18% tổng quỹ thời lượng). Mặc dù chiếm vị trí then chốt trong việc củng cố, hệ thống hóa kiến thức và rèn luyện kỹ năng tư duy cho học sinh, thực tế giảng dạy các tiết ôn tập vẫn chủ yếu diễn ra theo lối mòn truyền thống: tóm tắt lý thuyết một chiều, sửa bài tập mẫu và áp đặt học sinh ghi nhớ thụ động.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xây dựng quy trình tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm kết hợp ứng dụng sơ đồ mạng Grap và bản đồ tư duy trong các bài luyện tập, ôn tập Hóa học 10 nâng cao. Nghiên cứu tập trung vào các nội dung trọng tâm như chương Cấu tạo nguyên tử, Liên kết hóa học và Nhóm Halogen. Phạm vi khảo sát và thực nghiệm được tiến hành trực tiếp tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Hưng Yên trong năm học 2008 - 2009. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện ở việc lượng hóa hiệu quả tiếp thu kiến thức, nâng cao năng lực tự học, kích thích tư duy sáng tạo và phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội cho học sinh phổ thông thông qua các hoạt động tương tác nhóm có cấu trúc sư phạm rõ ràng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quá trình dạy học của Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang, xác định hoạt động học là quá trình tự giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học dưới sự điều khiển sư phạm của giáo viên nhằm thực hiện ba mục đích: trí dục, phát triển tư duy và giáo dục. Bên cạnh đó, đề tài vận dụng lý thuyết giáo dục xã hội về học tập hợp tác, khẳng định tri thức được hình thành tối ưu thông qua sự tương tác đa chiều, cọ xát nhận thức và chia sẻ cộng đồng giữa các cá nhân trong nhóm học tập.

Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp bốn khái niệm và công cụ then chốt:

1. Dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ: Hình thức tổ chức dạy học dựa trên 5 yếu tố cấu thành gồm sự phụ thuộc tích cực, tương tác trực tiếp, trách nhiệm cá nhân, kỹ năng giao tiếp xã hội và cơ chế phản hồi điều chỉnh theo nguyên tắc 4C (Choice, Challenge, Control, Cooperation).
2. Sơ đồ mạng Grap nội dung: Công cụ cấu trúc hóa kiến thức dựa trên lý thuyết đồ thị trong toán học, biểu diễn nội dung bài học bằng tập hợp các đỉnh (chốt kiến thức cơ bản) và các cung (mối quan hệ logic định hướng giữa các đỉnh).
3. Bản đồ tư duy (Mind Map): Kỹ thuật ghi chép và tổ chức thông tin trực quan do Tony Buzan phát triển, sử dụng từ khóa trung tâm, hình ảnh, màu sắc và các nhánh liên kết cấp 1, cấp 2 nhằm kích thích bán cầu não và tối ưu hóa khả năng ghi nhớ của học sinh.
4. Phiếu học tập định hướng: Công cụ dẫn dắt hoạt động nhận thức, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng cá nhân và nhóm học sinh trong tiến trình giải quyết bài tập hóa học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát thực trạng từ 50 giáo viên giảng dạy môn Hóa học tại 2 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Hưng Yên gồm: Trường THPT Trưng Vương (30 giáo viên) và Trường THPT Văn Lâm (20 giáo viên). Cơ cấu mẫu điều tra được phân bổ toàn diện theo thâm niên công tác: giáo viên có thâm niên từ 1 đến 10 năm chiếm 58,91% (76 lượt khảo sát tích lũy); từ 11 đến 20 năm chiếm 24,03%; từ 21 đến 30 năm chiếm 13,95%; và từ 31 đến 40 năm chiếm 3,11%.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các điều kiện cơ sở vật chất khác nhau của nhà trường phổ thông (từ mức độ trung bình đến tốt). Phương pháp phân tích bao gồm: nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết (phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên ngành), nhóm phương pháp thực tiễn (quan sát khoa học, thăm dò ý kiến bằng phiếu hỏi, thực nghiệm sư phạm) và phương pháp thống kê toán học. Việc lựa chọn phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục giúp xử lý chính xác các tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm và kiểm định tính khả thi, độ tin cậy của mô hình dạy học mới. Toàn bộ tiến trình điều tra thực trạng và triển khai thực nghiệm sư phạm được tiến hành theo lịch trình chặt chẽ từ tháng 8 năm 2008 đến tháng 8 năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng từ phiếu điều tra thực trạng cho thấy bốn phát hiện cốt lõi:

1. Mức độ áp dụng dạy học nhóm còn thấp và mất cân đối: Tỷ lệ giáo viên sử dụng thường xuyên phương pháp dạy học theo nhóm chỉ đạt 21,77%, trong khi có tới 69,35% giáo viên sử dụng ở mức độ ít và 8,88% hoàn toàn không sử dụng. Tỷ lệ này thấp hơn rất nhiều so với các phương pháp truyền thống như đàm thoại (83,87% thường xuyên), sử dụng bài tập (83,87% thường xuyên) và thuyết trình (60,48% thường xuyên). Các phương pháp hiện đại khác như dạy học dự án có tới 70,97% giáo viên không dùng, và đóng vai có 74,19% giáo viên không dùng.
2. Thừa nhận vượt trội về lợi ích phát triển kỹ năng: Đa số giáo viên khẳng định phương pháp nhóm mang lại nhiều giá trị vượt bậc, nổi bật là rèn luyện kỹ năng hợp tác (83,33%), nâng cao khả năng trình bày trước đám đông (82,46%), giúp học sinh mạnh dạn phát biểu (78,95%), tạo không khí lớp học sôi nổi (78,07%) và phát huy tính chủ động (75,44%).
3. Rào cản lớn từ thời lượng và quy mô lớp học: Khó khăn hàng đầu được 89,47% giáo viên chỉ ra là thời lượng tiết học 45 phút quá ngắn. Tiếp theo là sĩ số lớp quá đông từ 45 đến 50 học sinh/lớp (82,46%), sự chênh lệch trình độ gây ra hiện tượng ỷ lại hoặc tách nhóm (72,81%), học sinh thiếu chủ động (71,05%) và cách bố trí bàn ghế cố định thiếu linh hoạt (58,77%).
4. Mối tương quan chặt chẽ giữa cơ sở vật chất và tần suất thực hiện: Tại các trường có cơ sở vật chất xếp loại tốt, tỷ lệ giáo viên thường xuyên sử dụng dạy học nhóm đạt 28,26% (với 62,22% dùng ít và 9,52% không dùng). Ngược lại, ở những trường có cơ sở vật chất trung bình, tỷ lệ sử dụng thường xuyên giảm mạnh xuống chỉ còn 9,09%, và ở trường có cơ sở vật chất kém thì tỷ lệ sử dụng thường xuyên là 0% (100% giáo viên dùng ít).

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh một nghịch lý sư phạm: giáo viên nhận thức sâu sắc về vai trò phát triển năng lực của phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhưng lại ngại triển khai trong thực tế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ áp lực phân phối chương trình, khối lượng kiến thức lý thuyết trong sách giáo khoa còn nặng, và không gian lớp học bố trí bàn 2-4 chỗ ngồi cố định gây khó khăn cho việc di chuyển, thảo luận trực diện.

Dữ liệu khảo sát có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch giữa mức độ nhận thức ưu điểm (đạt trên 80%) và tần suất thực tế áp dụng phương pháp nhóm (chỉ đạt 21,77%). Đồng thời, bảng ma trận tương quan giữa điều kiện phòng học và tỷ lệ áp dụng cho thấy cơ sở vật chất đóng vai trò là điều kiện cần hỗ trợ cho phương pháp. Việc phối hợp linh hoạt giữa bản đồ tư duy bằng phần mềm chuyên dụng (như FreeMind) và sơ đồ mạng Grap thông qua các phiếu học tập phân hóa là giải pháp then chốt giúp tối ưu hóa thời gian 45 phút, giúp học sinh yếu kém tránh bị bỏ rơi và kiểm soát tốt trách nhiệm cá nhân trong nhóm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát và thực nghiệm sư phạm, nghiên cứu đề xuất bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài dạy ôn tập bằng công cụ trực quan: Giáo viên bộ môn Hóa học cần chủ động xây dựng hệ thống sơ đồ mạng Grap và bản đồ tư duy cho toàn bộ 16 bài luyện tập, ôn tập lớp 10 nâng cao ngay từ đầu năm học. Mục tiêu đặt ra là giảm 25% thời lượng thuyết giảng lý thuyết của giáo viên trên lớp, dành trọn vẹn thời gian cho học sinh làm việc nhóm và giải quyết các bài tập nhận thức mức độ vận dụng cao.
2. Thiết kế hệ thống phiếu học tập phân hóa trách nhiệm: Tổ chuyên môn Hóa học tại các trường trung học phổ thông cần xây dựng ngân hàng phiếu học tập có cấu trúc phân tầng rõ ràng (từ xác định thành phần nguyên tử, số khối, cấu hình electron đến biện luận phản ứng oxi hóa - khử phức tạp). Quy định chặt chẽ tiêu chí đánh giá chéo giữa các thành viên, lấy kết quả báo cáo của học sinh có học lực trung bình làm điểm số đại diện cho nhóm nhằm triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng ỷ lại trong nhóm từ 4 đến 6 học sinh.
3. Cải tạo không gian lớp học và trang bị hạ tầng bổ trợ: Ban giám hiệu nhà trường cần tiến hành quy hoạch, sắp xếp lại hệ thống bàn ghế theo hướng cơ động, cho phép học sinh chuyển đổi trạng thái học tập cá nhân sang làm việc nhóm trong thời gian dưới 2 phút. Đồng thời, đầu tư bổ sung máy chiếu, phòng học bộ môn và trang thiết bị thực hành phục vụ thí nghiệm trực quan trong các tiết học ôn tập.
4. Triển khai tập huấn chuyên sâu về kỹ năng điều phối sư phạm: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa bồi dưỡng định kỳ hằng năm cho 100% giáo viên Hóa học THPT về kỹ thuật chia nhóm linh hoạt (nhóm cặp đôi 2 học sinh, nhóm cố định 5-7 học sinh, nhóm chuyên gia ghép nhóm) và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bản đồ tư duy.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và giải pháp trong luận văn đem lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng:

1. Giáo viên giảng dạy môn Hóa học THPT: Tìm thấy hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật xây dựng bản đồ tư duy qua phần mềm, cách lập sơ đồ mạng Grap nội dung, và trọn bộ giáo án thực nghiệm kèm phiếu học tập cho các bài luyện tập lớp 10 nâng cao để ứng dụng trực tiếp vào giảng dạy hằng ngày.
2. Cán bộ quản lý chuyên môn và Tổ trưởng bộ môn Hóa học: Sử dụng các số liệu thực trạng và khung quy trình sư phạm trong đề tài để làm căn cứ chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học, xây dựng chuyên đề sinh hoạt chuyên môn và đánh giá giờ dạy của giáo viên một cách khách quan.
3. Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Tiếp cận một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh kết hợp giữa lý thuyết dạy học hiện đại, phương pháp xây dựng công cụ trực quan và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm định lượng có xử lý thống kê toán học.
4. Chuyên viên nghiên cứu chương trình và phát triển sách giáo khoa: Có thêm nguồn tư liệu thực tiễn phản ánh các khó khăn về thời lượng tiết học 45 phút, dung lượng kiến thức và cơ sở vật chất, từ đó đưa ra các khuyến nghị điều chỉnh cấu trúc bài học hợp lý hơn trong các chương trình giáo dục phổ thông tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Làm thế nào để loại bỏ hiện tượng học sinh ỷ lại khi làm việc nhóm trong tiết Hóa học? Giáo viên cần phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên thông qua phiếu học tập phân hóa trước khi nhóm thảo luận chung. Tiêu chí đánh giá cần quy định rõ: điểm số chung của cả nhóm sẽ căn cứ vào phần trình bày bất kỳ của một thành viên ngẫu nhiên do giáo viên chỉ định, qua đó buộc các thành viên khá giỏi phải chủ động hỗ trợ học sinh yếu kém trong nhóm.

2. Tiết học 45 phút có đủ thời gian để học sinh vừa vẽ bản đồ tư duy vừa thảo luận nhóm không? Hoàn toàn đủ nếu giáo viên giao nhiệm vụ chuẩn bị khung sơ đồ hoặc thu thập tài liệu tại nhà cho các nhóm cố định (từ 5 đến 7 học sinh). Khi lên lớp, các nhóm chỉ cần 3 đến 5 phút để thảo luận nhanh, khớp nối nội dung và hoàn thiện các nhánh kiến thức chính trên sơ đồ trước khi báo cáo.

3. Sơ đồ mạng Grap và Bản đồ tư duy khác nhau như thế nào trong bài ôn tập Hóa học? Sơ đồ mạng Grap tập trung vào cấu trúc logic khoa học chặt chẽ, thể hiện các chốt kiến thức bản chất ở các đỉnh và liên kết bằng các cung định hướng mũi tên. Bản đồ tư duy mang tính mở rộng hơn, sử dụng màu sắc, hình ảnh và phân nhánh cấp bậc để kích thích khả năng ghi nhớ tổng thể và liên tưởng sáng tạo của người học.

4. Sĩ số lớp quá đông từ 45 đến 50 học sinh có thể tổ chức dạy học nhóm hiệu quả không? Có thể tổ chức hiệu quả bằng cách áp dụng mô hình nhóm nhỏ từ 4 đến 5 học sinh hoặc nhóm cặp đôi 2 học sinh ngồi cạnh nhau. Hình thức này giúp tiết kiệm thời gian di chuyển, giữ trật tự lớp học và không bị cản trở bởi hệ thống bàn ghế cố định trong phòng học truyền thống.

5. Quy trình dạy học nhóm kết hợp Grap và Bản đồ tư duy có áp dụng được cho lớp 11 và 12 không? Mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng cho toàn bộ chương trình Hóa học phổ thông từ lớp 10 đến lớp 12. Đặc biệt, ở các khối lớp cuối cấp với khối lượng kiến thức hữu cơ và vô cơ phức tạp, sơ đồ Grap và bản đồ tư duy càng phát huy tối đa hiệu quả trong việc hệ thống hóa kiến thức phục vụ ôn thi tốt nghiệp và đại học.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về dạy học hợp tác theo nhóm kết hợp sử dụng sơ đồ mạng Grap và bản đồ tư duy trong các bài luyện tập, ôn tập môn Hóa học trung học phổ thông.
• Phân tích thực trạng toàn diện từ 50 giáo viên tại tỉnh Hưng Yên, chỉ ra tỷ lệ áp dụng dạy học nhóm thường xuyên chỉ đạt 21,77% và làm rõ các rào cản lớn về thời lượng 45 phút (89,47%) cũng như sĩ số lớp học đông (82,46%).
• Xây dựng thành công quy trình sư phạm và hệ thống phiếu học tập mẫu cho các chương trọng tâm của chương trình Hóa học 10 nâng cao như Cấu tạo nguyên tử, Liên kết hóa học và Halogen.
• Khẳng định tính khả thi của phương pháp trong việc nâng cao chất lượng lĩnh hội tri thức, phát triển năng lực tư duy logic, rèn luyện kỹ năng hợp tác và khả năng tự học cho học sinh.
• Các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo viên Hóa học cần chủ động ứng dụng quy trình tổ chức dạy học nhóm kết hợp bản đồ tư duy và sơ đồ Grap ngay trong các kế hoạch bài dạy của năm học tới nhằm hiện thực hóa mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, mục lục, tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Một số biện pháp tổ chức hoạt động nhóm kết hợp với bản đồ tƣ duy và sơ đồ mạng Grap cho các bài luyện tập và ôn tập (Hoá lớp 10 nâng cao) Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quá trình dạy học [6], [7], [25] Quá trình dạy học nói chung, quá trình dạy học hoá học nói riêng đã là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nhà giáo dục–lí luận dạy học. Giáo sƣ Nguyễn Ngọc Quang đã xác định: Học là quá trình tự giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học dƣới sự điều khiển sƣ phạm của GV, đó là mục đích của hoạt động học. Nhƣ vậy quá trình chiếm lĩnh khái niệm thành công sẽ đạt đƣợc 3 mục đích dạy học: trí dục, phát triển tƣ duy, giáo dục.

Về cấu trúc hoạt động học có 2 chức năng thống nhất với nhau là sự tiếp thu thông tin dạy của GV và quá trình lĩnh hội, tự điều khiển mình trong quá trình học tập của HS. Để thực hiện mục đích chiếm lĩnh khoa học một cách tự giác tích cực thì ngƣời học cần có phƣơng pháp lĩnh hội khoa học và chiếm lĩnh khái niệm khoa học. Các phƣơng pháp đó là: mô tả, giải thích và vận dụng khái niệm khoa học. Chức năng lĩnh hội của hoạt động học có liên hệ chặt chẽ và chịu ảnh hƣởng trực tiếp của hoạt động dạy của ngƣời GV.

Hoạt động dạy là sự điều khiển tối ƣu quá trình HS chiếm lĩnh khái niệm khoa học, trong quá trình tổ chức và điều khiển đó mà hình thành và phát triển năng lực nhận thức và tƣ duy của HS. Để đạt đƣợc mục đích này, hoạt động dạy có hai chức năng liên hệ chặt chẽ, thâm nhập vào nhau, sinh thành ra nhau đó là truyền đạt thông tin học và điều khiển hoạt động học. Chức năng điều khiển hoạt động học đƣợc thực hiện thông qua sự truyền đạt thông tin. Hoạt động dạy và học là hoạt động cộng đồng – hợp tác giữa các chủ thể trong quá trình dạy học - yếu tố duy trì và phát triển chất lƣợng dạy học.

Nhƣ vậy, quá trình dạy học tối ƣu phải xuất phát từ lôgíc của khái niệm khoa học và lôgíc lĩnh hội của HS, thiết kế công nghệ dạy học hợp lí, tổ chức tối ƣu hoạt 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động dạy học cộng đồng – hợp tác, bảo đảm liên hệ nghịch để cuối cùng làm cho HS tự giác tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học, phát triển năng lực tƣ duy sáng tạo và cùng với nét đặc thù của môn học sẽ giúp cho việc nâng cao chất lƣợng dạy và học các môn học trong nhà trƣờng phổ thông.Tìm hiểu về bài luyện tập, ôn tập trong chương trình. Bài luyện tập , ôn tập là dạng bài dạy hoàn thiện kiến thức và đƣợc thực hiện sau một số bài dạy nghiên cứu kiến thức mới hoặc kết thúc một chƣơng , một phần của chƣơng trình. Đây là dạng bài học không thể thiếu đƣợc trong chƣơng trình của môn học. Bài luyện tập , ôn tập có giá trị nhận thức to lớn và có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành phƣơng pháp nhận thức và phát triển tƣ duy cho học sinh vì : 1) Bài luyện tập giúp cho học sinh tái hiện lại các kiến thức đã học , hệ thống hoá các kiến thức hoá học đƣợc nghiên cứu rời rạc, tản mạn qua một số bài, một chƣơng hoặc một phần thành một hệ thống kiến thức có quan hệ chặt chẽ với nhau theo logic xác định.

Từ các hệ thống kiến thức đó giúp học sinh tìm ra đƣợc những kiến thức cơ bản nhất và các mối liên hệ bản chất giữ các kiến thức đã thu nhận đƣợc để ghi nhớ và vận dụng chúng trong việc giải quyết các vấn đề học tập. Trong bài luyện tập, ôn tập học sinh tham gia các hoạt động học tập nhằm hệ thống hoá và vận dụng kiến thức không chỉ ở trong một chƣơng, một số bài học trƣớc đó mà còn cả các kiến thức đã học ở những chƣơng trƣớc, lớp trƣớc và các môn học khác. Thông qua các hoạt động học tập của học sinh trong bài luyện tập, ôn tập mà giáo viên có điều kiện củng cố, làm chính xác và chỉnh lý, phát triển và mở rộng kiến thức cho học sinh. Trong giờ học luyện tập, giáo viên tổ chức và điều khiển các hoạt động học tập của học sinh nhằm hệ thống hoá các kiến thức cần nắm vững thì có thể phát hiện đƣợc những kiến thức mà học sinh hiểu chƣa đúng hoặc có những khái quát chƣa đúng bản chất của hiện tƣợng, sự việc.

Giáo viên có nhiệm vụ chỉnh lý, bổ sung thêm kiến thức để học sinh hiểu đúng đắn và đầy đủ hơn, đồng thời có thể mở 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rộng thêm kiến thức cho học sinh tuỳ thuộc vào các điều kiện thời gian, trình độ nhận thức của học sinh, phƣơng tiện. Ví dụ: Khi tiến hành bài luyện tập chƣơng phản ứng hoá học giáo viên tổ chức các hoạt động học tập của học sinh nhằm hệ thống các kiến thức cần nắm vững về phản ứng oxi hoá - khử và phân loại phản ứng hoá học. Giáo viên cần làm chính xác các khái niệm cơ bản có liên quan đến phản ứng oxi hoá - khử nhƣ khái niệm số oxi hoá về bản chất của khái niệm, sự tiện ích của việc sử dụng khái niệm này trong việc nhận diện và cân bằng phản ứng oxi hoá - khử, phân biệt khái niệm hoá trị và số oxi hoá. Giáo viên có thể mở rộng kiến thức về các loại phản ứng oxi hoá - khử thông qua các ví dụ yêu cầu học sinh cân bằng phản ứng oxi hoá - khử.

Thông qua các hoạt động học tập trong giờ luyện tập, ôn tập để hình thành và rèn luyện các kỹ năng hoá học cơ bản nhƣ: kỹ năng giải thích – vận dụng kiến thức, giải các dạng bài tập hoá học, sử dụng ngôn ngữ hoá học. Cấu trúc các bài luyện tập trong sách giáo khoa hoá học đều có hai phần: kiến thức cần nắm vững và bài tập. Phần kiến thức cần nắm vững bao gồm các kiến thức cần hệ thống, củng cố và xác định mối liên hệ tƣơng quan giữa chúng, phần bài tập bao gồm các dạng bài tập hoá học vận dụng các kiến thức, tạo điều kiện cho học sinh rèn luyện kỹ năng hoá học. Việc giải các dạng bài tập hoá học là phƣơng pháp học tập tốt nhất giúp học sinh nắm vững kiến thức, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề học tập của bài toán đặt ra.

Thông qua hoạt động học tập trong giờ luyện tập, tổng kết, hệ thống kiến thức mà phát triển tƣ duy và phƣơng pháp nhận thức, phƣơng pháp học tập cho học sinh. Trong bài luyện tập tổng kết kiến thức học sinh cần sử dụng các thao tác tƣ duy: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá để hệ thống hoá, nắm vững kiến thức và vận dụng chúng giải quyết các vấn đề học tập mang tính khái quát cao. Khi giải quyết một vấn đề học tập giáo viên thƣờng hƣớng dẫn học sinh phân tích, phát hiện vấn đề cần giải quyết, xác định kiến thức có liên quan cần vận dụng, lựa chọn phƣơng pháp giải, lập kế hoạch giải và thực hiện kế hoạch giải, biện luận xác định kết quả đúng. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các dạng bài tập nhận thức đòi hỏi sự giải thích, biện luận sẽ có hiệu quả cao trong việc phát triển tƣ duy hoá học và phƣơng pháp nhận thức cho học sinh.

Vì sao trong phòng thí nghiệm phổ thông thƣờng gặp dung dịch axit HCl mà không gặp axit HBr, HI. Nhƣ vậy thông qua việc hƣớng dẫn học sinh giải quyết các bài tập nhận thức cụ thể mà giúp học sinh có đƣợc phƣơng pháp nhận thức, phƣơng pháp phát hiện vàgiải quyết vấn đề và các phƣơng pháp học tập độc lập, sáng tạo. Thông qua bài luyện tập, ôn tập mà thiết lập mối quan hệ của các kiến thức liên môn học bao gồm các kiến thức hoá học có trong các môn khoa học khác (toán học, vật lý, sinh vật, địa lý.) và sự vận dụng kiến thức của các môn học này để giải quyết các vấn đề học tập trong hoá học. Cụ thể nhƣ sự vận dụng các kiến thức về pin điện, điện phân, phƣơng trình trạng thái chất khí, quá trình biến đổi các hợp chất tự nhiên (gluxit, protit, chất béo) trong cơ thể ngƣời, thực vật để nghiên cứu các quá trình hoá học, hình thành các khái niệm và giải quyết các hiện tƣợng tự nhiên, các kiến thức thực tiễn có liên quan đến hoá học hoặc giải các bài tập hoá học.

Nhƣ vậy bài luyện tập, ôn tập là dạng bài học không thể thiếu đƣợc trong các môn học với các giá trị nhận thức và ý nghĩa to lớn của nó trong việc hình thành phƣơng pháp nhận thức, phát triển tƣ duy độc lập, sáng tạo và hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh. Chính vì lẽ đó một trong những định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học trong nhà trƣờng phổ thông hiện nay là tăng cƣờng học tập cá thể với học tập hợp tác , mà một trong những phƣơng pháp dạy học hiệu quả đáp ứng đƣợc điều này đó là phƣơng pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ kết hợp với sơ đồ mạng Grap và bản đồ tƣ duy. Dƣới đây chúng tôi sẽ đề cập đến những cơ sở lí luận về phƣơng pháp dạy học này. Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học 1.

Khái niệm nhóm [7] 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhóm là tập hợp những con ngƣời có hành vi tƣơng tác lẫn nhau, để thực hiện các mục tiêu (chung và riêng) và thỏa mãn các nhu cầu cá nhân. Phân loại nhóm [12], [13] Có hai loại nhóm cơ bản: - Nhóm cố định: gồm những HS cùng nhau làm việc trong khoảng thời gian từ 1 đến vài tuần lễ để giải quyết một bài tập lớn phức tạp. Ví dụ 1: Trƣớc khi sang bài 60: Axit cacboxylic: Cấu trúc, danh pháp và tính chất vật lý thuộc chƣơng 9 lớp 11 nâng cao, GV yêu cầu các nhóm HS (từ 5-7 em) về nhà sƣu tầm các tên gọi thƣờng của các axit cacboxylic. Mục đích: giúp HS biết thêm một số tên thƣờng của các axit cacboxylic.