Luận văn ThS Nguyễn Thị Minh Tâm: Ứng dụng lý thuyết tình huống dạy Hóa hữu cơ lớp 11 THPT

Nghiên cứu áp dụng lý thuyết tình huống vào dạy học hóa hữu cơ lớp 11 THPT. Cải thiện phương pháp giảng dạy, kích thích tư duy học sinh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Lê Huy Hải
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học
• Đề tài: Sử Dụng Lý Thuyết Tình Huống Trong Dạy Học Phần Hóa Hữu Cơ Lớp 11 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về lý thuyết tình huống dạy Hóa hữu cơ 11

Lý thuyết tình huống trong dạy học Hóa học hữu cơ lớp 11 THPT là phương pháp sư phạm hiện đại. Phương pháp này xây dựng các tình huống có vấn đề để học sinh tìm tòi, khám phá kiến thức mới. Cơ sở lý luận xuất phát từ công trình của các nhà tâm lý học như Claparède, Wallon và được phát triển bởi Astolfi, Durroux. Lý thuyết nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa ba yếu tố: học sinh, thầy giáo và môi trường học tập. Trong hóa học hữu cơ, phương pháp này đặc biệt hiệu quả vì giúp học sinh liên hệ kiến thức trừu tượng với thực tế đời sống. Học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động mà chủ động xây dựng hiểu biết thông qua việc giải quyết các tình huống thực tiễn. Phương pháp này phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay tại Việt Nam, hướng đến phát triển năng lực tư duy sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức cho học sinh trung học phổ thông.

1.1. Cơ sở lý luận của lý thuyết tình huống

Lý thuyết tình huống dựa trên nguyên tắc học tập qua trải nghiệm. Claparède và Wallon đã chỉ ra rằng học tập hiệu quả nhất khi người học đối mặt với vấn đề cần giải quyết. Astolfi phát triển lý thuyết này với khái niệm tam giác học sinh – thầy giáo – môi trường. Ba yếu tố này tương tác liên tục trong quá trình dạy học. Durroux bổ sung khái niệm chướng ngại nhận thức, chỉ ra những rào cản trong tư duy học sinh. Chướng ngại khác với khó khăn thông thường vì đòi hỏi phải thay đổi quan niệm cũ. Lý thuyết này tạo nền tảng vững chắc cho việc thiết kế các tình huống dạy học hóa học hiệu quả.

1.2. Vai trò của tình huống trong dạy học hóa học

Tình huống dạy học đóng vai trò trung tâm trong phương pháp này. Tình huống sư phạm được xây dựng dựa trên kiến thức hóa học nhưng gắn liền với thực tế đời sống. Tình huống tiền sư phạm là những tình huống xuất phát từ kinh nghiệm sống của học sinh. Cả hai loại tình huống đều kích thích tư duy và tạo động lực học tập. Trong hóa học hữu cơ, tình huống giúp học sinh hiểu bản chất các phản ứng thông qua hiện tượng thực tế. Học sinh học cách phân tích, tổng hợp và rút ra quy luật từ các ví dụ cụ thể. Tình huống cũng phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp khoa học cho học sinh.

II. Phân tích vấn đề dạy Hóa hữu cơ 11 hiện nay

Dạy học hóa học hữu cơ lớp 11 THPT đối mặt với nhiều thách thức. Nội dung phần hóa học hữu cơ phức tạp với nhiều loại hợp chất, phản ứng và quy tắc đặt tên. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc ghi nhớ và phân biệt các khái niệm tương tự. Phương pháp dạy học truyền thống chủ yếu dựa vào thuyết trình và ghi chép. Cách tiếp cận này không khuyến khích tư duy sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức. Nhiều học sinh học vẹt, không hiểu bản chất vấn đề. Thực tế cho thấy kết quả học tập hóa học hữu cơ của học sinh chưa cao. Khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành còn lớn. Giáo viên cần tìm giải pháp đổi mới để nâng cao chất lượng dạy học. Phương pháp tình huống là hướng đi phù hợp để giải quyết những tồn tại này.

2.1. Khó khăn trong tiếp thu kiến thức hóa học hữu cơ

Hóa học hữu cơ chứa đựng nhiều khái niệm trừu tượng về cấu trúc phân tử. Học sinh khó hình dung không gian ba chiều của phân tử hữu cơ. Quy tắc đặt tên IUPAC phức tạp, dễ gây nhầm lẫn giữa các loại hợp chất. Các phản ứng hữu cơ có nhiều hướng, phụ thuộc vào điều kiện phản ứng. Học sinh thường không hiểu tại sao cùng một chất có thể cho nhiều sản phẩm khác nhau. Đồng phân là khái niệm gây nhiều khó khăn nhất. Học sinh không phân biệt được đồng phân cấu tạo, đồng phân vị trí và đồng phân không gian. Những khó khăn tích lũy dần làm giảm hứng thú học tập của học sinh.

2.2. Hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống

Phương pháp dạy học truyền thống trong hóa học hữu cơ còn nhiều bất cập. Giáo viên thường đọc chép, học sinh ghi nhớ máy móc. Cách dạy này không tạo cơ hội cho học sinh tư duy độc lập. Học sinh thụ động tiếp nhận kiến thức mà không hiểu ý nghĩa thực tiễn. Đánh giá kết quả học tập chủ yếu qua kiểm tra trắc nghiệm. Hình thức đánh giá này không đo lường được khả năng vận dụng kiến thức. Giáo viên thiếu công cụ để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Phương pháp truyền thống cũng không phát triển được kỹ năng hợp tác nhóm. Cần đổi mới phương pháp để đáp ứng yêu cầu giáo dục hiện đại.

III. Giải pháp xây dựng tình huống dạy học Hóa hữu cơ

Xây dựng tình huống dạy học hóa học hữu cơ cần tuân thủ quy trình khoa học. Nguồn tài liệu để xây dựng ngân hàng tình huống rất đa dạng. Sách giáo khoa và sách giáo viên cung cấp kiến thức nền tảng chuẩn xác. Thực tế đời sống là nguồn cảm hứng phong phú cho các tình huống thực tiễn. Báo chí, tạp chí khoa học và internet cung cấp thông tin cập nhật về ứng dụng hóa học. Tình huống phải đảm bảo tính khoa học, sư phạm và phù hợp trình độ học sinh. Quy trình thiết kế bao gồm các bước: xác định mục tiêu, xây dựng nội dung, thử nghiệm và điều chỉnh. Giáo viên cần viết tình huống ngắn gọn, súc tích theo văn phong rõ ràng. Ngôn ngữ phải đơn nghĩa, tránh gây hiểu nhầm cho học sinh. Người viết tình huống giữ vai trò trung lập, không áp đặt quan điểm cá nhân. Tình huống hay phải tạo được mâu thuẫn nhận thức để kích thích tư duy học sinh.

3.1. Nguồn tài liệu và nguyên tắc xây dựng tình huống

Nguồn tài liệu xây dựng tình huống dạy học hóa học hữu cơ rất phong phú. Sách giáo khoa cung cấp hệ thống kiến thức khoa học chính xác. Sách giáo viên bổ sung hướng dẫn sư phạm chi tiết cho từng bài học. Báo khoa học và tạp chí hóa học cập nhật các ứng dụng thực tế mới nhất. Internet là kho tài liệu khổng lồ với hình ảnh minh họa sinh động. Nguyên tắc quan trọng nhất là tình huống phải có thật hoặc có thể xảy ra trong thực tế. Tình huống cần phù hợp với độ tuổi và trình độ nhận thức của học sinh lớp 11. Nội dung tình huống phải liên quan trực tiếp đến kiến thức cần truyền đạt. Tình huống tốt tạo được sự bất ngờ, thách thức để học sinh muốn khám phá.

3.2. Quy trình thiết kế và sử dụng tình huống

Quy trình thiết kế tình huống dạy học hóa học hữu cơ gồm nhiều bước liên tiếp. Bước đầu tiên là xác định mục tiêu bài học rõ ràng. Tiếp theo, giáo viên tìm kiếm và lựa chọn tài liệu phù hợp. Viết nháp tình huống, đảm bảo đầy đủ các yếu tố: bối cảnh, nhân vật, vấn đề. Tình huống phải chứa đựng mâu thuẫn nhận thức để học sinh cần giải quyết. Thử nghiệm tình huống với nhóm nhỏ học sinh trước khi áp dụng rộng rãi. Điều chỉnh nội dung dựa trên phản hồi thực tế. Trong quá trình sử dụng, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, không áp đặt lời giải. Học sinh thảo luận nhóm, đưa ra giả thuyết và kiểm chứng. Cuối cùng, giáo viên tổng kết, hệ thống hóa kiến thức cho cả lớp.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn phương pháp tình huống

Phương pháp dạy học tình huống mang lại hiệu quả tích cực trong dạy học hóa học hữu cơ. Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh tiếp thu kiến thức sâu hơn và nhớ lâu hơn. Phương pháp này phát triển đồng thời nhiều năng lực cho học sinh. Học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp và đánh giá. Khả năng hợp tác nhóm và giao tiếp khoa học được cải thiện rõ rệt. Học sinh hình thành thói quen liên hệ kiến thức với thực tế đời sống. Động lực học tập tăng lên đáng kể khi học sinh thấy ý nghĩa thực tiễn của bài học. Giáo viên cần chủ động xây dựng ngân hàng tình huống phong phú cho từng chuyên đề. Sự hỗ trợ từ nhà trường về cơ sở vật chất và thời gian là yếu tố quan trọng. Phương pháp tình huống phù hợp với định hướng phát triển năng lực học sinh trong chương trình giáo dục phổ thông mới.

4.1. Hiệu quả của phương pháp tình huống trong thực tế

Thực nghiệm sư phạm tại nhiều trường THPT cho kết quả khả quan. Học sinh được dạy bằng phương pháp tình huống có điểm kiểm tra cao hơn nhóm đối chứng. Khả năng giải quyết vấn đề mới của học sinh cải thiện đáng kể. Học sinh tự tin hơn trong việc trình bày quan điểm trước lớp. Tinh thần hợp tác nhóm được nâng cao rõ rệt. Giáo viên nhận xét học sinh chủ động hơn trong giờ học. Tình hình học sinh ngủ gật, mất tập trung giảm hẳn. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả với các chủ đề phức tạp như đồng phân, phản ứng đặc trưng. Học sinh hiểu bản chất vấn đề thay vì học vẹt. Kết quả thực nghiệm khẳng định tính khả thi của phương pháp trong điều kiện giáo dục Việt Nam.

4.2. Khuyến nghị áp dụng phương pháp tình huống

Để áp dụng hiệu quả phương pháp tình huống, cần lưu ý một số điểm quan trọng. Giáo viên cần được đào tạo về kỹ năng xây dựng và sử dụng tình huống dạy học. Ngân hàng tình huống cần được xây dựng hệ thống, phân loại theo từng chuyên đề. Nhà trường tạo điều kiện về thời gian và cơ sở vật chất cho giáo viên nghiên cứu. Phương pháp tình huống nên kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác. Đánh giá kết quả học tập cần đa dạng, không chỉ qua bài kiểm tra viết. Giáo viên nên chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu trong tổ chuyên môn. Cần có sự đồng thuận giữa giáo viên, phụ huynh và học sinh khi thay đổi phương pháp dạy học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu “Học là việc chuẩn bị cho người học vào các tình huống của thực tiễn cuộc sống” (Robinson). Việc học và lĩnh hội tri thức cần phải được gắn liền với các tình huống của cuộc sống và thực tiễn nghề nghiệp. Trên Thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng cần đặt ra yêu cầu chặt chẽ: “Cần có cái gì đây để phân biệt một bên là thợ dạy, bên kia là thầy giáo; một bên là thợ học, bên kia là HS”, không thể đánh đồng giữa thợ với thầy, giữa người học theo lối “cầm tay chỉ việc” với người học theo kiểu tìm tòi nghiên cứu.

Trong công tác GD & ĐT, tình huống được biết đến như một sự khởi đầu, như một đặc trưng cơ bản của các dạng dạy học tích cực. Chính vì vậy, các nhà sư phạm từ rất lâu đã xây dựng và sử dụng tình huống trong công tác GD & ĐT. Trên thế giới • Ở phương Đông, từ thời cổ đại, đức Khổng Tử được xem là tấm gương về phương pháp giáo dục tích cực cho hậu thế. Với những kinh nghiệm sử dụng các hoàn cảnh, câu chuyện có thực gặp trong cuộc sống hằng ngày để truyền đạt kiến thức theo hướng nêu vấn đề, cá thể hóa tiếp nhận, nhằm truyền đạt kiến thức, những điều răn dạy cho học trò của mình.

• Ở phương Tây, khoảng cuối thế kỉ 19, việc sử dụng các tình huống trong giảng dạy mới được áp dụng khá phổ biến. - Năm 1870, trường Đại học kinh doanh Harwad Law là cơ sở đi đầu trong việc áp dụng PPNCTH (người khởi xướng là Christopher Columbus Langdell). Sau đó, nhà trường đã liên tục mời đại diện các doanh nghiệp đến trường, trình bày cho sinh viên nghe về các vấn đề, tình huống đó và đưa ra các kiến nghị về giải pháp. - Năm 1919, trường đại học Western Ontario của Canada cũng đã bắt đầu áp dụng PPTH trong giảng dạy kinh doanh (hai người khởi xướng là W.

Sherwood Fox, trưởng khoa cơ bản, và K.R Neville, trưởng phòng giáo dục). Đến nay, trường Kinh doanh Richard Ille của Đại học Western Ontarino đã trở thành cơ sở có uy tín số một ở Canada trong áp dụng PPTH vào giảng dạy, và là đơn vị lớn thứ hai trên Thế giới sản xuất tình huống. Và khoảng www.com thời gian từ đầu thế kỉ XX trở lại đây, ở các nước phát triển, tình huống đã được nghiên cứu và ứng dụng ngày càng rộng rãi trong công tác GD & ĐT nghề với vai trò như là một dạng, một PPDH tích cực. - Năm 1921, cuốn sách đầu tiên về phương pháp tình huống ra đời (tác giả Copeland).

• Ở Liên Xô và Ba Lan Các nhà nghiên cứu: Machiuxkin A.Ia… Theo [29], tình huống có vấn đề - hạt nhân của DH nêu vấn đề - được trình bày sâu sắc và có hệ thống, và đã bàn đến dạng dạy học này một cách toàn diện. Tuy nhiên, các tác giả thường tập trung vào việc hướng dẫn HS xử lý tình huống và yêu cầu của việc xây dựng tình huống. Còn việc xây dựng và sử dụng tình huống trong dạy học theo một qui trình chi tiết, tuân thủ những nguyên tắc và những điều kiện khoa học thì hầu như chưa được đề cập đến một cách đầy đủ, rõ ràng. Nếu có thì những hướng dẫn đó chủ yếu tập trung vào hoạt động dạy của GV trong quá trình sử dụng tình huống.

Nhiều tuyển tập, SGK nghiên cứu PPDH tình huống phục vụ cho các giờ học có vận dụng tình huống được biên soạn và xuất bản. Các ấn phẩm này phục vụ trong các lĩnh vực quản lí, sản xuất, nghiên cứu khoa học, đào tạo nghề. • Ở Mỹ và Hà Lan Các nhà nghiên cứu: Van De L. và nhiều tác giả khác.

Nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng tình huống trong dạng học tập dựa trên vấn đề, học tập định hướng tới vấn đề. Các tác giả nhấn mạnh, đề cao hoạt động của người học trong quá trình dạy học tích cực. Những hướng dẫn cách thức thực hiện được thiết kế chủ yếu đề cập đến hoạt động của người học. - Theo [57], tác giả đưa ra những lý luận về: cách viết tình huống, xác định đặc điểm của một tình huống tốt, mục đích sử dụng tình huống… - Theo [55], giới thiệu qui trình làm việc có hệ thống để phân tích vấn đề trong dạng học tập dựa trên vấn đề.

Qui trình gồm 7 bước: Làm rõ những mục và những khái niệm mà các thành viên trong nhóm chưa hiểu đầy đủ; nhóm thống nhất trong việc xác định vấn đề; phân tích vấn đề; thống nhất các ý kiến giải thích vấn đề; hình thành các mục tiêu học tập; nghiên cứu cá nhân và tổng hợp thông tin thu thập được từ các thành viên trong nhóm.com còn đưa ra bốn loại nhiệm vụ học tập dựa trên vấn đề: nhiệm vụ giải thích vấn đề; nhiệm vụ nghiên cứu vấn đề; nhiệm vụ thảo luận vấn đề và các nhiệm vụ hành động (điều khiển, thiết kế và hành động). - Theo [56], đưa ra 8 nhiệm vụ cần thực hiện trong quá trình học tập dựa trên vấn đề: khảo sát tỉ mỉ các vấn đề, xây dựng giả thiết; nhận biết các vấn đề, chi tiết hóa các vấn đề; cố gắng giải quyết vấn đề với những cái đã có; nhận biết cái không biết, cái cần phải biết để giải quyết vấn đề; có nhu cầu học tập, xác định được mục đích, mục tiêu học tập và các nguồn học tập; tự học và chuẩn bị; trao đổi thông tin trong nhóm, áp dụng thông tin tri thức để giải quyết vấn đề; đánh giá việc nắm kiến thức mới, việc giải quyết vấn đề và tác dụng của quá trình được sử dụng. - Theo [58], đề xuất kế hoạch làm việc trong học tập định hướng vào vấn đề gồm 6 bước: định hướng vấn đề; xác định mục đích và nhóm mục tiêu; xác định vấn đề; xây dựng chiến lược nghiên cứu; xây dựng kế hoạch của đề án; xây dựng kế hoạch làm việc. Và trong những năm gần đây, ở các quốc gia này liên tiếp diễn ra những Hội thảo quốc tế về dạy học tích cực nói chung và học tập dựa trên vấn đề nói riêng.

Hai cách tiếp cận mới đang được phổ biến rộng rãi ở các nước phương Tây: Học tập định hướng đến vấn đề và học tập dựa trên vấn đề. • Ở Pháp LTTH được các nhà nghiên cứu xây dựng nên và có sự vận dụng vào quá trình dạy học. Qua các bài giảng và hoạt động của Anne Bessot, Francoise Richard và Claude Comiti tại đại học Huế năm 1990 và 1991 cho thấy vài nét khái quát về LTTH và sự vận dụng LTTH vào trong dạy học môn toán của các nhà nghiên cứu. Theo [2], tình huống ở đây được đặt trong hệ thống mối quan hệ tương tác giữa HS- GV-môi trường-kiến thức.

Trong quá trình đó, việc học là một sự chỉnh lý kiến thức mà HS tự mình sản sinh ra, còn GV chỉ gợi ra sự chỉnh lý đó bằng cách lựa chọn giá trị của các biến tình huống. Tóm lại, các PPDH tích cực với điểm khởi đầu là các tình huống ngày càng được các nhà nghiên cứu, đào tạo trên thế giới quan tâm. Những thành tựu nghiên cứu của họ về các vấn đề này vốn được coi là những bài học quí giá cho các nhà nghiên cứu, đào tạo Việt Nam trên con đường đổi mới sự nghiệp giáo dục của mình. Ở Việt Nam www.com Từ xa xưa, ông cha ta đã biết xây dựng nên những câu chuyện dân gian, chuyện ngụ ngôn, chuyện cổ tích để răn dạy người đời.

Trong cuộc sống hằng ngày, cách ứng xử ngày càng được quan tâm, và thường được viện dẫn trong những cuộc trò chuyện, được đưa ra để tranh luận, trao đổi để răn dạy người khác với nhiều hình thức đa dạng và phong phú trên mọi phương diện và cho mọi lứa tuổi. Trên báo chí và truyền hình, trong các tạp chí, có gốc dành cho các mục về tình huống và ứng xử tình huống, tổ chức các cuộc thi ứng xử, thi sưu tầm và xử lý các tình huống. Trong công tác GD & ĐT, các nhà nghiên cứu giáo dục Việt Nam cũng sớm tiếp cận với việc xây dựng và sử dụng LTTH trong các PPDH tích cực và đã đạt được một số thành tựu xác định. Số lượng các công trình nghiên cứu đã tăng lên rất nhiều, đa dạng về hình thức, nội dung và phạm vi áp dụng.

• Các ấn phẩm đã được xuất bản - “Kỷ yếu hội thảo khoa học đổi mới PPDH và kiểm tra đánh giá” bàn về đổi mới PPDH theo tình huống của tác giả Đinh Tuấn Dũng, NXB ĐHQG Hà Nội ấn hành năm 2002 [17]. - “Vận dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy đại học” của tác giả Nguyễn Thị Doan do NXB ĐH&GDCN ấn hành năm 1994 [16]. - “Tạp chí ĐH&GDCN” bàn về LTTH và phương pháp sử dụng lý thuyết hành động, của tác giả Trần Văn Hà ấn hành năm 1996 [21]. - “Dạy học tình huống” của tác giả Nguyễn Phú Lộc ấn hành năm 2001 tại trường ĐHCT.

- Tạp chí ĐH&GDCN bàn về “Bàn thêm về bài tập tình huống – một phương pháp giảng dạy mới” của tác giả Phan Thị Nhiệm ấn hành năm 1998. • Các luận văn về PPDH bằng tình huống - Luận văn thạc sĩ “Vận dụng lý thuyết tình huống trong dạy học một số nội dung của chương trình đại số lớp 11” của học viên Nguyễn Thị Định, ĐHSP Hà Nội (2009) [19]. - Luận văn thạc sĩ “Xây dựng và giải quyết tình huống có vấn đề nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy Hóa học chương “Sự điện li” lớp 11 THPT chuyên ban” của học viên Nguyễn Thị Thanh Hương, ĐHSP TPHCM (1998) [25]. - Luận văn thạc sĩ, “Vận dụng lý thuyết tình huống trong dạy học một số nội dung của chương trình hình học lớp 10 THPT” của học viên Nguyễn Thị Tâm, ĐHSP Hà Nội (2008) [40].com Những nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước đã cung cấp nhiều kinh nghiệm quí báu về sử dụng tình huống trong dạy học.

Những kết quả nghiên cứu này được coi là cơ sở khoa học cho việc thực hiện đề tài của luận văn. Đổi mới phương pháp dạy và học 1. Phương pháp dạy học Theo PGS-TS Trịnh Văn Biều [6]: - PPDH là một trong những thành tố quan trọng nhất của quá trình dạy học. Cùng một nội dung nhưng HS có hứng thú, tích cực hay không, có hiểu bài một cách sâu sắc không, phần lớn phụ thuộc vào PPDH của người thầy.

PPDH có tầm quan trọng đặc biệt nên nó luôn luôn được các nhà giáo dục quan tâm.