Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Những hiểu biết về bệnh lở mồm long móng Bệnh Lở mồm long móng (LMLM-Foot and Mouth Disase) là bệnh truyền nhiễm cấp tính của các loài động vật có móng guốc chẵn bao gồm cả gia súc và động vật hoang dã như trâu, bò, lợn, dê, cừu, loài linh dương, hưu, nai,…Bệnh do một loài virus thuộc họ Picornaviridae gây ra. Đây là loài virus có tính thượng bì, thường làm thủy hóa các tế bào thượng bì. Đặc trưng của bệnh là làm xuất hiện những mụn nước với các kích cỡ không đồng đều ở niêm mạc miệng, kẽ móng, gờ móng, trên bầu vú, đầu vú con cái và cuống của dạ cỏ.
Khi mụn nước vỡ sẽ tạo ra các vết loét. Bệnh LMLM khi xuất hiện thường lây lan rất nhanh, rất mạnh trên phạm, vi rộng và có thể lây lan trong phạm vi một hoặc nhiều nước, gây ra các ổ dịch lớn trong thời gian ngắn, tỷ lệ mắc bệnh cao, có thể tới 100% (Cục Thú y, 2003)[9]. Tình hình bệnh LMLM ở trên thế giới Lần đầu tiên trên thế giới bệnh LMLM được Frascastorius phát hiện và mô tả ở Italia vào năm 1514, sau đó bệnh được phát hiện ở Bắc Italia, Pháp, Anh và lan sang nhiều nước châu Âu khác. Đến năm 1897, tác nhân gây bệnh được hai nhà khoa học người Đức có tên là Loeffler và Frosch tìm ra, tác nhân này được chứng minh là có thể qua màng lọc (Đào Trọng Đạt, 2000)[15].
Nhưng phải đến những năm đầu thế kỷ 20 (1920) bệnh LMLM mới được nghiên cứu một cách chi tiết (Andersen, 1980)[31]. Năm 1922, hai nhà khoa học người Pháp Vallée và Carré lần đầu tiên phát hiện tính đa dạng của của huyết thanh miễn dịch chống virus (type O và A). Năm 1926, hai nhà khoa học Đức là Waldman và Trautwein đã khẳng định lại kết quả của hai nhà khoa học Pháp và phát hiện thêm một type virus LMLM gây bệnh nữa là type C. Lawrence cũng phát hiện ra type SAT1, SAT2, SAT3 từ các n 5 mẫu bệnh phẩm gửi đến từ châu Phi, type Asia 1 từ Ấn Độ, Miến Điện, Hồng Kông.
Ở châu Âu: Cuối thế kỷ 19, bệnh xuất hiện ở Nga , sau đó lây lan sang nhiều nước châu Âu khác như: Đức, Hà Lan, Thụy Sĩ, Bỉ, Hungary, Áo, Đan Mạch, Pháp, Italia làm cho hàng chục triệu trâu bò mắc bệnh (Nguyễn Vĩnh Phước, 1978)[22]. Từ năm 1951 đến năm 1954, dịch LMLM phát sinh ở Tây Đức, sau đó lây lan sang nhiều nước như: Hà Lan, Bỉ, Luých - xăm - bua, Pháp, Anh, Áo,…Năm 2000, Hy Lạp xảy ra 14 ổ dịch LMLM type Asia 1, theo kết quả điều tra của Hy Lạp, theo điều tra của các cơ quan chức năng nguyên nhân gây ra đợt bùng phát dịch này là do nhập lậu gia súc từ Thổ Nhĩ Kỳ sang (Văn Đăng Kỳ, 2002) [20]. Năm 2001, dịch nổ ra ở vùng Đông Nam nước Anh, Scotland, xứ Wales, Bắc Ireland, Cộng hòa Ireland, Hà Lan và Pháp. Năm 2007, dịch xảy ra ở 2 trang trại vùng Surrey, Anh.
Năm 2010, xảy ra tại Nhật Bản và Hàn Quốc. Ở châu Mỹ: Từ năm 1870 đến năm 1929, xuất hiện 9 ổ dịch tại các bang của Mỹ như New England, Porland, Maine (1880), Boston, New England (1884), chủ yếu là do nhập khẩu gia súc mang trùng từ nước khác. Tại Mexico dịch phát ra trong các năm 1946-1954, tại Canada năm 1951- 1952 và Argentina năm 1953 (Phan Đình Đỗ - Trịnh Văn Thịnh, 1958)[16], Năm 2000 dịch LMLM xảy ra ở nam Brazil (type O), Argentina (type A), Uruguay (type O), Bolivia (type O và A), Colombia (type O và A), Peru (type A), Ecuado (type O). Ở châu Phi: Dịch LMLM xảy ra tại nhiều nước, cả Bắc Phi và Nam Phi (Nguyễn Vĩnh Phước, 1970)[21].
Năm 2001 dịch LMLM type O xảy ra ở Uganda, tại Maliawi type SAT1, tại Zimbawe type SAT2. Ở châu Á: Ấn Độ phát hiện dịch LMLM năm 1929, Indonesia (1887) Philippin (1902), Myanma (1936), Malaysia (1939), ThaiLan (1952), Campuchia (1931), Trung Quốc (1951).1: Sự lưu hành vi rút LMLM thành các vùng theo đặc điểm của vi rút trên thế giới từ 2010 - 2013 (Nguồn:http://www.org/fileadmin/user_upload/eufmd/docs/FMD_monthly _reports/October_2013_FMD_global_report_DRAFT. Tình hình bệnh LMLM ở Đông Nam Á Theo tài liệu tổng kết về bệnh LMLM của OIE năm 2002, trong số 10 quốc gia Đông Nam Á có 7 quốc gia Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Phillipines, Thái Lan và Việt Nam LMLM là dịch địa phương và phổ biến; 3 quốc gia không xuất hiện bệnh là Brunei, Indonesia và Singapore. Một phần của Phillipines được tổ chức Dịch tễ thế giới công nhận là không có bệnh LMLM, cũng tương tự như vậy một phần phía đông của Malaysia giáp với Kalimantan thuộc lãnh thổ Indonesia, từ lâu được công nhận là không có bệnh.
Khu vực Đông Nam Á có 3 type virus thường xuyên gây bệnh LMLM ở đó là type O, A và Asia 1 (Văn Đăng Kỳ, Nguyễn Văn Thông, 2001)[17]. n 7 CAMPUCHIA chỉ phát hiện được serotype O ( 2011-2013) LÀO chỉ phát hiện được serotype O ( 2012-2013) THAILAN trong 3 năm liên tục số ca bệnh do type A gấp 2 lần số ca bệnh do type O.2: Tình hình dịch bệnh LMLM ở một số quốc gia Đông Nam Á từ năm 2011-2013 n 8 1. Tình hình bệnh LMLM ở Việt Nam Bệnh LMLM được phát hiện lần đầu tiên ở Việt Nam vào năm 1898 tại Nha Trang và sau đó năm 1920 ở Nam Bộ. Từ năm 1937-1940 bệnh được phát hiện ở Quảng Ngãi và năm 1952 bệnh phát ra tại tỉnh Thừa Thiên Huế, đến năm 1953-1954 bệnh lây lan vào các tỉnh Nam Trung Bộ, Bắc Trung Bộ (Khu 4), Khu 3, Khu tả ngạn, trung và thượng du Bắc Bộ, Tây Bắc (Điện Biên) và Việt Bắc.
Tháng 4/1955, bệnh tái phát ở Khu 3 và lan vào Khu 4 và Khu tả ngạn Việt Bắc (Phan Đình Đỗ và Trịnh Văn Thịnh, 1958)[16]. Năm 1960-1970, ở miền Nam dịch xảy ra lại nghiêm trọng hơn trên đàn trâu khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn, từ đó lây ra các tỉnh lân cận và tấn công 5 trại lợn công nghiệp ở Nam Bộ. Trong những năm 1954-1975, bệnh LMLM xảy ra tại các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam. Bệnh phát ra nhiều tại các tỉnh giáp biên giới Campuchia.
Trong 2 năm 1975-1976, bệnh LMLM xuất hiện trên trâu, bò của 14 tỉnh, thành phố trên địa bàn cả nước gồm 6 tỉnh miền Trung, 4 tỉnh Đông Nam Bộ, 2 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và 2 tỉnh Tây Nguyên. Từ năm 1980-1988, dịch phát ra chủ yếu ở vùng Đông Nam Bộ và các tỉnh miền Trung. Năm 1989, dịch phát ra mạnh ở Đồng Nai và Bình Thuận, sau đó giảm dần trong những năm 1990, 1991. Năm 1992, dịch LMLM nổ ra ở Quảng Bình, Hà Tĩnh sau đó lây lan rộng ra cả Quảng Trị và Thừa Thiên Huế làm 32.612 lợn mắc bệnh, trong vòng 20 năm từ 1975- 1995 dịch liên tục phát ra trên đàn trâu, bò.
Năm 1995 là giai đoạn đỉnh điểm của dịch với 26 tỉnh, thành có dịch làm nhiều gia súc mắc bệnh, tại khu vực phía Nam có 10.293 lợn mắc bệnh (Trần Hữu Cổn, 1996)[14]. Năm 1995, dịch LMLM xảy ra ở 107 huyện của 26 tỉnh làm 236.000 lợn mắc bệnh (Lê Minh Chí, 2000)[11]. Năm 1996, 1997 dịch bùng phát và lây mạnh tại một số tỉnh Duyên Hải miền Trung và Tây Nguyên. Năm 1998 và đầu năm 1999, dịch LMLM bùng n 9 phát tại Bình Thuận ở 3 huyện, thị tại 20 xã làm 2.449 con bò mắc bệnh.
Đầu năm 1999, nguồn bệnh từ Trung Quốc theo con đường trao đổi, buôn bán gia súc xâm nhập vào Việt Nam và làm dịch phát ra ở huyện Trà Lĩnh tỉnh Cao Bằng, sau đó nhanh chóng lây lan sang các địa phương khác như Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hà Tây, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam,… Tính đến cuối năm 1999, có 55 tỉnh, thành phố có gia súc mắc bệnh, số trâu bò mắc bệnh lên đến 120.989 con, số lợn mắc bệnh là 31. Năm 2000, cả nước có 60 tỉnh, thành có gia súc mắc bệnh, trừ tỉnh An Giang chưa bị dịch. Năm 2001, dịch LMLM còn xảy ra và tái phát trên đàn trâu, bò của 11 tỉnh, 23 huyện, 35 xã làm 2.072 con mắc bệnh. Trên lợn, dịch LMLM xảy ra ở 11 tỉnh, 31 huyện, 52 xã chủ yếu thuộc các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long làm 3.311 con mắc bệnh.
Năm 2002, bệnh LMLM xảy ra ở 26 tỉnh, thành với 10.287 trâu, bò mắc bệnh. Năm 2003, bệnh LMLM xảy ra ở 38 tỉnh, thành phố, trong đó 28 tỉnh có trâu, bò mắc bệnh với tổng số 20.303 con, 28 tỉnh có lợn mắc bệnh với tổng số là 3. Các tỉnh có số trâu, bò mắc bệnh nhiều là: Hà Giang, Quảng Trị, Phú Yên, Khánh Hòa, Đắc Lắc, Gia Lai (Trần Hữu Nguyên Bảo, 2003)[4]. Năm 2004, dịch LMLM xuất hiện ở 932 xã, phường thuộc 232 quận, huyện ở 48 tỉnh, thành phố làm 71.858 con lợn và 125 con dê mắc bệnh.
Trước thời điểm 2001, các kết quả xét nghiệm đối với các mẫu bệnh phẩm tại Việt Nam chỉ phát hiện thấy có virus LMLM type O. Sau đó, đã phát hiện virus LMLM type A trên các mẫu bệnh phẩm được lấy từ các tỉnh: Quảng Ngãi, Bình Định, Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hòa, Long An, Đồng Nai, Lâm Đồng. Nguyên nhân của sự xuất hiện virus LMLM type A có thể là do việc nhập lậu bò từ Campuchia đưa về Việt Nam (Cục Thú y, 2004)[8]. n 10 Năm 2005, dịch LMLM đã xảy ra ở 408 xã, phường của 160 quận, huyện thuộc 37 tỉnh, thành phố.
Tổng số gia súc mắc bệnh là 28.976 lợn và 81 dê. Từ giữa tháng 10/2005, dịch LMLM type Asia1 đã xảy ra và lây lan cho đàn trâu, bò của 18 xã các huyện Vạn Ninh, Ninh Hòa (Khánh Hòa) và huyện Si Ma Cai (Lào Cai) làm 1.823 con mắc bệnh (Cục Thú y, 2005)[8]. Các ổ dịch LMLM trâu, bò xảy ra tập trung ở các tỉnh Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung. Đáng lưu ý dịch LMLM type A có nguồn gốc từ Cam-pu-chia đã xuất hiện và lây lan ở nhiều tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, dịch LMLM type Asia1 cũng đã xảy ra ở 2 tỉnh Khánh Hòa và Lào Cai.
Đặc điểm dịch bệnh LMLM trong giai đoạn 2006-2012, nguy cơ trung bình các xã có bệnh LMLM là 5,1( 95%CI 4,9-5,2) xã có dịch/100 xã/năm. Nguy cơ này thay đổi qua các năm và khác nhau giữa các tỉnh. Dịch chủ yếu tập trung vào các tháng 3 đến tháng 7 (năm 2006) và từ tháng 9 đến 3 năm sau (năm 2009-2011). Khoảng 2-3 năm lại xuất hiện một đợt dịch trầm trọng, mặc dù dịch vẫn xảy ra rải rác trong các năm.
Các đợt dịch thường kéo dài khoảng 2,5 tháng.