ĐẶT VẤN ĐỀ Theo báo cáo của Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc, hàng năm trên thế giới vẫn còn có khoảng 1,9 triệu trẻ em dƣới 5 tuổi ở các quốc gia nghèo chết do tiêu chảy, nhƣ vậy trung bình mỗi ngày có khoảng 5,000 trẻ em chết vì căn bệnh này. Trong khi con số tổng thể trên thế giới là 80% các bệnh tật ở con ngƣời có liên quan đến nƣớc và vệ sinh môi trƣờng, 50% số bệnh nhân phải nhập viện và 25,000 ngƣời chết hàng ngày do các bệnh liên quan đến nƣớc sạch và vệ sinh môi trƣờng[4]. Tỷ lệ ngƣời dân thƣờng xuyên rửa tay xà phòng rất cao ở các nƣớc phát triển và còn thấp/rất thấp ở các nƣớc đang phát triển. Ngƣời dân Mỹ nhận thức rõ về sức khỏe của bản thân và cộng đồng nên họ thấy rõ tầm quan trọng của việc rửa tay xà phòng, và kết quả này là do chính sách truyền thông quốc gia đƣợc chú trọng.
Ở Việt Nam, cùng với tình trạng thiếu nƣớc sạch và điều kiện vệ sinh yếu kém thì thói quen không rửa tay xà phòng vào các thời điểm quan trọng nhƣ trƣớc khi ăn, sau khi đại tiểu tiện, trƣớc khi cho con ăn và sau khi chăm sóc con nhỏ… đang làm nguy cơ lây lan cúm gia cầm sang ngƣời, gia tăng các bệnh tiêu chảy, tả, lỵ, giun sán… Đây là các bệnh rất phổ biến và chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các bệnh thƣờng gặp ở các vùng nông thôn Việt Nam. Mặc dù vậy, sau khi triển khai một số chƣơng trình truyền thông RTXP, kiến thức, thái độ về RTXP của ngƣời dân tuy có đƣợc nâng lên nhƣng vẫn còn rất hạn chế, đặc biệt, thực hành rửa tay bằng xà phòng chƣa thực sự đƣợc ngƣời dân quan tâm, nhất là đối tƣợng trực tiếp chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi, ở vùng nông thôn, miền núi, dân tộc. Theo WHO khuyến cáo thì chỉ một tác động rửa tay sạch đã làm giảm tới 35% khả năng lây truyền vi khuẩn gây ra các bệnh tiêu chảy. Rửa tay với xà phòng đúng cách đƣợc coi là biện pháp vệ sinh cá nhân có chi phí thấp nhất nhƣng mang lại hiệu quả cao trong phòng các bệnh nhƣ tiêu chảy, giun sán, tay chân miệng và cúm… Rửa tay xà phòng đúng cách bao gồm rửa tay đúng thời điểm và đúng các bƣớc (kỹ thuật).
Hiện nay hành vi rửa tay với xà phòng trong cộng đồng còn hạn chế, đặc biệt tỷ lệ rửa tay xà phòng đúng cách còn rất thấp. Tại Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng tại các vùng, miền, nhóm dân cƣ khác nhau tuy nhiên các nghiên cứu trong nhóm ngƣời chăm sóc trẻ 1 còn chƣa nhiều. Vì vậy việc nghiên cứu kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng và các yếu tố liên quan là cần thiết; lựa chọn đối tƣợng nghiên cứu là ngƣời chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi tại hộ gia đình là đặc thù và phù hợp nhằm cung cấp bằng chứng và khuyến nghị các biện pháp để nâng cao nhận thức, thực hành rửa tay xà phòng của ngƣời dân. Xã Đồng Quang là một xã thuộc địa bàn huyện Quốc Oai thành phố Hà Nội.560 ngƣời, số trẻ em dƣới 5 tuổi tính đến thời điểm nghiên cứu là 1008 trẻ, có gần 1000 hộ có trẻ dƣới 5 tuổi, mật độ dân số khá đông 1053 ngƣời/km2.
Là một xã thuộc khu vực trung tâm, gần thị trấn huyện Quốc Oai, trình độ dân trí không thấp nhƣng Đồng Quang là địa bàn có một số yếu tố nguy cơ các bệnh liên quan đến vệ sinh cá nhân/vệ sinh môi trƣờng (tiêu chảy, giun sán, tả, lỵ, thƣơng hàn, chân tay miệng, cúm gia cầm, viêm gan…). Tại đây trên 11% tổng số hộ trên địa bàn chƣa có nguồn nƣớc hợp vệ sinh; 33% tổng số hộ chƣa có nhà tiêu hợp vệ sinh; còn tới 15% hộ gia đình không xử lý rác (cả ở khu vực công cộng và tại nhà). Số ca bệnh mắc lỵ và tiêu chảy, bệnh chân tay miệng hàng năm trên địa bàn huyện khá cao, có xu hƣớng tăng mạnh, nhất là tiêu chảy. Với những lý do nêu trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu “Kiến thức, thái độ và và một số yếu tố liên quan rửa tay với xà phòng của ngƣời chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi tại hộ gia đình xã Đồng Quang, huyện Quốc Oai thành phố Hà Nội năm 2013” với mong muốn đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng của ngƣời chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi ở xã Đồng Quang, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội năm 2013; Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng của ngƣời chăm sóc trẻ.
2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng của ngƣời chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi tại hộ gia đình ở xã Đồng Quang, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội năm 2013; 2. Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng của ngƣời chăm sóc trẻ dƣới 5 tuổi tại hộ gia đình. 3 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Rửa tay và rửa tay với xà phòng 1. Khái niệm, tác dụng: Bàn tay là công cụ đa năng nhất trong lao động và các sinh hoạt hàng ngày của con ngƣời nhƣng nó cũng là phƣơng tiện chính để truyền tải phát tán mầm bệnh. Các nghiên cứu cho thấy rằng bàn tay của một ngƣời có thể mang tới 4,6 triệu mầm bệnh. Các mầm bệnh trên bàn tay bao gồm: loại bám dính, loại tạm trú, và loại thƣờng trú.
Vi khuẩn cƣ trú trên bàn tay tập trung một số lƣợng lớn ở các kẽ tay và kẽ móng tay. Rửa tay với xà phòng (RTXP) là hành động làm sạch bàn tay bằng nƣớc sạch và các loại xà phòng hoặc có thể là nƣớc rửa tay diệt trùng cồn - một chất tẩy rửa không cần nƣớc. Rửa tay đƣợc coi là liều vac xin tự chế, có tính khả thi và hiệu quả về chi phí và có thể cứu sống hàng triệu ngƣời. Rửa tay xà phòng đƣợc coi là cách phòng bệnh có chi phí thấp nhất nhƣng lại mang lại hiệu quả phòng các bệnh tiêu chảy, giun sán, nhiễm khuẩn hô hấp cao hơn so với các biện pháp khác trong các chƣơng trình can thiệp về nƣớc sạch và vệ sinh môi trƣờng[29].
Mỗi năm ở Anh có khoảng 100.000 ngƣời bị nhiễm khuẩn bệnh viện và 5000 ngƣời bị chết gây tốn kém cho hệ thống y tế Quốc gia của nƣớc này 1 tỷ đô la Mỹ một năm. Trên 30% các nhiễm trùng bệnh viện này có thể kiểm soát đƣợc bằng thực hành rửa tay xà phòng[29]. Đánh giá tổng quan về ảnh hƣởng của RTXP với nguy cơ bệnh tiêu chảy ở cộng đồng, hai tác giả Curtis V, Cairncross S cho rằng, rửa tay với xà phòng có thể làm giảm 47% nguy cơ tiêu chảy, giảm 48% nguy cơ các bệnh nhiễm trùng đƣờng ruột và 59% nguy cơ mắc bệnh vi khuẩn Shigella[27]. Thói quen rửa tay xà phòng trƣớc khi ăn và sau khi đại, tiểu tiện giúp loại bỏ mầm bệnh theo tay bẩn xâm nhiễm vào thức ăn, nƣớc uống, vào cơ thể gây ra những bệnh tật nguy hiểm cho con ngƣời.
Vi khuẩn gây bệnh có thể xâm nhập vào cơ thể trẻ theo nhiều cách[25], một trong số đó là ngƣời chăm sóc trẻ có thể vô tình mang mầm bệnh trên tay họ do không rửa tay sau khi đi vệ sinh hoặc làm vệ sinh 4 cho trẻ… Những vi trùng này sẽ truyền từ tay họ sẽ truyền sang miệng hay đƣờng hô hấp cho trẻ khi họ bón thức ăn hoặc tiếp xúc với trẻ[25]. Cách rửa tay với xà phòng đúng cách: Bất cứ khi nào cũng có thể RTXP nhƣng có 4 thời điểm quan trọng cần thiết phải rửa tay với xà phòng là trƣớc khi ăn và trƣớc khi cho trẻ ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi làm vệ sinh cho trẻ. RTXP đúng cách đƣợc Cục y tế dự phòng và quản lý môi trƣờng (Bộ Y tế) chính thức khuyến cáo trong các chƣơng trình truyền thông gồm 6 bƣớc: (1) Làm ướt tay dưới vòi nước hoặc bằng dụng cụ sạch để múc nước. Xoa xà phòng và chà sát hai lòng bàn tay vào nhau (2) Dùng ngón tay và lòng bàn tay này cuốn và xoay lần lượt từng ngón của bàn tay kia và ngược lại (3) Dùng lòng bàn tay này chà sát lên mu bàn tay kia và ngược lại (4) Dùng đầu ngón tay của bàn tay này miết vào kẽ giữa các ngón của bàn tay kia và ngược lại (5) Chụm 5 đầu ngón tay của tay này cọ vào lòng bàn tay kia bằng cách xoay đi, xoay lại (6) Xả cho tay sạch hết xà phòng bằng nguồn nước sạch.
Lau khô tay bằng khăn hoặc giấy sạch[1]. Thực hành tốt bàn tay là 1 trong 8 nội dung thực hành tốt VSATTP[1], bao gồm các nội dung sau: (1) Rửa tay sau khi: Đi toilet Tiếp xúc với thực phẩm sống, đụng tay vào rác, đụng tay vào súc vật Xì mũi, gãi ngứa, ngoáy tai, ngoáy mũi hoặc đụng tay vào các bộ phận khác của cơ thể, hút thuốc Mỗi lần nghỉ (2) Rửa tay trước khi Tiếp xúc với thực phẩm Chế biến thực phẩm chín 5 Ăn (3) Lau khô tay sau khi rửa Lau bằng khăn giấy dùng 1 lần, khăn bông sạch hoặc máy thổi khô (Cấm lau khô, chùi vào quần áo, tạp dề) (4) Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch cả gan bàn tay, mu bàn tay, cổ tay, khe ngón tay và nếp móng tay. (5) Không để móng tay dài, nếu có xƣớc thì cần đƣợc băng bó bằng gạc không thấm nƣớc và nên đi găng tay khi tiếp xúc với thực phẩm. Kiến thức, thái độ rửa tay với xà phòng Trên thế giới, tỷ lệ ngƣời dân thƣờng xuyên rửa tay xà phòng rất cao ở các nƣớc phát triển và còn thấp/rất thấp ở các nƣớc đang phát triển.
Ngƣời dân Mỹ nhận thức rõ về sức khỏe của bản thân và cộng đồng nên họ thấy rõ tầm quan trọng của việc rửa tay xà phòng, và kết quả này là do chính sách truyền thông quốc gia đƣợc chú trọng. Kết quả sau nhiều năm điều tra đã thu đƣợc những kết quả đáng kể, đối với sử dụng nhà vệ sinh công cộng thì năm 2010 có 96% ngƣời nói đã rửa tay, so với 92% năm 2007 và 91% vào năm 2005. Đại đa số 89% ngƣời Mỹ tự báo cáo là rửa tay sau khi đi vệ sinh trong nhà, chỉ có 39% thƣờng xuyên rửa tay sau khi ho hoặc hắt hơi và 27% luôn luôn rửa tay sau khi xử lý tiền bạc[28].