mở đầu cho quá trình đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Vì vậy, khi tế bào đại thực bào bị virus PRRS phá huỷ, các phản ứng miễn dịch sẽ không xảy ra được. Như thế, lợn nhiễm bệnh sẽ rơi vào trạng thái suy giảm miễn dịch và dễ dàng mắc các bệnh nhiễm trùng thứ phát. Điều này có thể thấy rõ ở những đàn lợn vỗ béo chuẩn bị giết thịt.
Khi bị nhiễm Virus PRRS, chúng sẽ có sự tăng đột biến tỷ lệ viêm phổi kế phát do những vi khuẩn vốn có sẵn trong đường hô hấp. Qua đó có thể thấy, xét về bản chất cơ chế sinh bệnh PRRS tương tự với cơ chế sinh bệnh HIV ở người và Gumboro ở gà. Nếu chỉ có virus PRRS xâm nhập vào cơ thể lợn gây bệnh thì lợn sẽ không có biểu hiện triệu chứng như vậy. Nhưng do virus PRRS gây nên hội chứng suy giảm miễn dịch ở lợn nên hàng loạt các vi khuẩn khác có sẵn trong cơ thể hoặc xâm nhập từ ngoài vào gây bệnh, làm cho lợn bệnh xuất hiện hàng loạt triệu chứng của các bệnh kế phát.
Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] cho rằng, virus nhân lên ở phế nang, phá huỷ tế bào nội mạc mạch máu làm giảm sản sinh tế bào trong hạch lâm ba, khiến cho lợn giảm sức đề kháng nên dễ nhiễm những bệnh kế phát khác. n 11 Theo Nguyễn Hữu Nam, Nguyễn Thị Lan (2007) [14] và công ty dược phẩm vật tư thú y Hanvet (2007) [3], một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm PRRS được tổng hợp ở bảng dưới đây. Một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm virus PRRS Bảng 2. Một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm virus PRRS Cơ quan Mầm bệnh Gây bệnh Mycoplasma hyopneumoniae Suyễn Pasteurella multocida Tụ huyết trùng Đường hô hấp Haemophilus parasuis Viêm đường hô hấp Bordetella bronchiseptica Viêm teo mũi Streptococcus suis Liên cầu khuẩn Salmonella cholerae suis Phó thương hàn E.coli Đường tiêu hoá Clostridium spp Viêm ruột hoại tử Pestis virus Dịch tả 2.
Đường truyền lây Để có biện pháp phòng chống và loại trừ bệnh hiệu quả, hiểu biết về phương thức lan truyền bệnh là một việc hết sức cần thiết. Con đường lây nhiễm bệnh PRRS chủ yếu là qua đường hô hấp, qua thụ tinh (cả tự nhiên và nhân tạo), qua tiếp xúc hoặc từ mẹ sang con. Lợn bị bệnh hoặc mang trùng sẽ phát tán virus PRRS ra bên ngoài qua dịch mũi, nước bọt, sữa, phân, nước tiểu, tinh dịch … Lợn trưởng thành có thể n 12 bài xuất virus trong vòng 14 ngày. Trong khi đó, lợn con và lợn choai có thể bài thải virus trong vòng 6 tháng (Nguyễn Bá Hiên và cs, 2007) [7].
Còn theo Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] thì thời gian bài thải virus PRRS của lợn con chỉ từ 1 - 2 tháng. Văn Đăng Kỳ và cs (2007) [9] cho biết, virus xâm nhập qua miệng, mũi, nội cơ, nội phúc mạc, âm đạo và được bài thải qua nước tiểu đến 42 ngày, qua nước mũi, nước mắt đến 14 ngày, qua tinh dịch tới 43 ngày. Virus tồn tại lâu và âm thầm trong cơ thể vật chủ. Người ta có thể phát hiện được virus từ mẫu hầu họng lợn 157 ngày sau khi tiêm thí nghiệm.
Ở lợn nái mang thai, virus có thể lây nhiễm cho bào thai ở giai đoạn kỳ giữa trở đi, đồng thời virus cũng được bài thải qua nước bọt và sữa lợn mẹ. Theo website: http://vietnamnet.vn/bandocviet/2007/04/687660/ [38], virus có khả năng phát tán thông qua các hình thức như vận chuyển lợn mang trùng, phát tán trong không khí theo gió (virus có thể đi xa tới 3 km), thông qua thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi và dụng cụ bảo hộ lao động nhiễm trùng, thụ tinh tự nhiên và nhân tạo hoặc có thể phát tán do một số loài chim hoang dã, vịt trời, côn trùng. Trong các con đường lây nhiễm kể trên, có thể nói lây nhiễm qua thụ tinh nhân tạo là nguy hiểm hơn cả (Nguyễn Văn Thanh, 2007) [20]. Bởi vì, hiện nay trong chăn nuôi lợn, công tác kiểm dịch đối với tinh dịch, đặc biệt là trong lĩnh vực vận chuyển tinh dịch còn rất nhiều bất cập.
Người ta có thể cấm mua bán, vận chuyển lợn bị dịch nhưng chưa có văn bản nào đề cập tới việc cấm vận chuyển tinh dịch ra ngoài vùng có dịch. Ngoài ra, một số đực giống có sức đề kháng tốt, nhiễm virus ở thể mang trùng, không có biểu hiện bệnh, nếu không kiểm tra tinh dịch mà chỉ dựa trên lâm sàng sẽ không phát hiện được con bị bệnh để loại ra. Sự lây lan của bệnh do các nhân tố khác như do tiếp xúc, do hô hấp, do mẹ truyền sang con … chỉ trong một phạm vi hẹp, còn sự lây lan bệnh thông qua con đường vận chuyển tinh dịch lại có thể xảy ra trên một phạm vi lớn có thể tới vài trăm km trong một thời gian ngắn. Một lợn đực giống bị nhiễm bệnh thì chỉ tính trong một lần khai thác tinh nhân tạo đã lây bệnh cho 40 - 50 con lợn nái.
Hiện tại, hàng ngày có một số lượng hàng mấy nghìn liều tinh dịch lợn n 13 được lưu thông tự do trên thị trường. Như vậy, nếu nguồn tinh dịch này không được kiểm tra chặt chẽ và bị nhiễm virus PRRS thì chỉ trong một ngày đã có hàng nghìn lợn nái bị nhiễm, hậu quả sẽ vô cùng to lớn và gây khó khăn cho công tác phòng chống dịch. Triệu chứng lâm sàng Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] cho biết, triệu chứng lâm sàng của bệnh thể hiện rất khác nhau. Theo ước tính, cứ ba đàn lần đầu tiếp xúc với mầm bệnh thì một đàn không có biểu hiện, một đàn có biểu hiện mức độ vừa và một đàn biểu hiện ở mức độ nặng.
Tuy nhiên, với những đàn khoẻ mạnh, sức đề kháng cao thì mức độ bệnh cũng giảm nhẹ hơn, hoặc có thể do virus tạo nhiều biến chủng với độc lực khác nhau. Thực tế cho thấy, nhiều đàn có huyết thanh dương tính nhưng không có dấu hiệu lâm sàng. Đây chính là nguồn bệnh nguy hiểm bởi rất khó phát hiện hết để kiểm soát. Ngoài ra, như phần trên đã nói, cơ chế sinh bệnh PRRS là gây nên hội chứng suy giảm miễn dịch ở lợn, tạo điều kiện cho các vi khuẩn khác gây bệnh kế phát.
Do đó, triệu chứng lâm sàng của bệnh biểu hiện rất đa dạng và phong phú. Nó phụ thuộc vào bệnh kế phát, mức độ suy giảm miễn dịch, tuổi lợn, giới tính và loại lợn. Bệnh kế phát khác nhau, loại lợn khác nhau thì sẽ có biểu hiện triệu chứng tương đối khác nhau. Tuy nhiên, qua theo dõi một số lượng lớn lợn bệnh thì chúng vẫn có một số triệu chứng chung của bệnh và triệu chứng điển hình của từng bệnh kế phát.
Triệu chứng chung của bệnh Thời gian ủ bệnh trong điều kiện thực nghiệm khoảng 3 - 5 ngày, tính đến khi vật bỏ ăn và sốt, 14 - 28 ngày đến lúc đẻ non. Những báo cáo về các trường hợp thực tế của bệnh gây ra do vận chuyển lợn bao gồm thời gian ủ bệnh 3 - 24 ngày (trung bình 19 ngày, 9 đàn), 14 - 37 ngày (8 đàn), 28 ngày (1 đàn), 10 - 18 ngày (trung bình 14 ngày, 6 đàn) và 10 - 14 ngày (1 đàn). Sự khác nhau về thời gian ủ bệnh có thể phản ánh sự khác nhau về độc lực giữa các chủng virus, sự khác nhau về mật độ của đàn bị bệnh, sức đề kháng của vật nuôi hoặc sự khác nhau về khả năng của người chăn nuôi và người cán bộ thú y phát hiện ra triệu chứng lâm sàng. n 14 Theo nghiên cứu của Phạm Ngọc Thạch và cs (2007) [18], thời gian nung bệnh từ 3 - 7 ngày.
Lợn bị bệnh có dấu hiệu đầu tiên là sốt 40 - 42 °C (100%), bỏ ăn, mẩn đỏ, chứng xanh da (ở các vùng ngoại biên, trong đó ở tai là chủ yếu), thở khó, tần số hô hấp và nhịp tim tăng nhiều so với sinh lý bình thường. Triệu chứng lâm sàng theo từng loại lợn cụ thể như sau: • Lợn nái: Trong tháng đầu tiên khi bị nhiễm bệnh, lợn nái thường biếng ăn, sốt 40 - 41°C, một số con tai chuyển màu xanh trong thời gian ngắn, tím đuôi, tím âm hộ, sảy thai. Hiện tượng rõ nhất của bệnh là hiện tượng sảy thai, đẻ non hay thai chết lưu, thai gỗ hàng loạt. Lợn con đẻ ra yếu ớt, tỷ lệ tử vong cao có thể lên tới 70% (Phạm Sỹ Lăng và cs, 2006) [11].D và cs (1996) [32] nghiên cứu và cho biết, một số triệu chứng chủ yếu của lợn nái khi mắc PRRS là sảy thai, đẻ non (vào khoảng ngày 107-113 của thai kỳ) nếu nặng có thể chết.
Tỷ lệ thai khô khoảng 20%. Còn theo Phạm Ngọc Thạch và cs (2007) [18], tỷ lệ thai chết tăng lên theo độ tuổi của thai: Thai dưới 2,5 tháng tỷ lệ chết là 20%, thai trên 2,5 tháng tỷ lệ chết là 93,75%. Do virus PRRS xâm nhập và gây bệnh ở phổi nên lợn nái bị thiếu oxy, gây rối loạn chuyển hoá của thai. Thai bị suy dinh dưỡng dẫn đến chết thai.
Lợn chửa kỳ cuối có nhu cầu oxy tăng cao hơn vì phải nuôi thai (kỳ cuối thai tăng trưởng nhanh nên nhu cầu oxy tăng gấp bội). Do đó, lượng oxy thiếu hụt càng lớn, làm cho thai hay bị sảy vào giai đoạn này. Sau sảy thai, tế bào nội mạc tử cung bị thoái hoá, viêm, hoại tử nên làm chậm các quá trình sinh lý khác của lợn nái. Cục thú y (2008) [5] cho biết, một số triệu chứng lâm sàng ở lợn nái các giai đoạn khác nhau cũng có sự khác nhau: - Lợn nái giai đoạn cạn sữa: trong tháng đầu tiên bị nhiễm virus PRRS, lợn biếng ăn từ 7 - 14 ngày (10 - 15% đàn), sốt, sảy thai thường vào giai đoạn cuối (1 - 6%), tai chuyển màu xanh trong khoảng thời gian ngắn (2%), đẻ non (10 - 15%), động dục giả (3 - 5 tuần sau khi thụ tinh), không động dục hoặc chậm động dục trở lại sau khi đẻ, ho và có dấu hiệu viêm phổi.
- Lợn nái giai đoạn đẻ và nuôi con: biếng ăn, lười uống nước, mất sữa và viêm vú, đẻ sớm khoảng 2 - 3 ngày, da biến màu, lờ đờ hoặc hôn mê, thai gỗ n 15 (10 - 15% thai chết trong 3 - 4 tuần cuối của thai kỳ), lợn con chết ngay sau khi sinh (30%), lợn con yếu.