Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THÔNG TIN – THƯ VIỆN VÀ KHÁI QUÁT VỀ THƯ VIỆN TỈNH YÊN BÁI 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Sản phẩm thông tin – thư viện “Sản phẩm TT-TV là kết quả của quá trình xử lý thông tin, do một cá nhân hoặc tập thể nào đó thực hiện nhằm thỏa mãn nhu cầu người dùng tin" - bao gồm nhu cầu tra cứu thông tin và nhu cầu về chính bản thân thông tin( Nguồn: Giáo trình Sản phẩm và dịch vụ thông tin thư viện – Trần Mạnh Tuấn) Quá trình lao động để tạo ra sản phẩm là quá trình xử lý thông tin bao gồm: phân loại, biên mục, định từ khóa, tóm tắt, chú giải, biên soạn tổng quan,. trong đó cũng gồm quá trình phân tích, tổng hợp thông tin. Sản phẩm TT-TV có nhiều hình thức khác nhau, gồm cả những sản phẩm mang tính truyền thống và những sản phẩm mang tính hiện đại. Những sản phẩm TT-TV truyền thống có thể là hệ thống mục lục, các thư mục, tổng quan,.
Các sản phẩm hiện đại tuy ra đời sau nhưng cũng khá đa dạng, phong phú, có thể là những sản phẩm cũ nhưng xuất bản dưới dạng điện tử hoặc là những sản phẩm mới như: CSDL, các bản tin điện tử,. Các loại hình sản phẩm thông tin thư viện phổ biến hiện tại như: Hệ thống mục lục(mục lục dạng phiếu, mục lục dạng sách in); tạp chí tóm tắt; CSDL; trang web của thư viện; thư mục sách mới; thông tin khoa học chuyên đề,… 1.2 Dịch vụ thông tin – thư viện Theo từ điển giải nghĩa Thư viện học và Tin học Anh - Việt, Dịch vụ thư viện (Library Service) là một từ chung dùng để chỉ tất cả những hoạt động cũng như chương trình được thư viện cung cấp để đáp ứng với nhu cầu về thông tin của cộng đồng độc giả". Theo chuyên gia thông tin người Mỹ, Stuart A.Sutton, “Dịch vụ thông tin là những dịch vụ được cung cấp để đáp ứng nhu cầu của một tổ chức hoặc cá nhân, trong đó cần thiết phải có mối quan hệ người thực hiện dịch vụ - khách hàng và cung cấp thông tin chọn lọc thỏa mãn yêu cầu”. Theo Trần Mạnh Tuấn, một chuyên gia về SP&DV TT-TV thì: “Dịch vụ TT-TV 5 bao gồm những hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin và trao đổi thông tin của người dùng tin các cơ quan thông tin Thư viện nói chung”.
Như vậy, có thể khái quát về dịch vụ TT-TV như sau: Dịch vụ TT-TV bao gồm những hoạt động của cơ quan TT-TV nhằm thỏa mãn NCT của người dùng tin. Các loại hình dịch vụ TT-TV: dịch vụ Internet; dịch vụ hướng dẫn sử dụng thư viện; dịch vụ mượn về nhà; dịch vụ đọc tại chỗ; dịch vụ cung cấp tài liệu gốc; dịch vụ cung cấp bản sao tài liệu gốc; dịch vụ tra cứu thông tin; dịch vụ cung cấp tài liệu đa phương tiện.3 Phát triển Trước hết cần làm rõ khái niệm “phát triển”, “phát triển” tuy ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế”, nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt khỏi phạm vi này, được nâng cấp sâu sắc hơn và chính xác hơn. Theo Từ điển Tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên, ví dụ: phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, phát triển xã hội… Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới. Phát triển là một thuộc tính của vật chất.
Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong,… nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”.4 Phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin – thư viện Sau quá trình nghiên cứu và tìm hiểu, tôi chưa thấy có tác giả nào đề cập và nêu rõ được nội hàm của phát triển SP&DV thông tin – thư viện. Sau khi tham khảo Giáo trình: SP&DV thông tin – thư viện của tác giả Trần Mạnh Tuấn, tôi đã mạnh dạn đề xuất Khái niệm về phát triển SP&DV thông tin – thư viện như sau: - Phát triển sản phẩm TT-TV: là đa dạng hóa các sản phẩm thông tin phù hợp với sự phát triển các nguồn thông tin cũng như nhu cầu nhận thức của con người. - Phát triển dịch vụ TT-TV: Là phát triển các loại dịch vụ giúp người dùng tin sử dụng được một cách hiệu quả các nguồn thông tin nhằm thỏa mãn tới mục đích cuối cùng của người dùng tin. Giữa SP&DV thông tin – thư viện có mối quan hệ hết sức chặt chẽ với nhau.
Trong nhiều trường hợp khi thực hiện một số dịch vụ nào đó đều cần phải sử dụng tới một hay một số sản phẩm đã có. Ngược lại, mỗi sản phẩm được ra đời đều cần thiết có một hay 6 một số dịch vụ cụ thể để giúp người dùng tin sử dụng được nó một cách có hiệu quả. Do đó khi phát triển sản phẩm và dịch thông tin – thư viện cần có sự tương xứng, hài hòa và phù hợp để nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan thông tin – thư viện. Tư vấn hỏi đáp trực tuyến Tư vấn là một tiến trình tương tác nhằm giúp người hỏi hiểu được vấn đề của họ và khơi dậy tiềm năng để người hỏi tự quyết định vấn đề của mình.
Vậy tư vấn hỏi đáp trực tuyến tại thư viện là dịch vụ giúp cho những thắc mắc của NDT về lĩnh vực thư viện được nhân viên hỗ trợ trực tuyến của thư viện giải đáp trong thời gian nhanh nhất qua các phương tiện trực tuyến như internet, gọi điện mà không cần phải đến thư viện. Marketing thư viện Trong nền kinh tế tri thức, thông tin được coi là nguồn lực, ai nắm được thông tin người đó có quyền lực. Tự bản thân thông tin là một loại hàng hóa đặc biệt, có giá trị kinh tế cao và ý nghĩa xã hội sâu sắc. Không ai khác, chính các cơ quan thông tin thư viện là tổ chức nắm giữ, lưu trữ và phổ biến nguồn lực quý giá này đến với cộng đồng.
Sứ mệnh của các thư viện là tạo lập và duy trì quá trình trao đổi thông tin, tạo điều kiện cho người dùng tin tái sản xuất ra thông tin, từ đó phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Tuy vậy, trong thời đại số, thư viện đang phải đứng trước những thách thức rất to lớn, một trong số đó là Internet, kho tài nguyên khổng lồ có thể dễ dàng truy cập bất cứ khi nào. Người dùng thay vì phải đến thư viện, có thể truy cập và tìm kiếm thông tin họ cần ngay tại nhà hay nơi làm việc với tốc độ nhanh chóng. Xuất bản điện tử cũng là một thách thức không nhỏ, thay vì mất vài tháng để xuất bản một cuốn sách, một tài liệu điện tử có thể chỉ mất 5 phút để đến với người dùng tin.
Thư viện ngày nay không còn là nơi lưu trữ và phổ biến thông tin duy nhất mà đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt trong thị trường thông tin. Chính vì thế, các thư viện cần đến một công cụ đắc lực- “marketing”. Marketing sẽ giúp thư viện hiểu được người dùng đang muốn gì, làm thế nào để đáp ứng nhu cầu của họ và làm thế nào để cải thiện mối quan hệ người dùng tin- nhân viên thư viện. Marketing giúp thư viện định vị hình ảnh của mình với người dùng tin, lãnh đạo các cấp và cả các nhà tài trợ.
Trong công tác thông tin thư viện, các khái niệm về marketing đã không còn mới mẻ. Được nhắc đến những năm 1970, ngày nay hoạt động marketing trong thư viện và các trung tâm thông tin ngày càng trở nên phổ biến. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ 7 thư viện học ALA: “Marketing thông tin thư viện là tất cả các hoạt động có mục đích cổ vũ cho sự trao đổi và đáp ứng giữa nhà cung cấp dịch vụ thư viện và truyền thông với người đang sử dụng hay sẽ có thể là người sử dụng những dịch vụ này”( Nguồn: http://thuvien.vn/marketing-thu-vien-trong-thoi-dai-so.html) Là những cán bộ thư viện làm việc trong môi trường thông tin hiện đại như ngày nay, chúng ta cần phải nắm rõ lợi thế của thư viện mình, góp phần vào việc quảng bá hình ảnh và giá trị của thư viện, tham gia vào quá trình đánh giá nhu cầu người dùng và nỗ lực để đáp ứng những yêu cầu đó. Tuy nhiên, để làm được điều này một cách hiệu quả các cán bộ thư viện cần phải nắm được các quy trình cơ bản của marketing thư viện bao gồm : Nghiên cứu và phân tích thị trường; Lập kế hoạch phát triển sản phẩm dịch vụ và quảng bá sản phẩm dịch vụ.2 Mối quan hệ giữa sản phẩm và dịch vụ thông tin – thư viện Sản phẩm TT-TV và dịch vụ TT-TV là hai khái niệm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và hỗ trợ nhau cùng phát triển.
Sản phẩm TT-TV và dịch vụ TT-TV được tạo ra nhằm khai thác, tìm kiếm TT cũng như được tiến hành hoạt động để thỏa mãn nhu cầu của NDT. Sản phẩm TT-TV là một trong những tiền đề để cơ quan TT-TV triển khai và phát triển các dịch vụ TT-TV khác nhau. Ngược lại, nhờ việc triển khai và cung cấp các dịch vụ TT-TV khác nhau mà cơ quan TT-TV sẽ có điều kiện quảng bá rộng rãi và đưa nhiều sản phẩm TT-TV đến với người dùng tin một cách nhanh chóng và thuận tiện. Sản phẩm TT-TV chính là một trong những nguồn khai thác thông tin quan trọng và tin cậy của cơ quan TT-TV bởi sản phẩm là kết quả của quá trình xử lý thông tin do các cán bộ TT-TV thực hiện.
Sức mạnh của cơ quan TT-TV là ở khả năng tổ chức và cung cấp các dịch vụ thông tin theo yêu cầu và khả năng tạo ra các sản phẩm thông tin có giá trị gia tăng cao như: các bài tóm tắt, tổng luận, chú giải, các cơ sở dữ liệu (CSDL) chứa các thông tin tư vấn, đánh giá… Và dịch vụ chỉ có thể triển khai tốt trên cơ sở những năng lực hiện có về nguồn tin và đội ngũ cán bộ thông tin chuyên nghiệp. Chất lượng và sự đa dạng của sản phẩm TT-TV có ảnh hưởng lớn đến chất lượng và sự đa dạng của dịch vụ TT-TV. Để đáp ứng yêu cầu của NDT, thông thường các cán bộ TT - TV phải tiến hành đồng thời việc tạo ra các SP&DV TT - TV tương ứng.