Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thông tin chung về bệnh lao 1. Khái niệm về bệnh lao: Lao là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây nên. Bệnh lao có thể gặp ở tất cả các bộ phận của cơ thể, trong đó lao phổi là thể lao phổ biến nhất (chiếm 80 – 85%) và là nguồn lây chính cho người xung quanh.
Bệnh lây truyền qua đường hô hấp do hít phải không khí có chứa vi khuẩn lao được sinh ra trong quá trình ho, khạc, hắt hơi hoặc nói chuyện với người bị lao phổi trong giai đoạn tiến triển [1]. Dịch tễ học bệnh lao Vì đặc tính của bệnh lao là một bệnh nhiễm trùng lây lan và mang tính xã hội, do đó tình hình dịch tễ học bệnh lao cũng thay đổi theo từng quốc gia. Điều đáng chú ý là 95% số bệnh nhân lao và 98% trường hợp tử vong do lao đều ở các nước đang phát triển, 75% các trường hợp này đều ở trong lứa tuổi lao động sản xuất. Như vậy, bệnh lao trở thành một gánh nặng thật sự đối với các nước đang phát triển cả về mặt kinh tế xã hội.
Theo thông tin về bệnh lao của TCYTTG, một người bị nhiễm lao thì gánh chịu nguy cơ mắc bệnh lao là 10% trong cả cuộc đời, hầu hết là không mắc bệnh lao, nhưng khi có bất kỳ nguyên nhân nào làm suy yếu hệ thống miễn dịch, ví dụ như nhiễm HIV hoặc suy dinh dưỡng, suy kiệt cơ thể thì sẽ tăng cơ hội phát triển thành bệnh lao [8]. Bệnh lao đã có từ rất lâu, nhưng mãi tới năm 1882 nhà bác học người Đức Rober-Koch mới tìm ra nguyên nhân gây bệnh lao ở người là vi trùng lao. Ở điều kiện tự nhiên vi khuẩn lao tồn tại 3 – 4 tháng, trong đàm của bệnh nhân ở phòng tối, ẩm sau 3 tháng vi khuẩn vẫn tồn tại và giữ được động lực. Dưới ánh nắng mặt trời vi khuẩn bị chết sau 1,5 giờ.
Ở 420C vi khuẩn ngừng phát triển và chết sau 10 phút ở 800C, ở nhiệt độ sôi trong 5 phút vi khuẩn bị tiêu diệt, với cồn 900 vi khuẩn tồn tại được 3 phút, trong acid phenic 5% vi khuẩn chỉ sống được khoảng một phút [29]. Nguồn lây chính của bệnh lao là người bị bệnh lao phổi ho khạc ra vi khuẩn 5 khi họ chưa được chữa hoặc chữa không đúng. Vi trùng lao có trong không khí do người lao phổi bài xuất ra khi ho, hắt hơi, khạc đàm bừa bãi, người lành hít phải vi trùng lao trong không khí nên bị nhiễm bệnh lao. Như vậy, bệnh lao lây truyền từ người bệnh sang người lành qua đường hô hấp.
Các yếu tố nguy cơ nhiễm lao phụ thuộc vào: hít chung bầu không khí với người bệnh ho khạc ra vi khuẩn (mật độ, thời gian, chủ thể). Không phải tất cả những người nhiễm vi trùng lao đều bị mắc bệnh lao, mà có khoảng 5% đến 10% số người nhiễm vi trùng lao bị mắc bệnh lao khi có các yếu tố thuận lợi làm cho sức đề kháng của cơ thể giảm sút như: lao động quá vất vả, ăn uống thiếu thốn, sống thiếu vệ sinh, nhà cửa ẩm thấp không thông thoáng, người nghiện ma túy, người nhiễm HIV/AIDS, trẻ em suy dinh dưỡng, người mắc bệnh tiểu đường, phụ nữ có thai hoặc sau sinh [22]. Những yếu tố thuận lợi cho bùng phát bệnh lao bao gồm: - Người tiếp xúc với nguồn lây, nhất là người tiếp xúc với nguồn lây chính dễ có nguy cơ bị bệnh. - Trẻ em chưa được tiêm phòng lao bằng vaccine BCG, trẻ suy dinh dưỡng, giảm sức đề kháng của cơ thể.
Trẻ em càng nhỏ mà tiếp xúc với nguồn lây càng dễ bị bệnh hơn. - Một số bệnh tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh lao bùng phát: bệnh đái tháo đường, bệnh bụi phổi, bệnh loét dạ dày tá tràng. - Đại dịch HIV/AIDS là một trong những nguyên nhân làm cho bệnh lao quay trở lại. - Các yếu tố xã hội: chỗ ở chật chội, điều kiện kinh tế và mức sống thấp, trình độ học vấn thấp, các phong tục tập quán lạc hậu làm cho bệnh lao thường trầm trọng hơn [22].
- Phụ nữ ở thời kỳ thai nghén: Bệnh lao dễ phát sinh và phát triển trong 3 tháng đầu của thời kỳ thai nghén và sau đẻ. Điều này được giải thích do thay đổi nội tiết của cơ thể mẹ tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển [7]. Cơ chế sinh bệnh Bệnh lao diễn biến qua 2 giai đoạn: 6 - Nhiễm lao: là khi vi khuẩn lao lần đầu tiên đột nhập vào cơ thể chưa bao giờ tiếp xúc với vi khuẩn lao, qua đường hô hấp vi khuẩn lao xâm nhập vào tận phế nang, sau khoảng 3 tuần đến 3 tháng người bị lây ở tình trạng lao nhiễm, lúc này trong cơ thể đã nhiễm lao đã có kháng thể kháng lao và phản ứng Tuberculin dương tính (Tuberculin: là một loại test nội bì để đánh giá miễn dịch lao). - Bệnh lao: đa số người bị bệnh chỉ ở tình trạng nhiễm lao khoảng (80% - 90%) không chuyển sang giai đoạn lao, người ta gọi là lao thứ phát (khoảng 10%- 20%).
Khi sức đề kháng cơ thể giảm, số lượng và độc tính của vi khuẩn tăng và đặc biệt ở những người như: các bệnh phổi mãn tính, các bệnh toàn thân như tiểu đường loét dạ dày tá tràng, nghiện rượu nghiện ma túy, HIV (+)… sẽ dễ phát triển thành bệnh lao [7]. Trong nghiên cứu sinh bệnh học bệnh lao những năm gần đây người ta đưa ra khái niệm về “thời gian nguy hiểm” của nguồn lây. Đó là thời gian từ lúc người bệnh có triệu chứng lâm sàng (hay gặp là ho khạc đàm) đến khi được phát hiện và điều trị. Thời gian này càng dài có nghĩa là việc phát hiện bệnh lao càng muộn, bệnh nhân càng được chung sống lâu với những người xung quanh và càng lây nhiễm cho nhiều người.
Khi bệnh nhân được phát hiện và chữa thuốc lao thì các triệu chứng lâm sàng hết rất nhanh (trung bình 1 – 2 tuần), trong đó có triệu chứng ho khạc đàm, tức là người bệnh giảm nhiễm khuẩn ra môi trường xung quanh. Trách nhiệm của người thấy thuốc, cũng như người bệnh (qua giáo dục truyền thông) là cần phải rút ngắn “thời gian nguy hiểm” của nguồn lây, nghĩa là cần phát hiện sớm bệnh lao [7]. Một số triệu chứng nghi ngờ bệnh lao Một số triệu chứng hay gặp ở người mắc bệnh lao phổi: - Ho khạc đàm kéo dài trên 2 tuần; - Người mệt mỏi, không muốn ăn, gầy sút cân; - Sốt nhẹ về chiều; - Tức ngực, khó thở hoặc ho ra máu. Khi có một trong các biểu hiện trên cần đi khám phát hiện sớm bệnh lao.
Nơi 7 khám bệnh, xét nghiệm đàm để phát hiện và điều trị bệnh lao tốt nhất là Bệnh viện đa khoa hoặc Trung tâm Y tế huyện [23]. Chẩn đoán bệnh lao phổi. Chẩn đoán xác định lao phổi dựa vào triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng. - Triệu chứng lâm sàng bao gồm: Ho khạc đờm kéo dài trên 2 tuần, có thể ho ra máu, gầy sút cân, chán ăn, mệt mỏi, ra mồ hôi đêm, đau ngực, giai đoạn muộn có thể khó thở, nghe phổi có thể có ran ẩm, ran nổ.
- Dấu hiệu cận lâm sàng bao gồm: Xét nghiệm đờm soi trực tiếp tìm AFB, nuôi cấy tìm vi khuẩn lao, xét nghiệm Xpert MTB/RIF nếu có thể (Áp dụng cho người có HIV, lao trẻ em, lao nghi đa kháng thuốc), X quang phổi chuẩn, phản ứng Tuberculin [9]. Tác hại của bệnh lao: - Bệnh lao tàn phá cơ thể, làm giảm khả năng lao động của người bệnh, làm suy kiệt sức khỏe của người bệnh. - Làm cho nhiều gia đình lâm vào cảnh đói nghèo. Một người mắc bệnh lao không được điều trị mỗi năm sẽ gây bệnh cho 15 – 20 người khác.
- Trẻ em mắc bệnh lao nặng có thể bị tử vong hoặc để lại di chứng tàn tật không phát triển về thể chất và tinh thần gây ảnh hưởng đến giống nòi. - Một địa phương có nhiều người mắc bệnh lao sẽ làm cho địa phương đó kém phát triển về kinh tế – văn hóa – xã hội… - Một quốc gia có nhiều người mắc bệnh lao sẽ làm cho quốc gia đó chậm phát triển, yếu kém nghèo nàn lạc hậu [7]. Những điều cần thiết để chữa khỏi bệnh lao Ngày nay tại cơ sở chống lao ở địa phương có đã có đủ thuốc để chữa bệnh lao, thuốc chống lao được chương trình chống lao quốc gia cấp miễn phí. Để chữa khỏi bệnh lao người mắc bệnh lao cần thực hiện đủ 4 điều kiện sau: - Dùng phối hợp các thuốc chống lao, tức là trong 2 tháng tấn công, bệnh nhân phải dùng đồng thời 4 đến 5 loại thuốc chống lao; trong giai đoạn duy trì dùng ít nhất 2 loại thuốc.
8 - Dùng thuốc đúng liều lượng, tức là hàng ngày phải dùng đủ số lượng viên của mỗi loại thuốc. - Dùng thuốc đều đặn, tức là phải dùng thuốc hàng ngày vào một giờ nhất định khi bụng đói. - Dùng thuốc đủ thời gian 6 tháng liên tục. - Xét nghiệm đàm 3 lần sau tháng thứ 2, tháng thứ 5 và tháng thứ 6 để giám sát diễn tiến của bệnh và kết quả điều trị [21].
Cách phòng bệnh lao 1. Biện pháp dự phòng: Biện pháp dự phòng quan trọng nhất là "cắt đứt nguồn lây", có nghĩa là phải phát hiện sớm những người bị lao phổi có AFB(+) và chữa khỏi cho họ. Tuy nhiên bệnh lao là một bệnh có tính xã hội cho nên những biện pháp dự phòng mang tính cộng đồng cũng rất quan trọng. Làm tốt công tác truyền thông và giáo dục sức khỏe cho mọi người.
Ai cũng hiểu được bệnh lao là một bệnh lây truyền qua đường hô hấp, có thể phòng và chữa khỏi được hoàn toàn. Ở nước ta hiện nay, phát hiện và điều trị tích cực những bệnh nhân lao phổi; tiêm phòng BCG cho trẻ dưới 1 tuổi là hai biện pháp phòng lao hiệu quả nhất cho gia đình và xã hội. Đến nay, vẫn có nhiều người sợ bị lây bệnh lao khi phải tiếp xúc, chăm sóc người bệnh hoặc trong gia đình có người bị lao. Suy nghĩ đó không đúng vì chúng ta có thể phòng và ngăn chặn được việc lây và mắc bệnh thông qua các biện pháp sau: - Giải quyết nguồn lây: Bệnh lao tồn tại là do sự lây truyền từ người bệnh sang người lành.
Vì vậy, phát hiện sớm và điều trị khỏi cho những bệnh nhân này là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất và là nhiệm vụ quan trọng của CTCLQG ở nước ta, cũng như nhiều nước trên thế giới.