Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1. Nhận thức chung về gian lận thương mại 1. Khái niệm gian lận thương mại Hoạt động thương mại theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại năm 2005 được hiểu là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Theo từ điển tiếng Việt, gian lận là hành vi dối trá, thiếu trung thực, mánh khoé nhằm lừa gạt người khác.
Còn theo nghĩa rộng, gian lận là việc xuyên tạc sự thật, thực hiện các hành vi không hợp pháp nhằm lường gạt, dối trá để thu được một lợi ích nào đó, biểu hiện tiêu biểu của gian lận là chiếm đoạt, lừa đảo và ăn cắp. Gian lận thương mại được hiểu là những hành vi dối trá, mánh khoé, lừa lọc trong hoạt động thương mại và dịch vụ. Tại Điều 198 Bộ luật hình sự năm 2015 có quy định tội lừa dối khách hàng: “Người nào trong việc mua, bán mà cân, đong, đo, đếm, tính gian, đánh tráo loại hàng hoặc dùng thủ đoạn gian dối khác gây thiệt hại nghiêm trọng cho khách hàng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ năm triệu đồng đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ bà tháng đến ba năm” [15]. Như vậy, gian lận thương mại trước hết phải là hành vi gian lận nói chung, nhưng hành vi này phải được thể hiện trong lĩnh vực thương mại thông qua đối tượng thể hiện là hàng hoá, dịch vụ.
Chủ thể của những hành vi 6 luan an GLTM là các chủ hàng, có thể là người sản xuất, buôn bán hay nhập khẩu hàng hoá. Mục đích của hành vi GLTM là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá. GLTM là một hiện tượng mang tính lịch sử, nghĩa là nó chỉ xuất hiện khi có sản xuất hàng hoá, khi các sản phẩm được mang ra trao đổi trên thị trường và khi có người bán, người mua nhằm thực hiện giá trị được kết tinh trong hàng hoá. Sản xuất hàng hoá ngày càng phát triển, thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm đưa ra trao đổi mua bán trên thị trường ngày càng nhiều, tính chất và chủng loại hàng hoá càng phong phú, đa dạng thì GLTM cũng ngày càng phức tạp, tinh vi và mang tính toàn cầu.
Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có tài liệu nào quy định một cách đầy đủ khái niệm về GLTM, các nhà làm luật đưa ra những nhận thức khác nhau về những hành vi của GLTM, nhưng thường quy định chung về “hành vi buôn lậu, hàng giả và các hành vi gian lận thương mại” Theo tác giả luận văn, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài thì gian lận thương mại có thể được hiểu như sau: Gian lận thương mại là hành vi thiếu trung thực, lừa dối nhằm mục đích trục lợi trong hoạt động kinh doanh thương mại, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân, Nhà nước và xã hội. Các hình thức gian lận thương mại Theo tài liệu số 36 623 ngày 28/5/1995 của Hội nghị Quốc tế lần thứ V về chống gian lận thương mại do WCO họp tại Brussels (Bỉ) đã khẳng định gian lận thương mại tồn tại dưới 16 hình thức sau: 1- Buôn lậu hàng hoá qua biên giới hoặc ra khỏi kho Hải quan 2- Khai báo sai 3- Khai tăng, giảm giá trị hàng hoá. 4- Lợi dụng chế độ ưu đãi xuất xứ (kể cả chế độ hạn ngạch thuế) 7 luan an 5- Lợi dụng chế độ ưu đãi hàng gia công 6- Lợi dụng chế độ tạm nhập tái xuất 7- Lợi dụng yêu cầu về giấy phép xuất nhập khẩu 8- Lợi dụng chế độ quá cảnh 9- Khai sai về số lượng, chất lượng hàng hoá 10- Lợi dụng chế độ mục đích sử dụng, kể cả buôn bán trái phép hàng được ưu đãi thuế 11- Vi phạm đạo luật về diễn giải thương mại hoặc quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 12- Sản xuất và lưu thông hàng giả, hàng ăn cắp mẫu mã 13- Hàng giao dịch buôn bán không có sổ 14- Yêu cầu giả, khống việc hoàn hoặc truy hoàn thuế hải Quan 15- Kinh doanh ma, đăng ký kinh doanh lậu nhằm ảnh hưởng tín dụng trái phép 16- Thanh lý có chủ đích Đối với Việt Nam, Bộ Tài Chính đã ban hành Thông tư số 07/2017/TT- BTC quy định hỗ trợ kinh phí cho hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và thanh toán chi phí quản lý, xử lý tài sản bị tịch thu theo quy định trong lĩnh vực chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả áp dụng trong lĩnh vực tài chính. Thông tư này hướng dẫn việc xác định những hành vi được coi là hành vi buôn lậu, gian lận thương mại trong lĩnh vực tài chính đề làm cơ sở thực hiện hỗ trợ kinh phí chống buôn lậu, gian lận thương mại và thanh toán chi phí quản lý, xử lý tài sản bị tịch thu.
Các hình thức gian lận thương mại được liệt kê trong thông tư số 07/2017/TT-BTC bao gồm: - Các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 127/2013/NĐ-CP ngày 15/10/2013 được sửa đổi, bổ sung một số điều tại 8 luan an Nghị định số 45/2016/NĐ-CP ngày 26/5/2016 của Chính Phủ, như hành vi Khai báo và làm thủ tục không đúng thời hạn quy định khi chuyển tiêu thụ nội địa hoặc thay đổi mục đích sử dụng hàng hóa đã được xác định thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế, xét miễn thuế, hoàn thuế, không thu thuế; không tái xuất, tái nhập phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh đúng thời hạn quy định,… - Các hành vi gian lận thương mại trong lĩnh vực thuế, phí và lệ phí: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 129/2013/NĐ-CP ngày 16/10/2013, số 109/2013/NĐ-CP ngày 24/9/2013 được sửa đổi bổ sung một số điều tại Nghị định số 49/2016/NĐ-CP ngày 27/5/2016 của Chính phủ, như hành vi lập hóa đơn bán hàng hóa, dịch vụ sai về số lượng, giá trị để khai thuế thấp hơn thực tế; không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp,. - Các hành vi gian lận thương mại trong lĩnh vực quản lý giá: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 109/2013/NĐ-CP ngày 24/9/2013 được sửa đổi bổ sung một số điều tại Nghị định số 49/2016/NĐ-CP ngày 27/5/2016 của Chính phủ, như các hành vi không kê khai giá với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định, không đăng ký giá với cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định,. - Các hành vi gian lận thương mại trong lĩnh vực kế toán: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 105/2013/NĐ-CP ngày 16/9/2013 của Chính phủ, như các hành vi tẩy xoá, sửa chữa chứng từ kế toán, giả mạo, khai man chứng từ kế toán,… - Các hành vi gian lận thương mại trong lĩnh vực kinh doanh bảo hiểm: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 98/2013/NĐ-CP ngày 28/8/2013 của Chính phủ, như các hành vi sửa chữa, gian dối hoặc giả mạo các tài liệu đối với hồ sơ đã được cấp Giấy phép 9 luan an thành lập và hoạt động,… - Các hành vi gian lận thương mại trong việc in, phát hành, quản lý sử dụng hoá đơn: được xác định theo các hành vi vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 109/2013/NĐ-CP ngày 24/9/2013 được sửa đổi bổ sung một số điều tại Nghị định số 49/2016/NĐ-CP ngày 27/5/2016 của Chính phủ,như các hành vi sử dụng hóa đơn bất hợp pháp; sử dụng bất hợp pháp hóa đơn,… Đối với lực lượng QLTT, xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ được quy định tại Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016, các hành vi gian lận thương mại có thể chia thành các nhóm sau: - GLTM về giá: Hành vi vi phạm về kê khai giá, đăng ký giá, niêm yết giá hàng hoá, dịch vụ gồm các hành vi sau như không niêm yết giá hàng hoá, dịch vụ; niêm yết giá không đúng quy định, không rõ ràng gây nhầm lẫn cho khách hành; bán hàng, thu phí dịch vụ cao hơn giá niêm yết; niêm yết giá hàng hoá dịch vụ bằng ngoại tệ hoặc thu tiền bán hàng hoá dịch vụ bằng ngoại tệ mà không được phép. - GLTM về đo lường: gian lận thương mại trong việc thực hiện việc cân, đo, đong đếm hàng hoá khiến cho lượng hàng thiếu so với lượng ghi trên nhãn, bao bì hàng hoá, và người mua phải trả tiền theo giá đủ hàng, gây thiệt hại.
- GLTM về chất lượng hàng hoá: Hành vi gian lận về chất lượng hàng hoá, dịch vụ là hành vi sản xuất, chế biến, sang chiết, nạp, đóng gói, kinh doanh hàng hoá mà chất lượng hàng hoá không đúng với công bố chất lượng hoặc ghi trên nhãn hàng hoá gây thiệt hại cho khách hàng - GLTM trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ: sản xuất, buôn bán hàng hoá giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, xâm phạm quyền,. - GLTM trong lĩnh vực quảng cáo, khuyến mại: thực hiện không đúng các nội dung của chương trình khuyến mại đã thông báo, cam kết với khách hàng, quảng cáo không đúng sự thật,… 10 luan an 1. Hậu quả của gian lận thương mại - Hậu quả về kinh tế: GLTM có tác hại rất lớn đối với nền kinh tế, là tác nhân phá hoại sản xuất, kinh doanh, ảnh hưởng tới tốc độ phát triển của nền kinh tế. Đối với hàng nhập lậu, trốn thuế sẽ làm Nhà nước thất thu thuế, mất đi nguồn lực tài chính đáng kể để tái đầu tư cho các hoạt động của nền kinh tế.
Hàng nhập lậu vào thị trường thường có giá rẻ hơn, mẫu mã đa dạng, chất lượng cao hơn hàng nội do có công nghệ sản xuất hiện đại. Trong khi đó các cơ sở sản xuất trong nước với các thiết bị lạc hậu, năng suất và hiệu quả thấp chưa theo kịp được thị hiếu người tiêu dùng, phải chịu các khoản thuế nên không đủ sức cạnh tranh với hàng nhập lậu ngay trên chính thị trường của mình.