Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Thực trạng kiến thức thái độ thực hành và hiệu quả của giải pháp huy động cộng đồng tham gia truyền thông giáo dục sức khoẻ phòng chống cúm A tại huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên" do tác giả Phạm Quang Thái thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đàm Khải Hoàn tại Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên (Bộ Y tế) năm 2011, thuộc chuyên ngành Y tế công cộng (Mã số: 62 72 76 01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bệnh cúm là một trong những bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm có khả năng bùng phát thành đại dịch toàn cầu do virus cúm type A (như H3N2, H5N1, H1N1) gây ra với khả năng biến đổi và vượt rào cản chủng loại từ động vật sang người. Trong bối cảnh đại dịch cúm A H1N1 bùng phát mạnh năm 2009 trên phạm vi quốc tế cũng như tại Việt Nam, khu vực miền núi phía Bắc nói chung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng phải đối mặt với nhiều nguy cơ dịch tễ phức tạp. Địa bàn này chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện kinh tế khó khăn, địa hình chia cắt, trình độ dân trí không đồng đều, cùng tập quán chăn nuôi gia súc, gia cầm quảng canh, thả rông và nuôi nhốt dưới gầm sàn. Mặc dù truyền thông thay đổi hành vi được xem là chiến lược phòng dịch hàng đầu, nhưng các can thiệp y tế đơn thuần từ tuyến trên gặp nhiều rào cản tiếp cận tại các xã vùng sâu, vùng xa. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần đánh giá chính xác thực trạng hành vi phòng chống cúm A của đồng bào miền núi, xác định các yếu tố tác động và kiểm chứng hiệu quả thực tế của mô hình huy động toàn bộ mạng lưới cộng đồng tham gia truyền thông giáo dục sức khỏe.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án được thiết kế nhằm thực hiện 3 mục tiêu cụ thể:

  1. Đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành của người dân ở 2 xã Hòa Bình và Khe Mo, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên về phòng bệnh cúm A.
  2. Mô tả một số yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người dân trong phòng bệnh cúm A.
  3. Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng huy động cộng đồng truyền thông cải thiện hành vi phòng bệnh cúm A cho người dân ở xã Hòa Bình, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Chủ hộ đại diện cho các hộ gia đình; cán bộ Trung tâm Y tế huyện, Trạm Y tế xã, nhân viên y tế thôn bản; lãnh đạo Đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể tại địa phương; cùng các tài liệu thứ cấp (báo cáo, sổ sách thống kê dịch tễ lưu trữ tại cơ sở y tế).
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, cụ thể là xã Hòa Bình (xã can thiệp) và xã Khe Mo (xã đối chứng).
  • Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và theo dõi can thiệp được triển khai liên tục từ tháng 12 năm 2009 đến tháng 12 năm 2010.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu và tiền đề thực tiễn

Luận án hệ thống hóa các cột mốc lịch sử dịch tễ và các công trình nghiên cứu can thiệp cộng đồng tại Việt Nam:

  • Lịch sử và dịch tễ học cúm: Ghi nhận các trận đại dịch lớn như dịch cúm Tây Ban Nha 1918–1919 do H1N1 (gây tử vong khoảng 50 triệu người), cúm Châu Á 1957–1958 do H3N2 (2 triệu người chết), cúm Hồng Kông 1968–1969 do H3N2 (34.000 người chết), đợt dịch cúm gia cầm H5N1 bùng phát từ năm 2003 và đại dịch cúm A H1N1 năm 2009 (toàn cầu ghi nhận 318.925 ca nhiễm, 3.917 ca tử vong tại 191 quốc gia tính đến 20/9/2009; Việt Nam ghi nhận 8.853 ca dương tính và 15 ca tử vong tính đến 29/9/2009; Thái Nguyên ghi nhận 11 ca dương tính tính đến 20/8/2009).
  • Nghiên cứu về nhận thức và hành vi y tế: Công trình của Vũ Thị Minh Hạnh và cộng sự (2008) về kiến thức, thái độ, thực hành đối với cúm A H5N1 tại một số vùng dân tộc thiểu số, ghi nhận tỷ lệ người dân có kiến thức tốt chỉ đạt khoảng 50%, đồng thời tồn tại khoảng cách lớn giữa hiểu biết lý thuyết và hành vi an toàn thực tế.
  • Các mô hình can thiệp cộng đồng tại Thái Nguyên và miền Bắc:
    • Mô hình của Đàm Khải Hoàn và cộng sự (1993–1996) tại xã Quang Sơn, huyện Đồng Hỷ: xây dựng mạng lưới nhân viên y tế cộng đồng làm "chân rết" cho Trạm Y tế xã, giúp tăng tỷ lệ dùng nước sạch từ 21% lên 48,99% và giảm tỷ lệ mắc tiêu chảy từ 2,66% xuống 0,5%.
    • Mô hình của Đàm Khải Hoàn và cộng sự (2002–2003) tại xã Văn Lăng, huyện Đồng Hỷ: huy động đội ngũ giáo viên "cắm bản" lồng ghép truyền thông chăm sóc sức khỏe sinh sản và vệ sinh môi trường, tạo chuyển biến rõ rệt về kiến thức và thái độ của phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ.
    • Mô hình của Đàm Khải Hoàn và cộng sự (2006–2007) tại xã Cây Thị, huyện Đồng Hỷ: huy động các tổ chức ban ngành xã hội tham gia truyền thông vệ sinh môi trường, giúp tăng tỷ lệ hộ gia đình có hố xí hợp vệ sinh thêm 26,5% với hiệu quả can thiệp đạt 217,22%.
    • Các nghiên cứu của Nguyễn Thành Trung (xây dựng nhân viên y tế thôn bản tại Thái Nguyên), Lý Ngọc Kính (đào tạo nhân viên y tế thôn bản theo cơ chế xã hội hóa tại Đồng Hỷ), Nguyễn Văn Tiến (chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở đồng bằng sông Hồng) và Nguyễn Văn Hiến (thử nghiệm can thiệp giáo dục sức khỏe tại đồng bằng Bắc Bộ).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Kế thừa các bài học về xã hội hóa y tế cơ sở, luận án định vị hướng tiếp cận mới: chuyển giao mô hình huy động sức mạnh liên ngành (Đảng, chính quyền, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, trường học, trạm y tế và nhân viên y tế thôn bản) vào nhiệm vụ khẩn cấp phòng chống bệnh dịch truyền nhiễm nguy hiểm (cúm A H5N1 và H1N1) tại địa bàn miền núi có điều kiện vệ sinh môi trường và chăn nuôi phức tạp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

  • Hành vi sức khỏe: Luận án tiếp cận khái niệm hành vi sức khỏe là tập hợp các hành động của con người có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến sức khỏe của cá nhân và cộng đồng, được cấu thành bởi 3 yếu tố cốt lõi: kiến thức (Knowledge), thái độ (Attitude) và thực hành (Practice) - mô hình KAP. Truyền thông - giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) không đơn thuần là truyền đạt thông tin một chiều mà là một tiến trình tương tác nhằm nâng cao nhận thức, chuyển đổi niềm tin và hình thành thói quen thực hành hành vi lành mạnh.
  • Đặc điểm sinh học và cơ chế lây truyền virus cúm A: Virus cúm thuộc họ Orthomyxoviridae, có cấu trúc RNA, phân loại dựa trên kháng nguyên bề mặt Hemagglutinin (15 dạng H) và Neuraminidase (9 dạng N). Bệnh lây lan qua 3 con đường: tiếp xúc trực tiếp/gián tiếp qua bề mặt nhiễm mầm bệnh; lây truyền qua giọt bắn (hạt phân tử $\ge 5\mu m$, di chuyển $<1m$); và lây truyền qua đường không khí (hạt khí dung $<5\mu m$).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng trước - sau can thiệp, phối hợp cả kỹ thuật định lượng và định tính.

                  +----------------------------------------------+
                  | Huyện Đồng Hỷ: Chọn chủ đích 2 xã nghiên cứu  |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
            +----------------------------+----------------------------+
            |                                                         |
+-----------v-----------+                                 +-----------v-----------+
|      Xã Can thiệp     |                                 |      Xã Đối chứng     |
|       (Hòa Bình)      |                                 |        (Khe Mo)       |
+-----------+-----------+                                 +-----------+-----------+
| - Khảo sát ban đầu    |                                 | - Khảo sát ban đầu    |
|   (200 hộ gia đình)   |                                 |   (200 hộ gia đình)   |
| - Can thiệp 1 năm:    |                                 | - Không can thiệp     |
|   Huy động cộng đồng  |                                 |   mô hình mới         |
|   TT-GDSK liên ngành  |                                 | - Duy trì hoạt động   |
| - Khảo sát kết thúc   |                                 |   thông thường        |
|   (200 hộ gia đình)   |                                 | - Khảo sát kết thúc   |
+-----------+-----------+                                 |   (200 hộ gia đình)   |
            |                                             +-----------+-----------+
            |                                                         |
            +----------------------------+----------------------------+
                                         |
                  +----------------------v-----------------------+
                  | So sánh chỉ số hiệu quả (CSHQ) và HQCT       |
                  | Phân tích yếu tố ảnh hưởng bằng Stata 10     |
                  +----------------------------------------------+

Thiết kế mẫu định lượng

  • Cỡ mẫu nghiên cứu mô tả: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ước lượng tỷ lệ trong quần thể: $$n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{d^2}$$ Với $\alpha = 0,05 \implies Z_{1-\alpha/2} = 1,96$; chọn $p = 0,5$ (dựa trên tỷ lệ kiến thức tốt trong nghiên cứu của Vũ Thị Minh Hạnh); khoảng sai số cho phép $d = 0,05$. Cỡ mẫu lý thuyết là $n = 385$ hộ, cộng thêm $4%$ dự phòng hao hụt, xác định cỡ mẫu chính thức là $n = 400$ hộ gia đình (mỗi xã 200 hộ).
  • Cỡ mẫu nghiên cứu can thiệp: Áp dụng công thức so sánh hai tỷ lệ: $$n = Z^2_{\alpha, \beta} \frac{p_1(1-p_1) + p_2(1-p_2)}{(p_1 - p_2)^2}$$ Với $p_1 = 0,5$ (tỷ lệ trước can thiệp), $p_2 = 0,9$ (tỷ lệ mong muốn sau can thiệp), mức ý nghĩa $\alpha = 0,1$, lực mẫu $1-\beta = 90%$ ($\beta = 0,1$), tra bảng $Z^2_{\alpha, \beta} = 73,96$. Cỡ mẫu tính toán là $n = 194$, làm tròn thành 200 hộ cho mỗi nhóm (200 hộ xã can thiệp Hòa Bình và 200 hộ xã đối chứng Khe Mo).
  • Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn chủ đích huyện Đồng Hỷ và 2 xã nghiên cứu; tại mỗi xã lập danh sách toàn bộ hộ gia đình, xác định khoảng cách mẫu $k = \text{Tổng số hộ}/200$, bốc thăm ngẫu nhiên hộ đầu tiên trong khoảng cách $k$ và lấy ngẫu nhiên hệ thống các hộ tiếp theo cho đến khi đủ 200 hộ.

Thang đo và tiêu chí đánh giá KAP

  • Kiến thức: Đánh giá 5 nội dung (tác nhân virus, đường lây hô hấp, nguồn lây từ gia cầm/lợn/người, triệu chứng bệnh, xử trí đưa đến cơ sở y tế). Đạt $\ge 6$ điểm xếp loại kiến thức tốt; $< 6$ điểm xếp loại chưa tốt.
  • Thái độ: Đánh giá 5 khía cạnh nhận thức về mức độ nguy hiểm, sự cần thiết phải phòng bệnh, thái độ xử trí đưa người bệnh đi khám. Đạt $\ge 6$ điểm xếp loại thái độ tốt; $< 6$ điểm xếp loại chưa tốt.
  • Thực hành: Đánh giá 7 hành vi phòng dịch (tiêu hủy gia súc/gia cầm chết đúng quy trình, không ăn/tiếp xúc thịt ốm chết, tiêm phòng vaccine cho vật nuôi, tẩy uế chuồng trại, mang bảo hộ/khẩu trang, vệ sinh nguồn nước, tuân thủ chỉ dẫn cán bộ y tế/thú y). Đạt $\ge 7$ điểm xếp loại thực hành tốt; $< 7$ điểm xếp loại chưa tốt.

Thu thập, xử lý số liệu và đạo đức nghiên cứu

  • Số liệu định lượng thu thập qua phỏng vấn trực tiếp bằng bộ phiếu in sẵn được thiết kế, thử nghiệm và chuẩn hóa; số liệu định tính thu thập qua thảo luận nhóm tập trung với các nhóm đối tượng đại diện cộng đồng.
  • Xử lý và phân tích thống kê trên phần mềm Stata 10, sử dụng các thuật toán kiểm định Chi-square ($p$).
  • Đo lường can thiệp dựa trên Chỉ số hiệu quả (CSHQ) và Hiệu quả can thiệp (HQCT): $$\text{CSHQ} = \frac{p_2 - p_1}{p_1} \times 100$$ $$\text{HQCT} = \text{CSHQ}{\text{nhóm can thiệp}} - \text{CSHQ}{\text{nhóm đối chứng}}$$

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết cơ sở lý luận về dịch tễ bệnh cúm A, các đợt bùng phát dịch lớn trên thế giới và tại Việt Nam. Văn bản nhấn mạnh tình hình dịch tễ đặc thù tại tỉnh Thái Nguyên (xuất hiện dịch cúm gia cầm từ 03/01/2008 và ghi nhận 11 ca cúm A H1N1 điều trị tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên năm 2009). Điểm lại các yếu tố môi trường - xã hội chi phối quá trình lây nhiễm tại miền núi: tỷ lệ sử dụng nước sạch và hố xí hợp vệ sinh còn thấp, tập quán chăn nuôi thả rông ("gà chạy bộ, chó leo thang, lợn dũi đất"), nhốt gia súc dưới gầm sàn. Phân tích thực trạng hệ thống y tế cơ sở và khoảng cách giữa nhận thức với thực hành của nhân viên y tế (97,8% nhận thức cần bảo hộ nhưng thực tế chỉ 2% dùng găng tay/khẩu trang khi khám bệnh hô hấp). Đồng thời, chương này phân tích bài học thành công từ các mô hình huy động cộng đồng truyền thông y tế cơ sở của Đàm Khải Hoàn và cộng sự tại Đồng Hỷ giai đoạn 1993–2007.

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết đặc điểm địa bàn nghiên cứu tại 2 xã thuộc huyện Đồng Hỷ:

  • Xã Hòa Bình (can thiệp): Cách trung tâm huyện 15 km, diện tích $18,29 \text{ km}^2$, 7 xóm, 6 dân tộc, 663 hộ với 2.871 nhân khẩu; tỷ lệ nghèo 9,2%, thu nhập bình quân 375.000 đ/tháng; Trạm Y tế đạt chuẩn quốc gia năm 2005 (01 bác sĩ, 01 y sĩ, 01 điều dưỡng trung học, 01 dược sĩ trung học, 07 y tế thôn bản).
  • Xã Khe Mo (đối chứng): Cách trung tâm huyện 10 km, diện tích $30 \text{ km}^2$, 15 thôn xóm, 8 dân tộc, 6.478 hộ; điều kiện kinh tế - xã hội ở mức trung bình, tương đồng với xã Hòa Bình.

Quy trình can thiệp tại xã Hòa Bình được thực hiện qua việc thành lập Ban chỉ đạo cấp xã (Phó Chủ tịch UBND xã làm Trưởng ban, Trưởng Trạm Y tế làm Phó ban thường trực, các ban ngành, đoàn thể, hiệu trưởng các trường THCS và Tiểu học làm thành viên). Tổ chức tập huấn 2 ngày cho toàn bộ đội ngũ cốt cán; biên soạn tài liệu, ghi âm đĩa CD phát thanh qua loa xã/thôn; tổ chức giao ban đánh giá tiến độ mỗi tháng 1 lần và đoàn nghiên cứu giám sát định kỳ 2 tháng 1 lần trong suốt 12 tháng.

                      +------------------------------------------+
                      | BAN CHỈ ĐẠO TRUYỀN THÔNG PHÒNG CÚM XÃ    |
                      | - Trưởng ban: Phó Chủ tịch UBND xã       |
                      | - Phó ban thường trực: Trưởng Trạm Y tế  |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
        +----------------------------------+----------------------------------+
        |                                  |                                  |
+-------v-------+                  +-------v-------+                  +-------v-------+
| NHÓM Y TẾ VÀ  |                  | BAN NGÀNH VÀ  |                  | TRƯỜNG HỌC VÀ |
| CỘNG TÁC VIÊN |                  | ĐOÀN THỂ XÃ   |                  | THANH THIẾU   |
| - NVYT thôn   |                  | - Phụ nữ, Nông|                  |   NIÊN        |
|   bản         |                  |   dân, CCB    |                  | - Giáo viên   |
| - CTV Dân số  |                  | - Trưởng thôn |                  |   THCS, TH    |
| (Truyền thông |                  | (Hỗ trợ huy   |                  | - Học sinh,   |
|  trực tiếp)   |                  |  động dân cư) |                  |   đoàn viên   |
+-------+-------+                  +-------+-------+                  +-------+-------+
        |                                  |                                  |
        +----------------------------------+----------------------------------+
                                           |
                               +-----------v-----------+
                               |     CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ  |
                               |    (Hộ gia đình thôn) |
                               +-----------------------+

Kết quả nghiên cứu và nhận xét

1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu ($N = 400$)

Khảo sát 400 chủ hộ tại 2 xã ghi nhận các đặc trưng nhân khẩu học và điều kiện sống:

  • Cơ cấu tuổi và giới tính: Độ tuổi tập trung cao nhất ở nhóm 30–39 tuổi (27,8%) và 40–49 tuổi (27,2%), tiếp theo là nhóm 50–59 tuổi (20,2%), $<30$ tuổi (14,5%) và $\ge 60$ tuổi (10,2%). Nam giới chiếm 62,25% (249 người) và nữ giới chiếm 37,75% (151 người).
  • Nghề nghiệp: Làm ruộng chiếm đa số tuyệt đối với 91,0% (364 người); cán bộ công nhân viên 2,8% (11 người); hưu trí 3,5% (14 người); buôn bán 1,2% (5 người); nội trợ 0,2% (1 người); nghề khác 1,2% (5 người).
  • Trình độ học vấn: Mù chữ 2,2% (9 người); biết đọc biết viết 7,8% (31 người); tiểu học 36,5% (146 người); trung học cơ sở 45,0% (180 người); phổ thông trung học trở lên 8,5% (34 người).
  • Điều kiện kinh tế và hạ tầng: Tỷ lệ hộ nghèo là 9,2% (37 hộ); hộ không nghèo 90,8% (363 hộ); 97,0% có xe đạp; 68,8% có xe máy; 84,8% ở cách cơ sở y tế $<4\text{ km}$.
  • Tiếp cận phương tiện thông tin: Vô tuyến truyền hình là kênh phổ biến nhất (97,5%), tiếp theo là loa truyền thanh xã/thôn (75,5%), nhận thông tin từ cán bộ y tế (69,2%), đài radio (30,5%) và báo chí (19,5%).
  • Hiện trạng công trình vệ sinh: Tỷ lệ hộ có nguồn nước sạch đạt 94,0%; hộ có hố xí hợp vệ sinh đạt 77,0%; hộ có chuồng gia cầm cách nhà $\ge 10\text{ m}$ đạt 59,2%; hộ có chuồng gia súc cách nhà $\ge 10\text{ m}$ đạt 56,0%.
Đặc điểm khảo sát Phân loại / Chỉ số Số lượng (SL) Tỷ lệ (%)
Nhóm tuổi $<30$ tuổi 58 14,5
30–39 tuổi 111 27,8
40–49 tuổi 109 27,2
50–59 tuổi 81 20,2
$\ge 60$ tuổi 41 10,2
Giới tính Nam 249 62,25
Nữ 151 37,75
Trình độ học vấn Mù chữ 9 2,2
Biết đọc, biết viết 31 7,8
Tiểu học 146 36,5
Trung học cơ sở 180 45,0
PTTH trở lên 34 8,5
Nghề nghiệp Làm ruộng 364 91,0
CBCNV 11 2,8
Hưu trí 14 3,5
Khác / Buôn bán / Nội trợ 11 2,7
Kinh tế Nghèo 37 9,2
Không nghèo 363 90,8

2. Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống cúm A

  • Đối với cúm A H5N1:
    • Kiến thức: 74,8% biết do virus; 84,3% biết lây qua đường hô hấp; 84,5% biết nguồn lây từ gia cầm; 82,7% biết biểu hiện bệnh; 82,2% biết cần đưa đến cơ sở y tế khi mắc bệnh. Tỷ lệ có kiến thức tốt chung đạt 83,8% (chưa tốt: 16,2%).
    • Thái độ: 76,3% đồng ý cúm gia cầm rất nguy hiểm; 75,4% nhận định cần thiết phải phòng bệnh; 84,3% đồng ý cần đưa ngay đến cơ sở y tế. Tỷ lệ thái độ tốt chung đạt 76,0% (chưa tốt: 24,0%).
    • Thực hành: 86,2% vệ sinh nguồn nước sạch sẽ; 85,8% đeo khẩu trang/bảo hộ khi tiếp xúc gia cầm ốm chết; 85,2% không tiếp xúc/ăn thịt gia cầm chết bệnh; 74,8% thường xuyên tẩy uế chuồng trại; 74,0% tuân thủ yêu cầu thú y và y tế. Tỷ lệ thực hành tốt chung đạt 62,8% (chưa tốt: 37,2%).
  • Đối với cúm A H1N1:
    • Kiến thức: 73,2% biết bệnh do virus và lây qua đường hô hấp; 79,0% biết nguồn lây từ lợn, người bệnh và vật dụng dính dịch tiết; 80,8% biết biểu hiện bệnh; 73,5% biết cần đưa đến cơ sở y tế. Tỷ lệ kiến thức tốt chung đạt 81,0% (chưa tốt: 19,0%).
    • Thái độ: 75,8% đồng ý bệnh rất nguy hiểm; 75,2% cho rằng cần thiết phải phòng bệnh; 73,5% đồng ý đưa người bệnh đến cơ sở y tế. Tỷ lệ thái độ tốt chung đạt 76,2% (chưa tốt: 23,8%).
    • Thực hành: 90,8% tích cực tẩy uế chuồng trại; 87,0% đeo khẩu trang/bảo hộ; 73,5% thực hiện triệt để yêu cầu cán bộ y tế/thú y; 70,2% không tiếp xúc/ăn thịt lợn ốm chết. Tỷ lệ hành vi tốt chung đạt 68,0% (chưa tốt: 32,0%).

3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi phòng chống cúm A

Phân tích thống kê về mối liên quan giữa các yếu tố nhân khẩu, nhận thức với hành vi phòng bệnh của người dân ($N = 400$, 272 người có hành vi tốt, 128 người có hành vi chưa tốt):

  • Yếu tố nghề nghiệp: Nhóm làm ruộng đạt 66,2% hành vi tốt; công chức, viên chức đạt 72,7%; hưu trí đạt 50,0%; buôn bán đạt 80,0%. Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
  • Yếu tố học vấn: Nhóm mù chữ/biết đọc biết viết đạt 75,0% hành vi tốt; tiểu học đạt 70,5%; THCS trở lên đạt 65,0%. Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
  • Điều kiện kinh tế: Nhóm hộ nghèo đạt 56,8% hành vi tốt; nhóm đủ ăn đạt 69,2%. Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
  • Phương tiện truyền thông gia đình: Nhóm không có đài/tivi đạt 70,0% hành vi tốt; nhóm có đài hoặc tivi đạt 68,5%. Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
  • Kiến thức về bệnh cúm: Nhóm có kiến thức tốt đạt tỷ lệ hành vi tốt là 75,9% (246/324), trong khi nhóm không có kiến thức tốt chỉ đạt 34,2% (26/76). Mối liên quan có ý nghĩa thống kê rõ rệt ($p < 0,05$).
  • Thái độ đối với bệnh cúm: Nhóm có thái độ tốt đạt tỷ lệ hành vi tốt lên tới 86,6% (264/305), trong khi nhóm không có thái độ tốt chỉ đạt 8,4% (8/95). Mối liên quan có ý nghĩa thống kê rất cao ($p < 0,01$).
Yếu tố phân tích Phân nhóm Hành vi chưa tốt SL (%) Hành vi tốt SL (%) Giá trị p
Nghề nghiệp Làm ruộng 116 (33,8%) 227 (66,2%) $p > 0,05$
Hưu trí 7 (50,0%) 7 (50,0%)
Công chức, viên chức 3 (27,3%) 8 (72,7%)
Khác (Buôn bán, nội trợ...) 2 (18,2%) 9 (81,8%)
Học vấn Mù chữ, biết đọc viết 10 (25,0%) 30 (75,0%) $p > 0,05$
Tiểu học 43 (29,5%) 103 (70,5%)
Từ THCS trở lên 75 (35,0%) 139 (65,0%)
Kinh tế Nghèo 16 (43,2%) 21 (56,8%) $p > 0,05$
Đủ ăn 112 (30,8%) 251 (69,2%)
Phương tiện truyền thông Không có đài / TV 3 (30,0%) 7 (70,0%) $p > 0,05$
Có đài hoặc TV 125 (31,5%) 265 (68,5%)
Kiến thức Không có kiến thức tốt 50 (65,8%) 26 (34,2%) $p < 0,05$
Có kiến thức tốt 78 (24,1%) 246 (75,9%)
Thái độ Không có thái độ tốt 87 (91,6%) 8 (8,4%) $p < 0,01$
Có thái độ tốt 41 (13,4%) 264 (86,6%)
  • Kết quả định tính qua thảo luận nhóm: Ý kiến của đại diện Mặt trận Tổ quốc xã, Trưởng xóm, cán bộ TTYT huyện Đồng Hỷ và Trưởng ban phòng chống dịch xã xác nhận: công tác truyền thông trước can thiệp còn thiếu tính thường xuyên; một bộ phận người dân còn chủ quan, vẫn giết mổ hoặc tiêu thụ gia súc, gia cầm chết; việc khai báo dịch chưa triệt để. Qua đó khẳng định sự cần thiết phải thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

  1. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chuẩn hóa về mô hình KAP liên quan đến hai chủng virus cúm A (H5N1 và H1N1) trên quần thể dân cư nông thôn miền núi phía Bắc.
  2. Chứng minh bằng thực nghiệm dịch tễ học xã hội rằng: hành vi phòng chống dịch bệnh của người dân không phụ thuộc có ý nghĩa vào nghề nghiệp, học vấn, tình trạng kinh tế hộ gia đình hay sự sở hữu phương tiện truyền thông đơn thuần ($p > 0,05$), mà chịu sự chi phối quyết định bởi mức độ hiểu biết đúng đắn ($p < 0,05$) và đặc biệt là thái độ, nhận thức đúng về mối nguy cơ dịch bệnh ($p < 0,01$).

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp can thiệp

  1. Xây dựng và vận hành thành công mô hình tổ chức can thiệp lồng ghép: Ban chỉ đạo truyền thông phòng chống cúm A được thiết lập trực tiếp dựa trên khung pháp lý của Ban Chăm sóc sức khỏe ban đầu xã.
  2. Thiết lập cơ chế phân công trách nhiệm liên ngành rõ ràng: nhân viên y tế thôn bản và cộng tác viên dân số giữ vai trò nòng cốt trong truyền thông trực tiếp tại hộ gia đình; lực lượng giáo viên, học sinh, đoàn thanh niên đảm nhận truyền thông học đường và lan tỏa kiến thức về gia đình; chính quyền và các đoàn thể phụ trách tuyên truyền diện rộng qua loa truyền thanh và đĩa CD.
  3. Cung cấp quy trình can thiệp chuẩn cho y tế cơ sở: từ khâu tập huấn 2 ngày cho toàn bộ nhân sự các ban ngành, lập kế hoạch giám sát 2 tháng/lần đến cơ chế giao ban định kỳ hàng tháng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Dựa trên phạm vi và thiết kế được trình bày trong tài liệu, nghiên cứu tập trung thực hiện can thiệp thực địa trong khung thời gian 12 tháng tại 2 xã điểm thuộc huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên; các điều kiện dịch tễ và tập quán chăn nuôi mang tính đặc thù của khu vực miền núi phía Bắc.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi tính bền vững lâu dài của các hành vi vệ sinh phòng dịch sau khi giai đoạn can thiệp trực tiếp kết thúc; mở rộng thử nghiệm mô hình huy động cộng đồng liên ngành đối với các bệnh truyền nhiễm mới nổi khác tại các vùng sinh thái và dân tộc khác nhau.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách y tế: Cung cấp bằng chứng thực tiễn khẳng định hiệu quả của việc lồng ghép nhiệm vụ phòng chống dịch bệnh khẩn cấp vào Ban Chăm sóc sức khỏe ban đầu cấp xã, giúp tối ưu hóa nguồn lực ngân sách và nhân lực địa phương.
  • Đối với cán bộ y tế dự phòng và trung tâm y tế cơ sở: Cung cấp khung tài liệu tập huấn, phương pháp xây dựng nội dung truyền thông đa kênh (loa truyền thanh, tài liệu in, đĩa CD) và quy trình điều tra, đánh giá bộ chỉ số KAP bằng công cụ dịch tễ học chuẩn hóa.
  • Đối với giảng viên, học viên chuyên ngành Y tế công cộng và Y học dự phòng: Tài liệu là một trường hợp nghiên cứu điển hình về phương pháp thiết kế can thiệp cộng đồng có đối chứng trước - sau, phương pháp xử lý số liệu trên Stata và cách tính toán chỉ số hiệu quả (CSHQ, HQCT).

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại chọn xã Hòa Bình và xã Khe Mo làm địa bàn khảo sát?

Hai xã này đều thuộc khu vực miền núi của huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, có các đặc điểm tương đồng về điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội ở mức trung bình của huyện và đều có tập quán chăn nuôi gia súc, gia cầm thả rông. Xã Hòa Bình được chọn làm xã can thiệp và xã Khe Mo được chọn làm xã đối chứng để đảm bảo tính chuẩn xác khi so sánh.

2. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định như thế nào?

Cỡ mẫu nghiên cứu mô tả cắt ngang được tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ ($p = 0,5$, $d = 0,05$, $\alpha = 0,05$) cho kết quả 385 hộ, cộng $4%$ dự phòng thành 400 hộ. Cỡ mẫu nghiên cứu can thiệp được tính theo công thức so sánh hai tỷ lệ ($p_1 = 0,5$, $p_2 = 0,9$, $\alpha = 0,1$, lực mẫu $90%$) cho kết quả 194 hộ, làm tròn thành 200 hộ mỗi xã. Do đó, tổng mẫu điều tra là 400 hộ gia đình cho cả hai mục tiêu.

3. Những yếu tố nào thực sự tác động đến hành vi phòng bệnh cúm A của người dân?

Phân tích thống kê chỉ ra rằng trình độ học vấn, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế và việc có đài/tivi trong gia đình không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với hành vi ($p > 0,05$). Ngược lại, kiến thức tốt về bệnh cúm ($p < 0,05$) và đặc biệt là thái độ tích cực, đúng đắn về sự nguy hiểm cũng như tính cần thiết của việc phòng bệnh ($p < 0,01$) là những yếu tố quyết định hành vi phòng bệnh của người dân.

4. Cơ cấu tổ chức của Ban chỉ đạo can thiệp tại xã Hòa Bình được thiết lập như thế nào?

Ban chỉ đạo truyền thông phòng chống cúm A tại xã Hòa Bình được lồng ghép trực tiếp vào Ban Chăm sóc sức khỏe ban đầu của xã, gồm: Phó Chủ tịch UBND xã làm Trưởng ban, Trưởng Trạm Y tế xã làm Phó ban thường trực; các thành viên gồm trưởng các ban ngành đoàn thể xã và hiệu trưởng các trường THCS, Tiểu học trên địa bàn.

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Quang Thái đã đánh giá toàn diện thực trạng kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống cúm A (H5N1, H1N1) của người dân tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu khẳng định kiến thức và thái độ là hai yếu tố cốt lõi quyết định đến việc hình thành hành vi phòng bệnh đúng đắn trong cộng đồng. Giải pháp huy động sức mạnh liên ngành lồng ghép vào Ban Chăm sóc sức khỏe ban đầu cấp xã là hướng can thiệp y tế công cộng phù hợp, mang lại giá trị ứng dụng cao cho công tác kiểm soát dịch bệnh tại các địa bàn miền núi khó khăn.