Luận văn kiến thức thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và một số yếu tố liên quan của người dân trên 40 tuổi tại xã liên trung đan phượng hà nội năm 2020

Nghiên cứu về kiến thức phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và yếu tố liên quan ở người trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, Đan Phượng, Hà Nội năm 2020.

• Tác giả: Đinh Thị Lệ Quyên
• Người hướng dẫn: Thạc Sĩ Chu Huyền Xiêm
• Trường học: Đại học Y tế công cộng
• Chuyên ngành: Cử nhân Y tế công cộng
• Đề tài: Kiến Thức, Thực Hành Phòng Tránh Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính Và Một Số Yếu Tố Liên Quan Của Người Dân Trên 40 Tuổi Tại Xã Liên Trung, Đan Phượng, Hà Nội
• Loại tài liệu: tiểu luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• 1. NỘI DUNG CHÍNH
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Tổng quan tài liệu
• 3.1. Các đặc điểm về bệnh
• 3.2. Các biện pháp phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 3.3. Thực trạng mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính trên thế giới và Việt Nam
• 3.4. Các nghiên cứu về kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính trên thế giới và ở Việt Nam
• 3.5. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 4.3. Thiết kế nghiên cứu
• 4.4. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 4.5. Các biến số nghiên cứu
• 4.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 4.7. Xử lý và phân tích số liệu
• 4.8. Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu
• 4.9. Hạn chế nghiên cứu, sai số và biện pháp khắc phục
• 5. Dự kiến kết quả, kết luận và khuyến nghị
• 5.1. Dự kiến kết quả
• 5.2. Dự kiến bàn luận
• 5.3. Dự kiến kết luận
• 5.4. Dự kiến khuyến nghị
• 6. Kế hoạch nghiên cứu và kinh phí
• 6.1. Kế hoạch nghiên cứu
• 6.2. Bảng dự trù kinh phí
• Phụ lục 1: Đánh giá kiến thức và thực hành về phòng tránh COPD cho người dân xã Liên Trung, Đan Phượng, Hà Nội
• Phụ lục 2: Tiêu chí đánh giá kiến thức và thực hành phòng chống bệnh COPD
• Phụ lục 3: Hướng dẫn phỏng vấn sâu CBYT phụ trách chương trình bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• Phụ lục 4: Hướng dẫn phỏng vấn sâu người làm việc trong các xưởng chế biến gỗ
• Phụ lục 5: Hướng dẫn thảo luận nhóm 1
• Phụ lục 6: Hướng dẫn thảo luận nhóm 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính Ở Liên Trung

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) ngày càng gia tăng và là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu. Tại xã Liên Trung, Đan Phượng, Hà Nội, tình hình COPD đặc biệt đáng lo ngại do đặc thù nghề nghiệp của người dân, chủ yếu làm việc trong các xưởng chế biến gỗ, thường xuyên tiếp xúc với khói bụi. Thói quen hút thuốc lá, thuốc lào cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc COPD cao ở người trên 40 tuổi, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt đến nhóm tuổi này. Việc nâng cao nhận thức và thực hành phòng bệnh COPD Liên Trung là vô cùng quan trọng để cải thiện sức khỏe cộng đồng.

1.1. Tình Hình Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính COPD Toàn Cầu

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số người mắc COPD dự kiến sẽ tăng lên 3-4 lần vào năm 2020 và trở thành nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 3 trên thế giới. Ước tính tử vong do COPD sẽ tăng khoảng 160% vào năm 2030. Bệnh ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống, gây gánh nặng cho hệ thống chăm sóc sức khỏe.

1.2. Thực Trạng COPD Ở Việt Nam và Liên Trung Đan Phượng

Nghiên cứu dịch tễ học COPD ở Việt Nam năm 2010 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng dân cư từ 40 tuổi trở lên là 4,2%. Tại xã Liên Trung, tỷ lệ mắc COPD là 4% dân số trên 40 tuổi, liên quan đến nghề nghiệp và thói quen sinh hoạt. Cần có nghiên cứu sâu hơn về kiến thức và thực hành phòng bệnh COPD của người dân Liên Trung Đan Phượng.

II. Yếu Tố Nguy Cơ Gây Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính COPD

Nhiều yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc COPD, đặc biệt ở người trên 40 tuổi. Hút thuốc lá, thuốc lào là nguyên nhân hàng đầu, gây ra phản ứng viêm bất thường trong phổi. Ô nhiễm môi trường, bao gồm khói bụi từ xưởng gỗ, khói bếp, cũng đóng vai trò quan trọng. Ngoài ra, yếu tố cá nhân như tiền sử nhiễm trùng đường hô hấp, tăng tính phản ứng của phế quản, và thiếu α1 – antitrypsin (yếu tố di truyền) cũng góp phần vào sự phát triển của COPD. Việc nhận diện và giảm thiểu các yếu tố nguy cơ này là chìa khóa để phòng tránh COPD.

2.1. Ảnh Hưởng Của Thuốc Lá và Ô Nhiễm Không Khí Đến COPD

Hút thuốc là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Khoảng 15-20% người hút thuốc có triệu chứng lâm sàng của COPD, và 80-90% bệnh nhân COPD có hút thuốc. Tiếp xúc nhiều với bụi và hóa chất nghề nghiệp (hơi, chất kích thích, khói), ô nhiễm không khí trong và ngoài nhà (khói bếp do đun củi, rơm, than…) cũng là yếu tố nguy cơ.

2.2. Vai Trò Của Yếu Tố Cá Nhân Trong Sự Phát Triển COPD

Tăng tính phản ứng của phế quản là yếu tố nguy cơ phát triển COPD, gặp với tỷ lệ 8-14% ở người bình thường. Thiếu α1 – antitrypsin là yếu tố di truyền được xác định chắc chắn gây bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cao hơn ở người già.

III. Cách Chẩn Đoán Sớm Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính COPD

Việc chẩn đoán sớm COPD rất quan trọng để có thể điều trị kịp thời và làm chậm tiến triển của bệnh. Quy trình chẩn đoán bao gồm khai thác tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ, thăm khám lâm sàng để tìm các dấu hiệu định hướng. Đo chức năng thông khí bằng máy đo phế dung kế là tiêu chuẩn vàng để xác định COPD và đánh giá mức độ nặng. Các xét nghiệm khác như X-quang phổi, chụp cắt lớp vi tính lồng ngực, điện tâm đồ cũng có thể được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán.

3.1. Các Triệu Chứng Lâm Sàng Của Bệnh COPD Cần Lưu Ý

Các triệu chứng cần lưu ý bao gồm ho, khạc đờm kéo dài, khó thở tiến triển (lúc đầu khi gắng sức, sau cả khi nghỉ ngơi), tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào, tiếp xúc với ô nhiễm môi trường, và làm việc trong môi trường khói bụi. Bệnh nhân thường trên 40 tuổi.

3.2. Vai Trò Của Đo Chức Năng Hô Hấp Trong Chẩn Đoán COPD

Đo chức năng thông khí bằng máy đo phế dung kế là tiêu chuẩn vàng. Biểu hiện rối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn toàn với thuốc giãn phế quản (FEV1/FVC < 70%; FEV1 không tăng hoặc tăng dưới 12% sau test phục hồi phế quản). Dựa vào chỉ số FEV1 đế đánh giá mức độ tắc nghẽn của bệnh nhân (GOLD).

IV. Giải Pháp Điều Trị và Kiểm Soát Bệnh COPD Hiệu Quả Nhất

Mặc dù COPD không thể chữa khỏi hoàn toàn, việc điều trị sớm và tuân thủ hướng dẫn của thầy thuốc có thể giúp giảm triệu chứng, làm chậm quá trình tổn thương phổi, và cải thiện chất lượng cuộc sống. Các phương pháp điều trị bao gồm sử dụng thuốc (thuốc giãn phế quản, corticoid), phục hồi chức năng phổi, thay đổi lối sống (bỏ thuốc lá, vận động thể chất), và tiêm vaccine phòng bệnh hô hấp. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, giảm số đợt cấp, và cải thiện khả năng hoạt động của bệnh nhân.

4.1. Các Loại Thuốc Điều Trị COPD Phổ Biến Hiện Nay

Các loại thuốc thường dùng bao gồm thuốc giãn phế quản (beta-agonists, anticholinergics), corticoid (dạng hít hoặc uống), và các thuốc kháng viêm khác. Việc sử dụng thuốc cần tuân theo chỉ định của bác sĩ.

4.2. Phục Hồi Chức Năng Phổi và Bài Tập Thở Cho Người COPD

Phục hồi chức năng phổi bao gồm các bài tập thở, vận động thể chất, và tư vấn dinh dưỡng. Các bài tập thở giúp cải thiện hiệu quả hô hấp và giảm khó thở. Vận động thể chất giúp tăng cường sức khỏe và cải thiện khả năng hoạt động.

4.3. Dinh Dưỡng và Lối Sống Lành Mạnh Cho Bệnh Nhân COPD

Chế độ ăn uống cân bằng, giàu dinh dưỡng, và đủ calo là rất quan trọng. Bệnh nhân COPD nên tránh các thực phẩm gây khó tiêu và duy trì cân nặng hợp lý. Bỏ thuốc lá là bắt buộc để ngăn chặn sự tiến triển của bệnh.

V. Phòng Ngừa Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính COPD Tại Liên Trung

Phòng ngừa COPD là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt tại Liên Trung, Đan Phượng. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm bỏ thuốc lá hoàn toàn, giảm thiểu tiếp xúc với ô nhiễm không khí (sử dụng bếp cải tiến, cải thiện thông gió), tiêm phòng cúm và phế cầu, và khám sức khỏe định kỳ. Nâng cao nhận thức về COPD trong cộng đồng thông qua các chương trình giáo dục sức khỏe cũng rất quan trọng.

5.1. Biện Pháp Giảm Thiểu Ô Nhiễm Môi Trường Trong Nhà và Ngoài Trời

Sử dụng bếp cải tiến giúp giảm khói bếp. Cải thiện thông gió trong nhà bằng cách mở cửa sổ thường xuyên. Tránh đốt rác thải và sử dụng các sản phẩm gây ô nhiễm không khí.

5.2. Vai Trò Của Tiêm Phòng Cúm và Phế Cầu Trong Phòng COPD

Tiêm phòng cúm và phế cầu giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp, một yếu tố quan trọng gây đợt cấp COPD. Nên tiêm phòng hàng năm.

5.3. Chương Trình Sàng Lọc COPD và Khám Sức Khỏe Định Kỳ

Tổ chức các chương trình sàng lọc COPD giúp phát hiện sớm bệnh. Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện các yếu tố nguy cơ và các triệu chứng sớm của bệnh.

VI. Nâng Cao Chất Lượng Cuộc Sống Cho Người Bệnh COPD

Người bệnh COPD cần được hỗ trợ toàn diện về thể chất và tinh thần để có thể duy trì chất lượng cuộc sống tốt nhất. Cần chú trọng đến việc quản lý triệu chứng, phục hồi chức năng phổi, duy trì lối sống tích cực, và tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, và cộng đồng. Tư vấn tâm lý cũng rất quan trọng để giúp bệnh nhân đối phó với những khó khăn và thách thức của bệnh tật.

6.1. Hỗ Trợ Tâm Lý và Tư Vấn Cho Bệnh Nhân COPD

Tư vấn tâm lý giúp bệnh nhân đối phó với lo lắng, trầm cảm, và các vấn đề tâm lý khác liên quan đến bệnh COPD. Các nhóm hỗ trợ cũng là một nguồn lực quan trọng.

6.2. Vai Trò Của Gia Đình và Cộng Đồng Trong Chăm Sóc Bệnh Nhân

Gia đình và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bệnh nhân COPD. Cần tạo môi trường sống thuận lợi và cung cấp sự giúp đỡ về thể chất và tinh thần.

6.3. Các Hoạt Động Thể Chất Phù Hợp Cho Người Bệnh COPD

Các hoạt động thể chất nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, và thái cực quyền giúp cải thiện sức khỏe và giảm khó thở. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình tập luyện nào.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Chronic Obstructive Pulmonary Disease - COPD) là bệnh lý hô hấp mạn tính đặc trưng bởi sự tắc nghẽn luồng khí thở ra không hồi phục hoàn toàn, tiến triển từ từ và liên quan đến phản ứng viêm bất thường của phổi trước các hạt bụi hoặc khí độc hại. Theo các số liệu dịch tễ học được tổng hợp trong đề tài, COPD là căn bệnh có tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong cao trên toàn cầu, ước tính đến năm 2020 trở thành nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ ba trên thế giới. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc COPD ở người từ 40 tuổi trở lên chiếm khoảng 4,2%, riêng tại Hà Nội tỷ lệ này ở nhóm trên 40 tuổi lên tới 10%. Đáng chú ý, phần lớn người bệnh thường đến cơ sở y tế ở giai đoạn muộn khi tình trạng tắc nghẽn đã diễn tiến nặng, dẫn đến chi phí điều trị tốn kém và nguy cơ tử vong cao.

Địa bàn xã Liên Trung, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội là làng nghề truyền thống chuyên về chế biến lâm sản và đồ gỗ, có dân số 8.050 người với 2.038 hộ gia đình. Đặc thù công việc tại các xưởng gỗ khiến người lao động và cư dân xung quanh thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với bụi gỗ, mùn cưa và khói độc hại từ việc tận dụng phế phẩm gỗ để đun nấu. Bên cạnh đó, thói quen hút thuốc lá, thuốc lào trong lúc làm việc tại xưởng diễn ra phổ biến, làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc khói thuốc chủ động lẫn thụ động (bao gồm cả phụ nữ). Thống kê sơ bộ tại địa phương ghi nhận có 86 người mắc COPD, toàn bộ thuộc nhóm trên 40 tuổi (chiếm 4% dân số cùng độ tuổi của xã). Trước thực tế chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá toàn diện về sự hiểu biết và hành vi phòng ngừa bệnh của cư dân địa phương, đề tài "Kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và một số yếu tố liên quan của người dân trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội năm 2020" đã được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm hai nhiệm vụ:

1. Mô tả kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của người dân trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội năm 2020.
2. Phân tích một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của người dân trên 40 tuổi tại địa bàn nghiên cứu.

Nghiên cứu giới hạn đối tượng là người dân từ 40 tuổi trở lên đã sinh sống tối thiểu 1 năm tại xã Liên Trung và cán bộ y tế tại Trạm Y tế xã; thời gian triển khai thu thập số liệu thực địa diễn ra từ tháng 5/2020 đến tháng 9/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và hướng dẫn chuyên môn

Đề tài dựa trên hướng dẫn chuyên môn của Chiến lược Toàn cầu về Chẩn đoán, Quản lý và Phòng ngừa COPD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease - GOLD 2015, GOLD 2018) và các tài liệu chuyên môn của Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Tiêu chuẩn vàng để xác định bệnh là đo chức năng thông khí bằng phế dung kế: chỉ số Gaensler ($FEV_1/FVC$) dưới 70% sau test hồi phục phế quản với thuốc giãn phế quản (400 mcg Salbutamol hoặc 80 mcg Ipratropium).

Mức độ tắc nghẽn đường thở được phân loại theo GOLD 2018 dựa vào giá trị $FEV_1$ sau test giãn phế quản:

Phân loại GOLD	Mức độ tắc nghẽn	Giá trị $FEV_1$ sau test giãn phế quản (% so với trị số lý thuyết)
GOLD 1	Nhẹ	$FEV_1 \ge 80%$
GOLD 2	Trung bình	$50% \le FEV_1 < 80%$
GOLD 3	Nặng	$30% \le FEV_1 < 50%$
GOLD 4	Rất nặng	$FEV_1 < 30%$

Khung lý thuyết của nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa 3 nhóm yếu tố chính:

• Yếu tố cá nhân: Tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp (tiếp xúc khói bụi), thu nhập, tình trạng mắc bệnh của bản thân và gia đình.
• Công tác phòng chống COPD tại địa phương: Các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe, kênh tiếp cận và nội dung thông tin.
• Kiến thức và thực hành: Kiến thức về yếu tố nguy cơ, triệu chứng, hậu quả, biến chứng và các biện pháp dự phòng; thực hành cai nghiện thuốc lá, sử dụng bảo hộ lao động, vệ sinh môi trường sống, vệ sinh mũi họng, tiêm phòng vắc xin và khám sức khỏe định kỳ.

Thiết kế nghiên cứu và quy mô mẫu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế cắt ngang có phân tích (cross-sectional analytical design), kết hợp đồng thời phương pháp định lượng và định tính:

• Nghiên cứu định lượng: Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), sai số tuyệt đối $d = 0,05$, tỷ lệ dự đoán người dân có kiến thức/thực hành đúng $p = 0,47$ (kế thừa từ nghiên cứu của Nguyễn Đức Thọ năm 2015) và hệ số thiết kế cụm $DE = 2$. Cỡ mẫu lý thuyết là 191 đối tượng, dự phòng 10% từ chối phỏng vấn, nâng tổng quy mô mẫu lên 220 người dân từ 40 tuổi trở lên. Phương pháp chọn mẫu cụm được áp dụng: bốc thăm ngẫu nhiên 5 cụm dân cư trong tổng số 8 cụm của xã Liên Trung, sau đó chọn ngẫu nhiên 44 đối tượng đáp ứng tiêu chuẩn tại mỗi cụm.
• Nghiên cứu định tính: Thực hiện 5 cuộc phỏng vấn sâu (gồm 4 người dân từ 40 tuổi trở lên làm việc trực tiếp tại xưởng gỗ và 1 cán bộ phụ trách chương trình phòng chống COPD của Trạm Y tế) cùng 2 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm 5 người, chia theo tiêu chí: nhóm thực hành đạt điểm chuẩn và nhóm thực hành không đạt).

Công cụ thu thập và xử lý số liệu

• Bộ câu hỏi định lượng: Cấu trúc 4 phần gồm thông tin nhân khẩu (phần A), kiến thức về COPD gồm 18 câu (phần B), thực hành phòng bệnh gồm 17 câu (phần C) và tiếp cận thông tin truyền thông (phần D). Bộ công cụ được phỏng vấn thử nghiệm trên 5 người dân trước khi triển khai chính thức.
• Tiêu chuẩn chấm điểm:
  • Kiến thức: Thang điểm tối đa 18 điểm; đạt yêu cầu khi đạt từ 9 điểm trở lên (ngưỡng cắt $\ge 50%$).
  • Thực hành: Thang điểm tối đa 15 điểm; đạt yêu cầu khi đạt từ 8 điểm trở lên (ngưỡng cắt $\ge 50%$).
• Quản lý và phân tích dữ liệu: Số liệu định lượng được làm sạch, nhập bằng phần mềm Epidata 3.1 (nhập kiểm tra chéo 10% phiếu) và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0. Phân tích mô tả sử dụng tần số và tỷ lệ phần trăm; phân tích mối liên quan sử dụng kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$) với mức ý nghĩa thống kê $\alpha = 0,05$ cùng chỉ số Odds Ratio (OR) và khoảng tin cậy 95% CI. Dữ liệu định tính được gỡ băng ghi âm, mã hóa và phân tích theo các khung chủ đề.

---

Nội dung chính theo từng phần của nghiên cứu

Tổng quan tài liệu về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và thực trạng nghiên cứu

Phần tổng quan tài liệu hệ thống hóa toàn diện các khía cạnh bệnh sinh, dịch tễ học và các can thiệp y tế công cộng liên quan đến COPD:

• Cơ chế bệnh sinh và yếu tố nguy cơ: Tác giả chỉ rõ quá trình viêm mạn tính đường thở và phá hủy nhu mô phổi (khí phế thũng) làm suy giảm độ đàn hồi phế nang. Khói thuốc lá, thuốc lào là nguyên nhân hàng đầu (chiếm 80-90% các trường hợp mắc bệnh). Các yếu tố môi trường bao gồm ô nhiễm không khí, khói bếp than/củi/rơm rạ, bụi nghề nghiệp; yếu tố cá thể bao gồm tăng tính phản ứng phế quản, tuổi tác và sự thiếu hụt di truyền men $\alpha_1$-antitrypsin.
• Gánh nặng bệnh tật và kinh tế: Văn bản chỉ rõ các biến chứng nguy hiểm của COPD gồm tràn khí màng phổi do vỡ bóng khí phế thũng, tăng áp lực động mạch phổi, suy tim phải (tâm phế mạn) và các rối loạn tâm thần kinh (khoảng 40% bệnh nhân trầm cảm nặng, 55% rối loạn tâm thần). Về mặt kinh tế, chi phí điều trị đợt cấp tăng vọt khi bệnh nhân nhập viện: một đợt kịch phát nặng có thể tiêu tốn hàng chục triệu đồng, trong đó chi phí thuốc men chiếm tỷ trọng lớn nhất (38,72%), kéo theo gánh nặng gián tiếp về dinh dưỡng, đi lại và mất khả năng lao động.
• Các biện pháp phòng tránh: Bao gồm việc cai thuốc lá/thuốc lào; hạn chế tiếp xúc khói bụi và sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân (khẩu trang, quần áo bảo hộ); tiêm vắc xin phòng nhiễm trùng hô hấp (cúm, phế cầu); khám sức khỏe định kỳ có đo chức năng thông khí; thường xuyên vệ sinh mũi họng và duy trì rèn luyện thể lực.
• Thực trạng nghiên cứu kiến thức - thực hành: Tài liệu điểm lại các công trình quốc tế (Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia, Đan Mạch, Ba Lan) và Việt Nam. Các nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ hiểu biết đúng về COPD trong cộng đồng rất thấp: nghiên cứu của Đinh Ngọc Sỹ (2009) cho thấy 95,7% người dân chưa từng nghe tên bệnh; nghiên cứu của Nguyễn Đức Thọ (2015) tại Hải Phòng ghi nhận tỷ lệ có kiến thức tốt chỉ đạt 4,7% và chỉ 13,2% người dân kể đủ 3 triệu chứng điển hình (ho, khạc đờm, khó thở). Các nghiên cứu khẳng định tuổi tác, học vấn và hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe có mối liên quan chặt chẽ đến nhận thức của người dân.

Thiết kế và quy trình triển khai nghiên cứu tại địa phương

Nội dung phần phương pháp mô tả chi tiết quy trình thu thập thông tin thực địa tại xã Liên Trung:

• Tình hình y tế địa phương: Báo cáo hoạt động năm 2019 của Trạm Y tế xã Liên Trung ghi nhận 2.833 lượt khám chữa bệnh (1.921 lượt khám BHYT). Các mặt bệnh phổ biến nhất tại trạm gồm tăng huyết áp (665 lượt), nhiễm khuẩn hô hấp (663 lượt) và suy nhược cơ thể (498 lượt). Công tác truyền thông về COPD tại địa phương còn hạn chế, chủ yếu lồng ghép trong các buổi khám sức khỏe người cao tuổi (1 lần/năm) hoặc phát thanh định kỳ với tần suất thấp.
• Quy trình thu thập định lượng: Điều tra viên được tập huấn kỹ lưỡng về đạo đức phỏng vấn và kỹ thuật giải thích thuật ngữ y khoa. Quá trình chọn mẫu tuân thủ quy tắc đến từng hộ gia đình; trường hợp vắng mặt hoặc từ chối sẽ chuyển sang hộ liền kề bên tay phải để đảm bảo tính ngẫu nhiên và đủ số lượng 220 đối tượng.
• Quy trình thu thập định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu cá nhân (15-45 phút/cuộc) và thảo luận nhóm (khoảng 60 phút/cuộc) có ghi âm và ghi chép nhật ký thực địa, tập trung vào 8 chủ đề chính: mức độ hiểu biết về bệnh, nhận thức hậu quả, kinh nghiệm thực hành phòng tránh, yếu tố ảnh hưởng, rào cản thực hành, đánh giá chương trình truyền thông tại địa phương, các khó khăn trong triển khai và đề xuất cải thiện.

Khung phân tích và hệ thống biến số nghiên cứu

Tác giả xây dựng chi tiết hệ thống bảng biểu và ma trận phân tích dữ liệu phục vụ xử lý thống kê:

Nhóm biến số	Danh mục các chỉ số theo dõi chính	Phương pháp đo lường
Thông tin chung (Phần A)	Nhóm tuổi (40-59, $\ge 60$); Giới tính; Trình độ học vấn (Dưới THPT, Từ THPT trở lên); Nghề nghiệp (Nông nghiệp, Xưởng gỗ, Kinh doanh, Công chức, Khác); Thu nhập bình quân (<5, 5-10, 10-15, >15 triệu/tháng); Tiền sử mắc bệnh của bản thân và gia đình.	Phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi cấu trúc
Kiến thức về COPD (Phần B)	Nhận biết tên bệnh; Tính chất không lây nhiễm; Nguy cơ hút thuốc thụ động; Tính chất mạn tính/không khỏi hoàn toàn; Độ tuổi nguy cơ; Nhận biết $\ge 4$ yếu tố nguy cơ; Nhận biết $\ge 5$ triệu chứng; Nhận biết $\ge 3$ biến chứng; Nhận biết $\ge 4$ biện pháp dự phòng; Hành vi xử trí khi nghi ngờ mắc bệnh.	Đánh giá theo thang điểm 18 (Điểm cắt đạt $\ge 9$)
Thực hành phòng tránh (Phần C)	Đeo khẩu trang khi tiếp xúc khói bụi/xẻ gỗ; Tiêm vắc xin phòng bệnh hô hấp; Tình trạng hút thuốc, số điếu/ngày, số năm hút, tình trạng cai thuốc; Khám sức khỏe định kỳ ($\le 6$ tháng, $>6$ tháng); Vệ sinh môi trường sống; Vệ sinh mũi họng bằng nước súc miệng/nước muối; Tập thể dục ($\ge 30$ phút/lần, $\ge 3$ lần/tuần).	Đánh giá theo thang điểm 15 (Điểm cắt đạt $\ge 8$)
Tiếp cận thông tin (Phần D)	Tình trạng tiếp nhận thông tin; Kênh tiếp nhận (Tivi/báo chí, Loa phát thanh, Cán bộ y tế, Tờ rơi, Người thân); Nội dung thông tin đã nhận; Mức độ hữu ích; Nhu cầu và nguồn cung cấp thông tin mong muốn.	Thống kê mô tả tần số và tỷ lệ %
Phân tích tương quan	Kiểm định mối liên quan giữa kiến thức/thực hành (Đạt / Không đạt) với các biến độc lập: Tuổi, giới tính, học vấn, nghề nghiệp xưởng gỗ, mức thu nhập, tiền sử bệnh và tình trạng tiếp cận thông tin.	Kiểm định $\chi^2$, tính $p$, OR và 95% CI

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả dự kiến của đề tài

Dựa trên thiết kế nghiên cứu và khung thu thập số liệu, đề tài chuẩn hóa toàn bộ cấu trúc biến số để làm rõ thực trạng:

• Phản ánh trung thực tỷ lệ người dân trên 40 tuổi tại xã làng nghề gỗ Liên Trung có kiến thức đạt chuẩn ($\ge 9/18$ điểm) và thực hành đạt chuẩn ($\ge 8/15$ điểm) về phòng chống COPD.
• Nhận diện thực trạng phơi nhiễm các yếu tố nguy cơ tại địa phương: thói quen hút thuốc lá/thuốc lào, tỷ lệ sử dụng phương tiện bảo hộ lao động khi làm việc tại xưởng mộc, tỷ lệ đun nấu bằng mùn cưa/gỗ vụn, tỷ lệ tiêm vắc xin hô hấp và thói quen khám sức khỏe định kỳ có đo phế dung.
• Xác định các yếu tố nhân khẩu - xã hội (đặc biệt là nhóm nghề nghiệp làm việc tại xưởng gỗ và trình độ học vấn) có mối liên quan mang ý nghĩa thống kê đối với mức độ nhận thức và hành vi phòng bệnh của người dân.

Đề xuất và giải pháp can thiệp

Dựa trên các phân tích thực trạng và năng lực hệ thống y tế cơ sở, tác giả đưa ra các nhóm giải pháp:

• Đối với Trạm Y tế xã Liên Trung: Tăng cường tần suất và đa dạng hóa nội dung truyền thông phòng chống COPD trên hệ thống loa truyền thanh xã; chú trọng truyền thông về triệu chứng sớm, tác hại của khói bụi làng nghề và khói thuốc; lồng ghép hoạt động đo chức năng hô hấp và tầm soát COPD trong các đợt khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi và người lao động tại làng nghề.
• Đối với các cơ sở sản xuất đồ gỗ và người dân: Nâng cao ý thức tuân thủ sử dụng khẩu trang và thiết bị bảo hộ khi làm việc; thực hiện các biện pháp giảm thiểu bụi mùn cưa và thông gió nhà xưởng; tuyên truyền cai nghiện thuốc lá, thuốc lào và hạn chế sử dụng phế phẩm gỗ để đun nấu sinh hoạt.

Đóng góp của đề tài

Công trình là nghiên cứu đầu tiên được thực hiện tại xã Liên Trung, huyện Đan Phượng nhằm cung cấp bức tranh dịch tễ học mô tả về nhận thức và thực hành phòng chống COPD của cộng đồng dân cư làng nghề mộc. Kết quả của nghiên cứu đóng vai trò là cơ sở thực tiễn giúp Trạm Y tế xã, Trung tâm Y tế huyện Đan Phượng xây dựng các kế hoạch can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của địa phương.

---

Hạn chế của nghiên cứu

Tác giả đã chỉ ra một số hạn chế nội tại trong quá trình triển khai đề tài:

• Giới hạn phạm vi: Nghiên cứu cắt ngang được thực hiện tại một thời điểm trên địa bàn duy nhất là xã Liên Trung nên tính đại diện cho toàn bộ huyện Đan Phượng hoặc các làng nghề khác còn hạn chế.
• Giới hạn nội dung: Do nguồn lực có hạn, nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các yếu tố cá nhân của người dân liên quan đến kiến thức COPD mà chưa mở rộng đánh giá sâu các yếu tố môi trường vĩ mô và chính sách y tế can thiệp.
• Sai số thu thập: Đánh giá thực hành phòng bệnh dựa hoàn toàn vào phương pháp phỏng vấn bằng bộ câu hỏi (tự báo cáo của người dân), không thể quan sát thực tế liên tục nên có khả năng phát sinh sai số do người trả lời cung cấp thông tin theo hướng mong muốn của điều tra viên.

---

Giá trị tham khảo

Đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Sinh viên và học viên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng: Tham khảo cấu trúc hoàn chỉnh của một đề cương/tiểu luận nghiên cứu cắt ngang kết hợp định lượng và định tính; phương pháp tính cỡ mẫu chọn mẫu cụm và kỹ thuật thiết kế bộ câu hỏi điều tra cộng đồng.
• Cán bộ y tế tuyến cơ sở tại các vùng làng nghề: Tham khảo bộ công cụ phỏng vấn định lượng (Phụ lục 1), thang điểm đánh giá kiến thức - thực hành (Phụ lục 2) và hướng dẫn phỏng vấn sâu/thảo luận nhóm (Phụ lục 3-6) để áp dụng vào các chương trình khảo sát, truyền thông phòng chống bệnh hô hấp mạn tính tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn xác định "kiến thức đạt" và "thực hành đạt" trong nghiên cứu được quy định như thế nào?

Theo khung đánh giá kế thừa từ nghiên cứu của Nguyễn Đức Thọ (2015), kiến thức về COPD gồm 18 câu hỏi (tối đa 18 điểm), người dân đạt từ 9 điểm trở lên ($\ge 50%$) được xếp loại "Kiến thức đạt". Thực hành phòng bệnh gồm 17 câu hỏi (tối đa 15 điểm), người dân đạt từ 8 điểm trở lên ($\ge 50%$) được xếp loại "Thực hành đạt".

2. Quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu định lượng của đề tài được triển khai ra sao?

Cỡ mẫu định lượng gồm 220 người dân từ 40 tuổi trở lên sinh sống tại xã Liên Trung. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu cụm: bốc thăm ngẫu nhiên 5 cụm dân cư từ tổng số 8 cụm của xã, sau đó chọn ngẫu nhiên 44 đối tượng tại mỗi cụm được chọn.

3. Tại sao xã Liên Trung được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu về COPD?

Xã Liên Trung là làng nghề mộc chế biến lâm sản truyền thống, cư dân thường xuyên tiếp xúc với khói bụi gỗ, mùn cưa và có thói quen hút thuốc lá/thuốc lào tại xưởng cũng như đun nấu bằng phế phẩm gỗ. Toàn xã đã ghi nhận 86 ca mắc COPD đều ở độ tuổi trên 40 (chiếm 4% dân số $\ge 40$ tuổi), nhưng trước đó chưa có nghiên cứu nào đánh giá kiến thức và thực hành phòng bệnh tại đây.

4. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định COPD theo hướng dẫn GOLD được nêu trong tài liệu là gì?

Tiêu chuẩn vàng là đo chức năng thông khí bằng phế dung kế. Bệnh nhân được xác định mắc COPD khi có biểu hiện rối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn toàn sau test phục hồi phế quản: chỉ số Gaensler ($FEV_1/FVC$) dưới 70% và $FEV_1$ không tăng hoặc tăng dưới 12% (< 200ml).

5. Phương pháp nghiên cứu định tính trong đề tài gồm những hoạt động nào?

Nghiên cứu định tính gồm 5 cuộc phỏng vấn sâu (4 người dân trên 40 tuổi làm việc tại xưởng gỗ và 1 cán bộ phụ trách chương trình COPD tại Trạm Y tế xã) cùng 2 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm 5 người, phân loại theo nhóm có thực hành đạt $\ge 8$ điểm và nhóm thực hành không đạt $< 8$ điểm) nhằm giải thích, bổ sung cho các phát hiện từ số liệu định lượng.

---

Kết luận

Tiểu luận tốt nghiệp của sinh viên Đinh Thị Lệ Quyên đã xây dựng một thiết kế nghiên cứu y tế công cộng chặt chẽ, kết hợp hài hòa phương pháp định lượng và định tính để đánh giá kiến thức, thực hành phòng chống COPD của người dân trên 40 tuổi tại làng nghề chế biến gỗ xã Liên Trung, huyện Đan Phượng, Hà Nội. Đề tài làm rõ cơ sở lý luận bệnh học, thực trạng dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ nghề nghiệp đặc thù, đồng thời cung cấp hệ thống công cụ điều tra chuẩn hóa từ bảng hỏi đến thang điểm đánh giá. Các phát hiện và đề xuất của nghiên cứu là nguồn tư liệu thực tiễn hữu ích phục vụ công tác truyền thông giáo dục sức khỏe và quản lý bệnh mạn tính không lây tại y tế tuyến cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Chronic Obstructive Pulmonary Disease – COPD) là cụm từ chỉ nhóm bệnh lý hô hấp đặc trƣng bởi sự tắc nghẽn luồng khí thở ra không hồi phục hoàn toàn. Sự cản trở này thƣờng tiến triển từ từ và liên quan đến phản ứng viêm bất thƣờng của phổi với các hạt bụi hoặc khí độc hại mà trong đó khói thuốc lá, thuốc lào đóng vai trò hàng đầu. Đây là nhóm bệnh có tỷ lệ mắc cao trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Chi phí điều trị tốn kém, gây hậu quả tàn phế nặng nề và thực sự trở thành gánh nặng của gia đình và xã hội[21],[41],[51].

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ngày càng gia tăng và có tỷ lệ tử vong cao. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đến năm 2020 số ngƣời mắc COPD tăng lên 3-4 lần và là căn bệnh gây tử vong đứng hàng thứ 3 trên thế giới. Theo WHO, tử vong do COPD ƣớc tính tăng khoảng 160% vào năm 2030. COPD là một bệnh còn gặp phổ biến ở cộng đồng với tỷ lệ 2,2% dân số trên 15 tuổi và 4,2% trong nhóm trên 40 tuổi.

Bệnh có xu hƣớng tăng theo tuổi và liên quan đến hút thuốc lá, thuốc lào và sử dụng nhiên liệu đốt hữu cơ. COPD gây ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe và chất lƣợng cuộc sống con ngƣời, làm tăng gánh nặng hệ thống chăm sóc sức khỏe của toàn xã hội[8]. Tại Việt Nam, trong nghiên cứu dịch tễ học COPD ở Việt Nam năm 2010 nhận thấy: Tỷ lệ mắc COPD trong cộng đồng dân cƣ từ 40 tuổi trở lên là 4,2%[32]. Theo Hoàng Thị Lâm và Nguyễn Văn Tƣờng nghiên cứu về tỷ lệ mắc COPD ở Hà Nội (năm 2010) cho thấy tỷ lệ COPD ở những ngƣời từ 23 đến 72 tuổi trong nghiên cứu là 7,1% trong đó nam giới chiếm 10,9%, nữ giới là 3,9%.

10% dân số hơn 40 tuổi mắc COPD. Hơn một nửa số bệnh nhân là COPD giai đoạn I. Bệnh tăng dần theo tuổi và có mối liên quan chặt chẽ với hút thuốc lá[9]. Theo nghiên cứu của Nguyễn Đức Thọ và cộng sự (năm 2015) tại 2 xã của thành phố Hải Phòng, ngƣời dân trên 40 tuổi có tỷ lệ mắc chung của hai xã là 5,9%, nguy cơ mắc bệnh ở nam giới cao gấp 2,45 lần nữ giới (95%CI:1,93-3,12).

Có 92,3% số bệnh nhân mới đƣợc phát hiện[26]. Có thể thấy số ngƣời mắc COPD không đƣợc phát hiện là rất cao. Việt 2 Nam là một trong 15 nƣớc có số ngƣời sử dụng thuốc lá cao nhất thế giới (khoảng 16 triệu ngƣời)[20]. Theo giới chuyên môn, do bệnh nhân COPD thƣờng đến các cơ sở y tế khám chữa bệnh trong giai đoạn muộn, khi tình trạng tắc nghẽn đã nặng nên việc điều trị thƣờng khó khăn, tốn kém và tỷ lệ tử vong cao.

Hiện nay chƣa thể chữa khỏi hoàn toàn COPD nhƣng việc điều trị sớm, tuân thủ hƣớng dẫn của thầy thuốc có thể làm giảm triệu chứng, làm chậm quá trình tổn thƣơng ở phổi, cải thiện chất lƣợng cuộc sống của ngƣời bệnh[5]. Xã Liên Trung thuộc huyện Đan Phƣợng có diện tích 3,25 km2 với dân số là 8050 ngƣời, 2038 hộ gia đình. Tỷ lệ ngƣời dân mắc COPD ở đây là 86 ngƣời, tất cả đều là những đối tƣợng trên 40 tuổi (tỷ lệ mắc COPD chiếm 4% dân số trên 40 tuổi tại xã). Ngƣời dân ở đây chủ yếu làm việc trong các xƣởng gỗ thƣờng xuyên phải tiếp xúc với khói bụi và có thói quen hút thuốc lá, thuốc lào trong quá trình làm việc tại xƣởng, chính vì vậy kể cả phụ nữ không hút thuốc thì họ cũng tiếp xúc với khói thuốc do đó nguy cơ mắc COPD cao.

Họ cũng thƣờng tận dụng các mảnh gỗ vụn, mùn cƣa để đun nấu nên nguy cơ mắc bệnh càng cao, đặc biệt là ở những đối tƣợng trên 40 tuổi. Việc ngƣời dân trên 40 tuổi có kiến thức tốt về bệnh để từ đó có các hành vi đúng để phòng bệnh là cần thiết. Tại đây chƣa có nghiên cứu nào về kiến thức của ngƣời dân trên 40 tuổi về bệnh COPD cũng nhƣ thực hành phòng chống COPD. Để tìm hiểu nhận thức của ngƣời dân trên 40 tuổi về bệnh và đƣa ra những khuyến nghị hoặc những chƣơng trình can thiệp thích hợp, tôi tiến hành nghiên cứu “Kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và một số yếu tố liên quan của người dân trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội năm 2020”.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mô tả kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của ngƣời dân trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, huyện Đan Phƣợng, thành phố Hà Nội năm 2020. Phân tích một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành phòng tránh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của ngƣời dân trên 40 tuổi tại xã Liên Trung, huyện Đan Phƣợng, thành phố Hà Nội năm 2020. Tổng quan tài liệu 3.

Định nghĩa Theo GOLD 2015 (Chƣơng trình khởi động toàn cầu về phòng chống Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease): Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là bệnh lý hô hấp mạn tính đƣợc đặc trƣng bởi sự tắc nghẽn luồng khí thở ra không phục hồi hoàn toàn. Sự cản trở không khí này thƣờng tiến triển từ từ và liên quan đến phản ứng viêm bất thƣờng của phổi với các phần tử nhỏ hoặc khí độc hại mà trong đó khói thuốc lá, thuốc lào đóng vai trò hàng đầu[21],[41]. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là bệnh hô hấp mạn tính có thể dự phòng và điều trị đƣợc[21]. Đặc điểm bệnh sinh của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là quá trình viêm nhiễm thƣờng xuyên toàn bộ đƣờng dẫn khí và phá hủy nhu mô (khí phế thũng).

Hít phải khói bụi và các chất độc, hút thuốc có thể gây ra tình trạng viêm cũng nhƣ phá hủy cấu trúc phế quản và phổi. Viêm mạn tính gây ra thay đổi cấu trúc và thu hẹp đƣờng dẫn khí nhỏ. Sự phá hủy nhu mô phổi, cũng bởi các quá trình viêm, dẫn đến mất các liên kết phế nang với đƣờng dẫn khí nhỏ và làm giảm độ co giãn của phổi; lần lƣợt những thay đổi này làm giảm khả năng của đƣờng thở vẫn mở khi thở ra. Giới hạn luồng khí đƣợc đo tốt nhất bằng phép đo phế dung, vì đây là xét nghiệm tái tạo rộng rãi nhất có sẵn của chức năng phổi[40].

Các đặc điểm về bệnh 3. Yếu tố nguy cơ[1]:  Hút thuốc Là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Khoảng 15-20% những ngƣời hút thuốc có triệu chứng lâm sàng của COPD và có khoảng 80-90% các bệnh nhân COPD có hút thuốc. Trẻ em trong gia đình có ngƣời hút thuốc bị các bệnh đƣờng hô hấp với tỷ lệ cao hơn trẻ em trong gia đình không có ngƣời hút thuốc.

5  Yếu tố môi trường - Ô nhiễm môi trƣờng: tiếp xúc nhiều với bụi và hóa chất nghề nghiệp (hơi, chất kích thích, khói), ô nhiễm không khí trong và ngoài nhà (khói bếp do đun củi, rơm, than…). - Nhiễm trùng đƣờng hô hấp: nhiễm trùng đƣờng hô hấp ở trẻ em dƣới 8 tuổi gây tổn thƣơng lớp tế bào biểu mô đƣờng hô hấp và các tế bào lông chuyển, làm giảm khả năng chống đỡ của phổi. Nhiễm virus, đặc biệt virus hợp bào hô hấp có nguy cơ làm tăng tính phản ứng phế quản, làm cho bệnh phát triển.  Yếu tố cá thể - Tăng tính phản ứng của phế quản: là yếu tố nguy cơ phát triển COPD.

Tăng tính phản ứng phế quản gặp với tỷ lệ 8-14% ở ngƣời bình thƣờng. - Thiếu α1 – antitrypsin: là yếu tố di truyền đƣợc xác định chắc chắn gây bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. - Tuổi: tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cao hơn ở ngƣời già. Chẩn đoán[1],[14],[21]: Khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ gây bệnh, thăm khám lâm sàng để tìm các dấu hiệu định hƣớng chẩn đoán: - Bệnh nhân tuổi thƣờng trên 40.

- Tiền sử: hút thuốc lá, thuốc lào (bao gồm cả hút thuốc chủ động và thụ động). Ô nhiễm môi trƣờng trong nhà, ngoài nhà. Nghề nghiệp: khói bếp than, bếp củi, bếp rơm rạ, hơi khí độc hóa chất, bụi công nghiệp. Nhiễm khuẩn hô hấp tái diễn.

Tăng tính phản ứng đƣờng thở. - Ho, khạc đờm kéo dài. Ho dai dẳng hoặc gián đoạn từng đợt (ho kéo dài ít nhất 3 tháng trong 1 năm và trong 2 năm liên tiếp trở lên. - Khó thở: tiến triển nặng dần theo thời gian, lúc đầu là khó thở khi gắng sức, sau khó thở cả khi nghỉ ngơi và khó thở liên tục.

- Các triệu chứng ho khạc đờm, khó thở dai dẳng và tiến triển nặng dần theo thời gian, thƣờng là ho khạc đờm xuất hiện trƣớc sau đó mới xuất hiện thêm khó thở, khi khó thở mà bệnh nhân cảm nhận đƣợc lúc đó bệnh đã ở giai đoạn nặng. 6  Khám lâm sàng:  Đo chức năng thông khí: bằng máy đo phế dung kế - Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định và đánh giá mức độ nặng của COPD. - Biểu hiện rối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn toàn với thuốc giãn phế quản (400 g salbutamol hoặc 80g ipratropium khí dung hoặc phun hít với buồng, đệm): chỉ số Gaensler (FEV1/FVC) < 70%; FEV1 không tăng hoặc tăng dƣới 12% (<200ml) sau test phục hồi phế quản.) - Dựa vào chỉ số FEV1 đế đánh giá mức độ tắc nghẽn của bệnh nhân. Triệu chứng: Phơi nhiễm với yếu tố nguy cơ: - Khó thở - Hút thuốc lá, thuốc lào - Ho mạn tính - Ô nhiễm môi trƣờng trong nhà, ngoài nhà - Khạc đờm - Tiếp xúc khói, khí, bụi nghề nghiệp Đo chức năng thông khí để chẩn đoán xác định FEV1/FVC < 70%, sau test phục hồi phế quản Sơ đồ 1: Lƣu đồ chẩn đoán COPD theo GOLD 2018  Xquang phổi.

 Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực: dấu hiệu khí phế thũng.  Điện tâm đồ: ở giai đoạn muộn có thể thấy các dấu hiệu của tăng áp động mạch phổi và suy tim phải: sóng P cao (>2,5mm) nhọn đối xứng (P phế), trục phải (>1100), dày thất phải (R/S ở V6 <1). Đánh giá mức độ tắc nghẽn đƣờng thở Bảng 3.1: Mức độ tắc nghẽn đƣờng thở theo GOLD 2018[21],[27],[40]. Phân loại Mức độ Giá trị FEV1 sau test giãn phế quản GOLD 1 Nhẹ FEV1 ≥80% trị số lý thuyết GOLD 2 Trung bình 50% ≤ FEV1< 80% trị số lý thuyết GOLD 3 Nặng 30% ≤ FEV1< 50% trị số lý thuyết GOLD 4 Rất nặng FEV1< 30% trị số lý thuyết 3.