Luận văn kiến thức thái độ thực hành phòng bệnh lao và một số yếu tố liên quan ở người dân 18 65 tuổi xã bắc thành huyện yên thành tỉnh nghệ an năm 2018

Luận văn nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao và các yếu tố liên quan ở người dân 18-65 tuổi tại xã Bắc Thành, Yên Thành, Nghệ An năm 2018.

• Tác giả: Nguyễn Văn Bình
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bình Hòa
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao và một số yếu tố liên quan ở người dân 18 – 65 tuổi, xã Bắc Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An năm 2018
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đại cương về bệnh lao
• 1.1.1. Vi khuẩn lao
• 1.1.2. Chẩn đoán lao phổi
• 1.1.3. Điều trị lao
• 1.1.4. Phòng bệnh lao
• 1.2. Tình hình bệnh lao trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Tình hình Lao trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình bệnh Lao ở Việt Nam
• 1.2.3. Tình hình bệnh Lao ở Nghệ An
• 1.2.4. Tình hình lao tại huyện Yên Thành
• 1.3. Thang đo kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh lao đạt
• 1.4. Một số nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành phòng lao trên thế giới và Việt Nam
• 1.4.1. Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành phòng lao trên thế giới
• 1.4.2. Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành về bệnh lao tại Việt Nam
• 1.5. Một số yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh lao của người dân
• 1.6. Thông tin về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu định lượng
• 2.1.2. Đối tượng nghiên cứu định tính
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.4.1. Nghiên cứu định lượng
• 2.4.2. Nghiên cứu định tính
• 2.5. Phương pháp, công cụ thu thập số liệu
• 2.5.1. Nghiên cứu định lượng
• 2.5.2. Nghiên cứu định tính
• 2.6. Biến số nghiên cứu
• 2.6.1. Biến số định lượng
• 2.6.2. Chủ đề định tính
• 2.7. Các khái niệm/tiêu chuẩn đánh giá
• 2.8. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.8.1. Phân tích số liệu định lượng
• 2.8.2. Nghiên cứu định tính
• 2.9. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Kiến thức, thái độ, thực hành của đối tượng nghiên cứu về phòng bệnh lao
• 3.2.1. Kiến thức của đối tượng về phòng bệnh lao
• 3.2.2. Thái độ của đối tượng về phòng bệnh lao
• 3.3. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao
• 3.3.1. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức phòng bệnh lao
• 3.3.2. Mối liên quan giữa một số yếu tố với thái độ phòng bệnh lao
• 3.3.3. Mối liên quan giữa một số yếu tố với thực hành
• 3.4. Kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao của đối tượng nghiên cứu
• 3.4.1. Kiến thức phòng bệnh lao của đối tượng nghiên cứu
• 3.4.2. Thái độ phòng bệnh lao của đối tượng nghiên cứu
• 3.4.3. Thực hành phòng bệnh lao của đối tượng nghiên cứu
• 3.5. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao của đối tượng nghiên cứu
• 3.5.1. Kiến thức với đặc điểm, nguồn nhận thông tin quan trọng nhất của đối tượng nghiên cứu
• 3.5.2. Thái độ với đặc điểm, nguồn nhận thông tin quan trọng nhất của đối tượng nghiên cứu
• 3.5.3. Thực hành với đặc điểm, nguồn nhận thông tin quan trọng nhất của đối tượng nghiên cứu
• 3.6. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phiếu điều tra kiến thức, thái độ, thực hành về phòng bệnh lao
• Hướng dẫn thảo luận nhóm trọng tâm
• Hướng dẫn phỏng vấn sâu
• Biến số định lượng
• Biến số chủ đề thu thập thông tin định tính
• Cách tính điểm kiến thức phòng bệnh lao của ĐTNC
• Cách tính điểm thái độ phòng bệnh lao của ĐTNC
• Cách tính điểm thực hành phòng bệnh lao của ĐTNC

Tóm tắt

I. Phòng bệnh lao

Phòng bệnh lao là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng tại xã Bắc Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá kiến thức, thái độ, và thực hành của người dân trong việc phòng chống bệnh lao. Kết quả cho thấy, tỷ lệ người dân có kiến thức đạt về phòng bệnh lao là 63,8%, trong đó 64,2% hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh và 71,7% biết về nguồn lây. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường tuyên truyền phòng bệnh lao để nâng cao nhận thức cộng đồng.

1.1. Kiến thức về bệnh lao

Kiến thức về bệnh lao của người dân xã Bắc Thành được đánh giá thông qua các câu hỏi về nguyên nhân, triệu chứng, và biện pháp phòng ngừa. Kết quả cho thấy, 86,7% người dân biết triệu chứng chính của bệnh lao là ho khạc kéo dài trên 2 tuần, và 93,1% nhận thức được bệnh lao có thể phòng ngừa. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận người dân thiếu hiểu biết đầy đủ, đặc biệt là nhóm có trình độ học vấn thấp. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của các chương trình giáo dục sức khỏe nhằm cải thiện kiến thức phòng bệnh lao.

1.2. Thái độ phòng bệnh lao

Thái độ phòng bệnh lao của người dân được đánh giá qua việc họ có kỳ thị hay không với người mắc bệnh. Kết quả cho thấy, 63,8% người dân không kỳ thị người bệnh lao, và 86,7% đồng ý rằng bệnh lao không nên giấu. Tuy nhiên, vẫn còn một số người dân có thái độ tiêu cực, đặc biệt là nhóm tuổi cao. Điều này cho thấy cần có các biện pháp can thiệp để thay đổi thái độ phòng bệnh lao, đặc biệt là trong nhóm dân số có nguy cơ cao.

II. Thực hành phòng bệnh lao

Thực hành phòng bệnh lao của người dân xã Bắc Thành được đánh giá qua các hành vi cụ thể như việc đeo khẩu trang, hạn chế tiếp xúc, và đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ. Kết quả cho thấy, 87,1% người dân đến cơ sở y tế khi nghi ngờ mắc bệnh, nhưng chỉ 46,6% thực hiện đeo khẩu trang và hạn chế tiếp xúc. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường hành vi phòng bệnh lao thông qua các chương trình giáo dục và hỗ trợ từ cộng đồng.

2.1. Hành vi phòng bệnh lao

Hành vi phòng bệnh lao của người dân được đánh giá qua việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa như đeo khẩu trang, hạn chế tiếp xúc, và đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ. Kết quả cho thấy, 83,9% người dân đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ, nhưng chỉ 55,9% hướng dẫn người khác phòng bệnh. Điều này cho thấy cần có các biện pháp can thiệp để cải thiện thực hành phòng bệnh lao, đặc biệt là trong nhóm dân số có trình độ học vấn thấp.

2.2. Yếu tố liên quan đến thực hành

Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên quan giữa kiến thức và thực hành phòng bệnh lao. Những người có kiến thức đạt tiêu chuẩn có tỷ lệ thực hành đạt cao hơn gấp 2,14 lần so với nhóm không đạt. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao kiến thức phòng bệnh lao để cải thiện thực hành phòng bệnh lao trong cộng đồng.

III. Tình hình bệnh lao tại Nghệ An

Tình hình bệnh lao tại Nghệ An được đánh giá qua số liệu thống kê về số ca mắc và tử vong do lao. Nghiên cứu cho thấy, huyện Yên Thành là một trong những khu vực có tỷ lệ mắc lao cao nhất tỉnh, với xã Bắc Thành ghi nhận 10 ca mắc lao trong 10 tháng đầu năm 2017. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường các biện pháp phòng bệnh lao và nâng cao nhận thức cộng đồng để giảm thiểu nguy cơ lây lan bệnh.

3.1. Biện pháp phòng bệnh lao

Các biện pháp phòng bệnh lao được đề xuất bao gồm tăng cường tuyên truyền phòng bệnh lao, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, và khuyến khích người dân đi khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêm phòng vắc xin BCG cho trẻ em và điều trị dự phòng bằng INH cho người nhiễm HIV.

3.2. Đối tượng phòng bệnh lao

Đối tượng phòng bệnh lao chính trong nghiên cứu là người dân từ 18-65 tuổi tại xã Bắc Thành. Kết quả cho thấy, nhóm tuổi từ 51-65 có kiến thức và thực hành phòng bệnh tốt hơn so với nhóm trẻ hơn. Điều này cho thấy cần có các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp với từng nhóm tuổi để cải thiện kiến thức, thái độ, và thực hành phòng bệnh lao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, bệnh lao tiếp tục là thách thức y tế công cộng nghiêm trọng trên toàn cầu với khoảng 10,4 triệu ca mắc mới và 1,7 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó trên 95% trường hợp tử vong tập trung tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Việt Nam hiện đứng thứ 15 trong 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao và lao đa kháng thuốc cao nhất thế giới. Tại tỉnh Nghệ An, huyện Yên Thành là một trong những điểm nóng khi chiếm hơn 9,2% tổng số bệnh nhân lao toàn tỉnh với trung bình 250 đến 270 ca mắc mới mỗi năm. Đặc biệt, tại xã Bắc Thành, chỉ trong 10 tháng đầu năm 2017 đã ghi nhận 10 trường hợp mắc lao, gồm 6 ca lao phổi có vi khuẩn AFB dương tính và 3 ca lao kháng đa thuốc trên quy mô dân số 6.424 người, tăng đột biến so với mức trung bình 5 đến 6 ca của những năm trước.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ thực trạng người bệnh lao chủ yếu được cấp phát thuốc và điều trị tại nhà theo chiến lược điều trị ngắn ngày có kiểm soát. Do đó, nhận thức, quan niệm và hành vi của người dân tại cộng đồng đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện sớm ca bệnh, tuân thủ phác đồ và ngăn chặn chuỗi lây truyền. Đề tài hướng tới hai mục tiêu cụ thể: mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh lao của người dân từ 18 đến 65 tuổi tại xã Bắc Thành năm 2018, đồng thời xác định các yếu tố nhân khẩu học, kinh tế và nguồn thông tin liên quan đến các khía cạnh này. Nghiên cứu cung cấp hệ thống chỉ số định lượng và bằng chứng định tính chuẩn xác, tạo tiền đề khoa học vững chắc để ngành y tế địa phương xây dựng các can thiệp truyền thông thay đổi hành vi hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng mô hình Kiến thức - Thái độ - Thực hành trong y tế công cộng kết hợp với mô hình niềm tin sức khỏe. Khung lý thuyết giả định rằng kiến thức đúng về tác nhân sinh học, đường lây và cách điều trị sẽ định hình thái độ tích cực, giảm bớt tâm lý sợ hãi, kỳ thị, từ đó thúc đẩy các thực hành phòng ngừa và tuân thủ khám chữa bệnh chuẩn xác trong cộng đồng.

Nghiên cứu vận dụng hệ thống các khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm: vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis hay trực khuẩn kháng cồn kháng toan AFB), chiến lược điều trị ngắn ngày có giám sát trực tiếp, xét nghiệm sinh học phân tử Xpert MTB/RIF và vắc xin phòng lao BCG. Đồng thời, cơ sở lý luận của đề tài gắn liền với việc hiện thực hóa Quyết định số 374/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia phòng, chống lao đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, nhấn mạnh quan điểm phòng chống lao là trách nhiệm của toàn xã hội dựa trên mạng lưới y tế cơ sở. Chuẩn nghèo đa chiều nông thôn giai đoạn 2016 - 2020 theo Quyết định số 59/2016/QĐ-TTg với mức thu nhập 700.000 đồng/người/tháng cũng được tích hợp để phân loại điều kiện kinh tế hộ gia đình.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng thiết kế nghiên cứu cắt ngang có phân tích kết hợp phương pháp định tính nhằm khai thác sâu các rào cản hành vi. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2018, trong đó giai đoạn thu thập dữ liệu thực địa diễn ra từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2018 tại xã Bắc Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An.

Cỡ mẫu định lượng được tính toán dựa trên công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95%, tỷ lệ tham chiếu kiến thức đúng đạt 64% và sai số tuyệt đối 6%, cho ra cỡ mẫu lý thuyết là 246 người. Sau khi cộng thêm 15% tỷ lệ từ chối, cỡ mẫu mục tiêu là 283 và thực tế đã điều tra thành công 279 đối tượng. Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống với khoảng cách mẫu bước nhảy bằng 10, bắt đầu từ số ngẫu nhiên bốc thăm là 6 trong danh sách 2.912 nhân khẩu từ 18 đến 65 tuổi. Cấu phần định tính bao gồm 4 cuộc phỏng vấn sâu cán bộ quản lý y tế tuyến huyện, xã và 2 cuộc thảo luận nhóm trọng tâm với 10 người dân địa phương.

Số liệu định lượng được nhập bằng phần mềm Epidata 3.1 và phân tích bằng SPSS 18.0. Nghiên cứu sử dụng kiểm định Chi-square và hồi quy logistic để xác định tỷ số chênh Odds Ratio với khoảng tin cậy 95% ở mức ý nghĩa thống kê p dưới 0,05, giúp kiểm soát sai số và xác thực mức độ liên kết giữa các biến số độc lập với tiêu chuẩn đạt của kiến thức (từ 14/20 điểm trở lên), thái độ (từ 12/15 điểm trở lên) và thực hành (từ 6/8 điểm trở lên).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 279 người dân cho thấy tỷ lệ có kiến thức chung đạt tiêu chuẩn là 63,8% (nữ giới đạt 67,5%, nam giới đạt 58,4%). Cụ thể, có 64,2% đối tượng hiểu đúng nguyên nhân do vi khuẩn lao, tuy nhiên vẫn còn 27,2% người dân tin rằng bệnh lao mang tính di truyền và 8,6% cho rằng do lao động quá sức. Về đường lây, 50,2% biết bệnh lây qua đường hô hấp và 71,7% xác định nguồn lây chính là từ bệnh nhân lao phổi ho khạc đờm. Dấu hiệu ho khạc kéo dài trên 2 tuần được 86,7% nhận diện chính xác, 83,9% biết bệnh có thể chữa khỏi hoàn toàn và 51,3% xác định tiêm vắc xin BCG là giải pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.

Tỷ lệ đối tượng có thái độ tích cực đạt 57,0% (nam giới đạt 61,9%, nữ giới đạt 53,6%). Đáng chú ý, 86,7% người dân đồng ý rằng bệnh lao không nên giấu giếm, 63,8% khẳng định không kỳ thị, xa lánh bệnh nhân và 57,0% đồng thuận với quan điểm không nên quá sợ hãi bệnh lao.

Về thực hành phòng bệnh, tỷ lệ đạt yêu cầu chung chỉ đạt 52,0% (nữ giới đạt 54,8%, nam giới đạt 47,8%). Khi có triệu chứng nghi ngờ, 83,9% sẵn sàng đến cơ sở y tế khám ngay lập tức, 76,3% duy trì dinh dưỡng hợp lý kết hợp hạn chế rượu bia, thuốc lá và 73,1% chủ động đưa trẻ đi tiêm phòng vắc xin BCG. Tuy nhiên, chỉ có 46,6% thực hiện biện pháp đeo khẩu trang và giữ khoảng cách an toàn khi tiếp xúc với bệnh nhân lao, và 55,9% từng hướng dẫn người khác cách phòng ngừa.

Phân tích mối liên quan chỉ ra rằng nhóm tuổi 18 đến 50 tuổi có nguy cơ kiến thức không đạt thấp hơn 51% so với nhóm 51 đến 65 tuổi (OR = 0,49; 95% CI: 0,30 - 0,81; p = 0,007). Người có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở xuống có nguy cơ kiến thức không đạt cao gấp 3,08 lần (OR = 3,08; 95% CI: 1,47 - 6,42; p = 0,003) và thực hành không đạt cao gấp 2,00 lần (OR = 2,00; 95% CI: 1,08 - 3,70; p dưới 0,05) so với nhóm trên trung học phổ thông. Đặc biệt, đối tượng thuộc hộ nghèo có nguy cơ thái độ không đạt cao gấp 7,43 lần so với hộ không nghèo (OR = 7,43; 95% CI: 2,03 - 26,29; p = 0,001). Kiến thức không đạt làm tăng nguy cơ thực hành không đạt lên 2,14 lần (OR = 2,14; 95% CI: 1,33 - 3,61; p dưới 0,05).

Thảo luận kết quả

Thực trạng nhận thức tại xã Bắc Thành phản ánh sự tồn tại dai dẳng của các quan niệm sai lầm trong cộng đồng nông thôn. Tỷ lệ 27,2% người dân cho rằng bệnh lao do di truyền xuất phát từ hiện tượng nhiều thành viên trong cùng gia đình cùng mắc bệnh do lây lan qua không gian sinh hoạt chật hẹp, ẩm thấp. Điều này được minh chứng rõ nét qua phỏng vấn sâu cán bộ y tế khi nhận định định kiến bệnh truyền từ đời này sang đời khác đã ăn sâu vào nếp nghĩ của người dân địa phương. Tỷ lệ kiến thức đạt 63,8% trong nghiên cứu này tương đồng với kết quả nghiên cứu tại các vùng nông thôn lân cận (khoảng 64%), nhưng cao hơn đáng kể so với một số nghiên cứu trước đây tại khu vực miền núi (chỉ đạt 22,5%).

Mối liên hệ nhân quả giữa kiến thức và thực hành khẳng định quy luật chuyển hóa hành vi sức khỏe: người dân chỉ có thể chủ động phòng ngừa, đeo khẩu trang và đi khám sớm khi được trang bị đầy đủ tri thức y khoa. Tỷ lệ thực hành đạt 52,0% còn thấp hơn mức kỳ vọng là hệ quả của điều kiện sống nông nghiệp khó khăn khi 70,1% người tham gia làm ruộng và thói quen sinh hoạt tập thể tại nông thôn. Cán bộ y tế được 64,2% người dân đánh giá là nguồn cung cấp thông tin tin cậy và quan trọng nhất, vượt trội so với loa phát thanh (11,8%) và truyền hình, internet. Toàn bộ các tương quan tỷ lệ và mô hình hồi quy logistic nhị biến có thể được biểu diễn trực quan thông qua các bảng phân tích chéo 2x2 và biểu đồ cột phân tầng theo nhóm tuổi, giới tính để minh họa rõ nét các nhóm dân số đích cần can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe trực tiếp thông qua mạng lưới cán bộ y tế cơ sở và y tế thôn bản, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ người dân có kiến thức đạt lên trên 80% trong vòng 12 tháng, ưu tiên tập trung vào nhóm tuổi 51 đến 65 tuổi và người dân có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông. Chủ thể thực hiện: Trạm Y tế xã Bắc Thành phối hợp Trung tâm Y tế huyện Yên Thành.
• Xây dựng các chiến dịch xóa bỏ rào cản tâm lý, định kiến và kỳ thị bệnh lao lồng ghép trong các buổi sinh hoạt đoàn thể xóm, nhằm nâng tỷ lệ thái độ tích cực lên trên 75% trong thời gian 6 tháng, đồng thời thiết lập mạng lưới hỗ trợ dinh dưỡng và tư vấn tâm lý cho 100% bệnh nhân lao thuộc diện hộ nghèo. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân xã, Hội Phụ nữ và Trạm Y tế xã Bắc Thành.
• Chuẩn hóa quy trình thực hành dự phòng tại hộ gia đình thông qua việc giám sát tiêm chủng vắc xin BCG đạt tỷ lệ bao phủ 100% ở trẻ sơ sinh, đồng thời hướng dẫn phát hiện sớm ca bệnh nghi ngờ để đưa đến khám tại trạm y tế trong vòng 24 giờ đầu khi xuất hiện triệu chứng ho kéo dài trên 2 tuần. Chủ thể thực hiện: Cán bộ chuyên trách tiêm chủng và chuyên trách lao xã.
• Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ y tế tuyến xã và cộng tác viên y tế thôn qua các khóa tập huấn định kỳ 6 tháng một lần về kỹ năng tư vấn truyền thông, giám sát điều trị có kiểm soát tại nhà và kỹ thuật lấy mẫu đờm xét nghiệm AFB, hướng tới duy trì tỷ lệ điều trị thành công ca bệnh trên 90%. Chủ thể thực hiện: Khoa Kiểm soát bệnh tật - Lao thuộc Trung tâm Y tế huyện Yên Thành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý y tế dự phòng và chuyên trách chương trình chống lao tuyến tỉnh, huyện: Luận văn cung cấp bằng chứng thực địa rõ ràng về tỷ lệ kiến thức đạt 63,8% và thực hành đạt 52,0%, giúp các nhà quản lý thiết kế các can thiệp can thiệp y tế công cộng sát thực tế, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực truyền thông.
• Bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế tại các trạm y tế xã, thị trấn: Tài liệu giúp nhân viên y tế cơ sở nhận diện chính xác các khoảng trống nhận thức của người dân, đặc biệt là tỷ lệ 27,2% hiểu sai về yếu tố di truyền, từ đó nâng cao chất lượng tư vấn trực tiếp và quản lý bệnh nhân điều trị tại nhà theo chiến lược DOTS.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Dịch tễ học: Đề tài là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định lượng và định tính, cách thiết kế bộ công cụ KAP chuẩn hóa và ứng dụng mô hình hồi quy xác định tỷ số chênh OR trong nghiên cứu sức khỏe cộng đồng.
• Lãnh đạo chính quyền địa phương, ban ngành đoàn thể tại khu vực nông thôn: Cung cấp cơ sở khoa học để ban hành các chính sách an sinh xã hội, lồng ghép chỉ tiêu phòng chống bệnh truyền nhiễm vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương nhằm giảm thiểu gánh nặng nghèo đói do bệnh tật gây ra.

Câu hỏi thường gặp

• Nguyên nhân vì sao một bộ phận người dân vẫn cho rằng bệnh lao có tính di truyền?
  Nghiên cứu ghi nhận 27,2% người dân hiểu sai do trong thực tế nhiều gia đình có nhiều thế hệ cùng mắc bệnh. Không gian sống ẩm thấp, sinh hoạt chung khiến vi khuẩn lây lan mạnh qua đường hô hấp, tạo nên nhận thức sai lệch kéo dài rằng bệnh truyền từ đời này sang đời khác.

• Yếu tố kinh tế có ảnh hưởng như thế nào đến thái độ của người dân đối với bệnh lao?
  Phân tích thống kê chỉ ra rằng nhóm đối tượng thuộc hộ nghèo có nguy cơ thái độ không đạt cao gấp 7,43 lần so với nhóm không nghèo (OR = 7,43; p = 0,001). Áp lực tài chính và nỗi sợ chi phí điều trị khiến người nghèo dễ mang tâm lý lo âu, giấu bệnh và e ngại sự kỳ thị từ cộng đồng.

• Kênh truyền thông nào mang lại hiệu quả cao nhất trong việc cung cấp thông tin phòng chống lao tại nông thôn?
  Cán bộ y tế được 64,2% người dân lựa chọn là nguồn tin quan trọng nhất, vượt xa loa phát thanh (11,8%) và ti vi, mạng internet. Hình thức tư vấn trực tiếp từ nhân viên y tế giúp giải đáp thỏa đáng các thắc mắc và củng cố niềm tin của người dân tốt nhất.

• Tiêu chuẩn đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành đạt trong nghiên cứu được xác định ra sao?
  Nghiên cứu áp dụng thang điểm chuẩn: Kiến thức gồm 14 câu với điểm tối đa là 20 (đạt khi từ 14 điểm trở lên, tức 70%); Thái độ gồm 3 câu với điểm tối đa 15 (đạt khi từ 12 điểm trở lên, tức 80%); Thực hành gồm 7 câu với điểm tối đa 8 (đạt khi từ 6 điểm trở lên, tức 75%).

• Mối liên hệ giữa kiến thức đúng và thực hành phòng bệnh lao được chứng minh như thế nào?
  Kết quả phân tích định lượng khẳng định người có kiến thức không đạt có nguy cơ thực hành không đạt cao gấp 2,14 lần so với nhóm có kiến thức đạt (OR = 2,14; p dưới 0,05). Điều này chứng minh kiến thức đúng là điều kiện tiên quyết thúc đẩy hành vi bảo vệ sức khỏe chuẩn xác.

Kết luận

• Tỷ lệ người dân đạt tiêu chuẩn về kiến thức phòng bệnh lao là 63,8%, thái độ tích cực đạt 57,0% và thực hành đạt yêu cầu chiếm 52,0%.
• Nhóm người cao tuổi từ 51 đến 65 tuổi và nhóm có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở xuống có nguy cơ thiếu hụt kiến thức cao hơn từ 2 đến 3 lần so với các nhóm còn lại.
• Tình trạng kinh tế hộ nghèo làm gia tăng nguy cơ thái độ tiêu cực, lo sợ và giấu bệnh lên gấp 7,43 lần so với hộ không nghèo.
• Kiến thức đúng đóng vai trò nền tảng quyết định hành vi, giúp giảm hơn 50% nguy cơ thực hành sai lệch trong phòng chống bệnh lao tại cộng đồng.
• Cán bộ y tế cơ sở giữ vai trò kênh truyền thông then chốt, quyết định chất lượng tiếp nhận thông tin của 64,2% người dân địa phương.

Luận văn đã đóng góp hệ thống dữ liệu dịch tễ học hành vi chuẩn xác tại địa bàn nông thôn huyện Yên Thành, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho công tác y tế dự phòng. Các cấp chính quyền và ngành y tế cần khẩn trương triển khai các giải pháp can thiệp truyền thông tập trung trong giai đoạn 2018 - 2020 nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, góp phần thực hiện thành công Chiến lược quốc gia chấm dứt bệnh lao tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cương về bệnh lao 1. Định nghĩa Lao là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi vi khuẩn lao hay còn gọi Mycobacterium tuberculosis. Bệnh lao hầu như có ở tất cả các bộ phận trên cơ thể, trong đó lao phổi chiếm khoảng 80 – 85%, là nguồn lây chủ yếu cho cộng đồng và là thể lao phổ biến nhất[6].

Vi khuẩn lao Vi khuẩn lao do Robert Koch tìm ra năm 1882, hay còn có tên khác là Bacilie de Koch (viết tắt là BK). Ngày nay, căn cứ vào đặc điểm kháng acid, người ta gọi chúng là vi khuẩn kháng cồn toan, viết tắt là AFB (Acid fast Bacilli). Vi khuẩn lao có thể sống trong môi trường tự nhiên được một thời gian dài. Dưới ánh sáng mặt trời, vi trùng lao bị tiêu diệt sau 1,5 giờ.

Vi khuẩn lao chỉ sống được 2-3 phút khi chiếu tia cực tím. Vi khuẩn ngừng phát triển ở nhiệt độ 420C và ở 800C chúng bị tiêu diệt sau 10 phút. Trong phòng tối, ẩm thì vi khuẩn lao ở trong đờm của người bệnh vẫn tồn tại và giữ được độc lực trong vòng 3 tháng. Nhưng chúng sẽ bị chết khi đun sôi đờm trong 5 phút; với cồn 900C vi khuẩn bị tiêu diệt sau 3 phút, vi khuẩn chết sau 1 phút trong acid phenic 5%[5].

Vi khuẩn Lao sống lâu trong môi trường ẩm thấp, nhiệt độ thấp và thiếu ánh sáng mặt trời. Đó chính là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn lao phát triển, sinh sôi nảy nở và cũng là môi trường hay gặp ở những nơi có điều kiện sống khó khăn, các nước có nền kinh tế đang phát triển. Đường lây Vi khuẩn lao lây qua đường hô hấp từ người bệnh sang người lành. Các vi khuẩn lao sẽ phát tán ra môi trường bên ngoài khi bệnh nhân lao phổi ho, hắt hơi hay khạc nhổ đờm có vi khuẩn lao.

Một người chỉ cần hít phải không khí có vi khuẩn lao sẽ có nguy cơ nhiễm lao[6]. Triệu chứng Ho khạc kéo dài trên 2 tuần như ho khạc đờm, ho khan, ho ra máu là dấu hiệu nghi lao điển hình nhất. Ngoài ra có thể kèm theo mệt mỏi, sụt cân, chán ăn; đỗ mồ 5 hôi đêm; đau ngực đôi khi khó thở; Sốt nhẹ về chiều. Với bệnh nhân lao phổi, triệu chứng hay gặp nhất là ho khạc đờm trên 2 tuần, khoảng 10% bệnh nhân có triệu chứng ho ra máu, đau ngực thường đau khu trú ở một vị trí cố định; khi có tổn thương ở phổi sẽ có khó thở[6].

Chẩn đoán lao phổi 1. Dựa vào lâm sàng Người bệnh có biểu hiện ho, khạc đờm, đôi khi có ho ra máu, đau tức ngực, có thể khó thở; ra mồ hôi trộm vào ban đêm, sốt nhẹ về chiều, ăn kém, mệt mỏi, gầy sút cân; nghe phổi có tiếng ran ẩm, ran nổ,. Dựa vào cận lâm sàng Soi đờm trực tiếp tìm AFB: Khi có biểu hiện nghi lao tất cả người bệnh cần được làm xét nghiệm đờm để phát hiện bệnh lao phổi. Mỗi bệnh nhân cần được lấy 2 mẫu đờm để làm xét nghiệm, mẫu đờm thứ nhất cách mẫu đờm thứ 2 tối thiểu phải 2 giờ.

Để đảm bảo độ chính xác thì đờm phải được lấy đúng cách theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Xét nghiệm Xpert MTB/RIF: đây là xét nghiệm có độ đặc hiệu và độ nhạy cao cho kết quả sau 2 giờ. Nuôi cấy tìm vi khuẩn lao: Kết quả dương tính sau 2 tuần nếu nuôi cấy trong môi trường lỏng. Cho kết quả dương tính sau 3 - 4 tuần nếu nuôi cấy trong môi trường đặc.

Xquang phổi thường quy: Là phương pháp chẩn đoán hình ảnh phổ biến giúp phát hiện các tổn thương như thâm nhiễm, nốt, xơ hang, có thể co kéo ở 1/2 trên của phế trường. Tuy nhiên Xquang phim phổi thường quy có độ đặc hiệu thấp nên nó không dùng để chẩn đoán xác định lao phổi mà chỉ dùng để hỗ trợ trong chẩn đoán[6]. Chẩn đoán xác định Chẩn đoán xác định: Xác đinh được vi khuẩn lao có ở nơi tổn thương bằng các kỹ thuật xét nghiệm. Điều trị lao 1.

Nguyên tắc điều trị Phối hợp nhiều thuốc chống lao: phải dùng phối hợp nhiều thuốc điều trị lao, giai đoạn tấn công phải phối hợp tối thiểu 3 loại thuốc điều trị lao và giai đoạn duy trì dùng tối thiểu 2 loại thuốc[6]. Dùng thuốc phải đúng liều: Phải tiêm hoặc uống thuốc lao theo đúng chỉ dẫn của người thầy thuốc. Nếu dùng liều cao có thể gây tai biến, nếu dùng không đủ liều lượng theo quy định sẽ không diệt được vi khuẩn lao, hiệu quả thấp và vi khuẩn lao có thể sinh ra các chủng kháng thuốc[6]. Dùng thuốc phải đều đặn: Các thuốc điều trị lao phải được uống hoặc tiêm cùng một lúc vào thời điểm nhất định trong ngày, uống vào lúc đói cách bữa ăn ít nhất 1 giờ để thuốc được hấp thu tốt nhất[6].

Phải dùng thuốc đủ thời gian, theo 2 giai đoạn: giai đoạn tấn công từ 2 – 3 tháng để tiêu diệt phần lớn vi khuẩn và tránh vi khuẩn lao kháng thuốc. Giai đoạn duy trì nhằm mục đích tiêu diệt hết vi khuẩn lao, phòng tránh tái phát với thời gian điều trị từ 4-6 tháng[6]. Phác đồ điều trị. Tùy từng loại bệnh lao mắc phải mà thầy thuốc sử dụng phác đồ điều trị lao phù hợp sau: Phác đồ 2RHZE(S)/4RHE: áp dụng điều trị cho người mắc bệnh lao ở người lớn chưa được điều trị lao lần nào hoặc đã được điều trị lao trước đó nhưng chưa quá 1 tháng[6].

Phác đồ 2RHZE/4RH: áp dụng điều trị cho người mắc bệnh lao ở trẻ em chưa được điều trị lao lần nào hoặc đã được điều trị lao trước đó nhưng chưa quá 1 tháng. Phác đồ 2SRHZE/1RHZE/5RHE hoặc 2SRHZE/1RHZE/5R3H3E3: áp dụng điều trị cho bệnh nhân lao tái phát, người bệnh điều trị lại sau bỏ trị trên 1 tháng, bệnh nhân thất bại trong điều trị[6]. Phác đồ 2RHZE/10RHE: áp dụng điều trị cho bệnh nhân lao màng não hoặc lao xương khớp ở người lớn[6]. Phác đồ 2RHZE/10RH: Áp dụng điều trị cho bệnh nhân lao màng não và 7 lao xương khớp ở trẻ em[6].

Phòng bệnh lao 1. Giảm nguy cơ nhiễm vi khuẩn lao. Kiểm soát vệ sinh môi trường. Làm loãng các hạt nhiễm vi khuẩn trong không khí bằng cách mở các cửa sổ, cửa chính hàng ngày để ánh sáng và không khí được lưu thông.

Thay đổi nhận thức của bệnh nhân để làm giảm các hạt nhiễm khuẩn ra ngoài môi trường: Khạc nhổ đờm vào vật dụng riêng biệt, bỏ đúng nơi quy định, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng để loại bỏ vi khuẩn lao bám vào; Mang khẩu trang hoặc dùng khăn che miệng, mũi khi nói chuyện, ngồi gần người khác, khi ho, hắt hơi; Khi ho khạc để lấy đờm làm xét nghiệm phải đến đúng vị trí quy định, thường là ngoài trời có ánh sáng mặt trời và thông thoáng nhằm hạn chế lây lan bệnh lao cho người xung quanh. Giảm nguy cơ chuyển từ nhiễm lao sang bệnh lao Tiêm vắc xin BCG (Baccille Calmette-Guuuesrin): Việc tiêm phòng vắc xin phòng lao cho trẻ em hay còn được gọi là vắc xin BCG là thực sự cần thiết. Vắc xin phòng lao để đạt được hiệu quả cao cần tiêm càng sớm càng tốt. Thời gian tiêm vắc xin phòng lao cho trẻ là từ lúc sinh ra đến dưới 1 tháng tuổi nhằm tạo miễn dịch chủ động chống lại bệnh lao khi bị nhiễm lao.

Điều trị lao dự phòng bằng INH cho toàn bộ người lớn nhiễm HIV đã được khám, xét nghiệm nhưng chẩn đoán không mắc lao hoặc trẻ dưới 5 tuổi và trẻ 0 – 14 tuổi nhiễm HIV tiếp xúc trực tiếp với nguồn lây, có nghĩa là trẻ sống cùng với ông, bà, cha, mẹ, người thân mắc bệnh lao phổi dương tính, những trẻ này được chẩn đoán không mắc bệnh lao[6]. Tình hình bệnh lao trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình Lao trên thế giới Bệnh Lao đã và đang là một vấn đề sức khỏe được các quốc gia trên thế giới quan tâm. Theo báo cáo năm 2016 của WHO, Lao là một trong 10 nguyên nhân gây tử vong cao nhất trên toàn cầu.

Có khoảng 1/3 dân số thế giới bị nhiễm lao, 10,4 triệu người mắc lao mới và 1,7 triệu ca tử vong liên quan đến bệnh lao. Hơn 95% trường hợp chết do bệnh lao lao nằm ở các nước nghèo hoặc đang phát triển. 7 nước 8 gồm Ấn Độ, Indonesia, Trung Quốc, Philippines, Pakistan, Nigeria và Nam Phi chiếm 64% số trường hợp mắc bệnh lao, trong đó cao nhất là Ấn Độ và thấp nhất là Nam Phi. Năm 2016, khoảng 1 triệu trẻ em mắc lao và 250.000 trẻ em tử vong vì lao (bao gồm cả lao/HIV).

Lao là nguyên nhân chính dẫn tới tử vong đối với bệnh nhân HIV dương tính, 40% số ca chết do mắc lao/HIV. Lao kháng đa thuốc (MDR- TB) vẫn là một cuộc khủng hoảng sức khoẻ cộng đồng và mối đe dọa về an ninh sức khoẻ.000 trường hợp lao mới có khả năng đề kháng với rifampicin, trong đó có 490.000 trường hợp bị MDR-TB. Trên toàn cầu, tỷ lệ lao đang giảm khoảng 2% mỗi năm. Cần đẩy nhanh mức giảm hàng năm 4-5% để đạt được các cột mốc vào năm 2020 của Chiến lược Phòng chống lao.

Từ năm 2000 đến năm 2016 đã cứu sống cho khoảng 53 triệu người mắc bệnh lao trên thế giới[37]. Hiện nay trên toàn cầu có khoảng 75% tương đương 2,9 triệu người được chẩn đoán mắc lao nhưng chưa được đưa vào điều trị và không được báo cáo trong các Chương trình lao quốc gia. Qua đó cho biết số người mắc bệnh lao trong cộng đồng còn chiếm một tỷ lệ khá cao nếu không được khám phát hiện và đưa vào điều trị sớm thì đó chính là nguồn lây bệnh lao cho cộng đồng. Mức độ nặng nề của bệnh lao đã tác động không nhỏ tới thu nhập quốc dân và chỉ số phát triển con người của các quốc gia trên toàn cầu.

Năm 2013, WHO cho biết, gánh nặng bệnh tật và tử vong liên quan đến bệnh lao ở trẻ em và phụ nữ cao hơn nam giới. Năm 2012, trên toàn cầu có 2,9 triệu đối tượng nữ mắc lao mới, có 410.000 trường hợp tử vong liên quan đến bệnh lao ở nữ, có 250.000 bệnh nhân chết do đồng nhiễm lao và HIV, có 530.000 trẻ em mắc lao mới trong năm 2012[35, 36]. Bệnh Lao kháng thuốc là một vấn đề đang được cả thế giới quan tâm vào cuộc, nhất là tình hình lao đa kháng thuốc. Năm 2012, thế giới có khoảng 450.000 bệnh nhân mắc Lao đa kháng thuốc (MDR – TB) mới được phát hiện[35].