phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận án đƣợc kết cấu gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tổ chức và hoạt động của thƣ viện trƣờng phổ thông Chƣơng 2: Thực trạng về tổ chức và hoạt động của thƣ viện trƣờng phổ thông trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh Chƣơng 3: Đề xuất hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của thƣ viện trƣờng phổ thông trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. 17 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THƢ VIỆN TRƢỜNG PHỔ THÔNG 1. Khái niệm về tổ chức và hoạt động của thƣ viện trƣờng phổ thông 1. Thư viện trường phổ thông Trƣờng phổ thông (bao gồm các trƣờng tiểu học, THCS, THPT) có những đặc điểm riêng biệt so với các bậc học khác, nhƣ sau: Đặc điểm về nội dung giáo dục: cấp học này cung cấp những kiến thức phổ thông, cơ bản ban đầu giúp tuổi trẻ có thể tiếp tục học nghề hoặc học lên và cũng có thể đi vào cuộc sống tự nuôi sống mình và cống hiến cho xã hội.
Giáo dục phổ thông thiên về hình thành con ngƣời, dạy làm ngƣời. Đặc điểm về lứa tuổi: giáo dục phổ thông dành cho lứa tuổi từ 6 đến 18 tuổi với ba độ tuổi: nhi đồng, thiếu niên và thanh thiếu niên tƣơng ứng với từng cấp học. Mỗi độ tuổi đều có đặc điểm riêng về tâm lý, nhân cách. Cụ thể: Ở cấp tiểu học: trẻ có độ tuổi từ 6 đến 10, đây là giai đoạn đầu tiên trẻ đến trƣờng để học tập.
Từ chỗ là 1 đứa trẻ, đến trƣờng (mẫu giáo) để chơi thành 1HS đến trƣờng để học tập đã khiến môi trƣờng sống của trẻ thay đổi rất lớn. Điều này khiến cho trẻ có thể gặp một số khó khăn trong việc thực hiện các nội quy, quy định của nhà trƣờng cũng nhƣ những khó khăn trong các mối quan hệ với thầy, cô, bạn bè. Ở độ tuổi này, việc phát triển trí tuệ của trẻ thiên về trí nhớ trực quan hơn là trí nhớ trừu tƣợng, logic [19]. Do đó, những tài liệu gây ấn tƣợng, giàu hình ảnh sẽ khiến trẻ dễ tiếp thu hơn.
Về đặc điểm nhân cách, ở lứa tuổi này, tính cách đang bắt đầu hình thành, nhƣng còn nhiều biến đổi. Biểu hiện rõ nhất là tính xung động (hành động ngay), sự điều chỉnh ý chí tới hành vi còn yếu. Ở độ tuổi này, trẻ đã có thái độ với mọi ngƣời và bản thân, biết đánh giá nhƣng còn dựa vào ý kiến của ngƣời khác. Tình cảm đạo đức của trẻ phát triển khá mạnh trong độ tuổi này, trong đó chủ yếu là tình cảm gia đình.
Ở cấp THCS: với khung độ tuổi 11 -14, đây là giai đoạn đầu tiên cho trẻ phát triển tâm lý. Ở lứa tuổi thiếu niên này, trẻ bắt đầu dậy thì. Trong xã hội hiện nay, ngày càng nhiều hiện tƣợng trẻ dậy thì sớm hơn nhƣng trƣởng thành về mặt xã hội muộn hơn. Điều này tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đòi hỏi sự cần thiết phải trang bị kiến thức cho trẻ, đặc biệt là kiến thức về giáo dục giới tính.
Ở độ tuổi này, điều kiện sống của trẻ cũng có nhiều thay đổi: địa vị của các em trong gia đình có sự thay đổi (đƣợc giao nhiệm vụ, công việc trong gia đình) ; thay đổi nội dung, phƣơng pháp, hình thức tổ 18 chức học tập ; đƣợc nhìn nhận và giao phó một số công việc trong xã hội. Về đặc điểm học tập, độ tuổi này, trẻ đã có sự phát triển về tƣ duy, động cơ học tập đã đƣợc hình thành, tuy đa dạng (hứng thú hoặc chán nản) nhƣng chƣa bền vững. Hoạt động giao tiếp trong lứa tuổi này rất phát triển, đặc biệt là giao tiếp với bạn bè. Trẻ có xu hƣớng, nhu cầu đƣợc đối xử nhƣ ngƣời lớn trong khi bản thân chƣa trang bị đầy đủ kiến thức cơ bản.
Do đó, trong giai đoạn này thƣờng xảy ra các xung đột giữa trẻ em với ngƣời lớn, chúng thƣờng dùng hình thức chống cự, không phục tùng để thay đổi kiểu quan hệ này [19]. Ở cấp THPT: lứa tuổi này (15-18 tuổi) HS đã có sự trƣởng thành về mặt thể lực cũng nhƣ nhận thức. Vai trò của trẻ cũng thay đổi rất nhiều trong gia đình, nhà trƣờng, xã hội: trẻ đƣợc coi trọng nhƣ ngƣời lớn [19]. Trong hoạt động học tập, trẻ đã hình thành hứng thú học tập liên quan tới nghề nghiệp.
Đặc điểm về nhu cầu tin (nội dung, loại hình tài liệu): đối với cấp tiểu học, HS thƣờng có sở thích đọc truyện cổ tích, rèn luyện thói quen tốt thông qua các tấm gƣơng (động vật đƣợc nhân cách hóa), các sách cung cấp kiến thức cơ bản. Về hình thức, các em HS tiểu học do mới học chữ nên sách các em thích thƣờng là sách ít chữ, kèm theo tranh ảnh, màu sắc bắt mắt. Trong khi đó, ở cấp THCS, các em đã bắt đầu tìm hiểu, khám phá các hiện tƣợng, do đó loại sách các em thích thƣờng là cách sách khoa học khám phá kết hợp với việc mô tả bằng hình ảnh. Ngoài ra, đây là độ tuổi em các có sự phát triển về tâm sinh lý nên những sách kỹ năng, sách khám phá về giới tính thƣờng đƣợc quan tâm.
Riêng đối với cấp THPT, các em đã dần trƣởng thành, chuẩn bị kiến thức thi đại học nên những sách kiến thức về môn học, chuyên ngành và sách đề thi thƣờng đƣợc các em quan tâm tìm đọc. Đặc điểm về hành vi sử dụng tài liệu và hình thức phục vụ của TV: đối với HS tiểu học, các em mới học chữ nên thƣờng có thói quen đọc chậm, đọc to, vì vậy TV có thể có hình thức phục vụ đọc to nghe chung. Đối với HS THCS, khả năng đọc của các em đã tốt, tuy nhiên kỹ năng đọc chƣa tốt, do đó TV cần có cách hình thức hƣớng dẫn các em cách lựa chọn và cách đọc sách hiệu quả. Đối với HS THPT, các em đã xác định đƣợc nhu cầu tin của mình, do đó TV cần có các biện pháp nhằm hƣớng dẫn các em cách tra cứu tài liệu, giới thiệu các tài liệu mới tới các em.
Nhƣ vậy, ở mỗi lứa tuổi khác nhau, trẻ sẽ có các đặc điểm riêng về tâm lý và nhân cách. Hoạt động chủ đạo của các em trong giai đoạn này là học tập. Tuy nhiên, ở lứa tuổi này, các em đang ở độ tuổi phát triển mạnh về tâm sinh lý. Sự phát triển nhanh về mặt sinh lý và tâm lý ở độ tuổi của các em đòi hỏi nhà trƣờng cũng nhƣ gia đình 19 cần trang bị kiến thức cho các em.
Do vậy, bên cạnh những hoạt động liên quan đến chƣơng trình giảng dạy, gia đình và nhà trƣờng cần có các hoạt động giúp trang bị kiến thức phù hợp với độ tuổi. Với vai trò của bộ phận hỗ trợ trong nhà trƣờng, TVTPT cũng cần căn cứ vào độ tuổi HS trong từng cấp học để có thể thu thập, tạo lập nguồn tài liệu vừa phục vụ học tập vừa đảm bảo cung cấp các tài liệu phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của HS. Do đó, dựa vào đặc điểm nhu cầu tin, đặc điểm hành vi sử dụng của từng lứa tuổi, bậc học mà GVTV có thể lựa chọn các hình thức phục vụ phù hợp. Đổi mới giáo dục toàn diện đang đƣợc quan tâm thực hiện ở các bậc học, trong đó có giáo dục phổ thông.
Trong trƣờng phổ thông, phƣơng pháp giáo dục đang đƣợc chuyển đổi từ phƣơng pháp giảng dạy truyền thống (đọc, chép, chú trọng kiến thức) sang phƣơng pháp giảng dạy tích cực (phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời học). Phƣơng pháp giảng dạy tích cực này khuyến khích HS tự tìm hiểu vấn đề, tự tìm kiếm và sử dụng các dạng tài liệu và đƣa ra phƣơng pháp giải quyết vấn đề riêng của bản thân [29]. Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu nhƣ: hăng hái trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trƣớc vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chƣa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản trƣớc những tình huống khó khăn. Do vậy, để đảm bảo phƣơng pháp giảng dạy tích cực thực sự hiệu quả, đòi hỏi ngƣời GV phải thiết kế nội dung, phƣơng pháp giảng dạy mà còn chuẩn bị về tài liệu để HS sử dụng trong quá trình học tập.
Với vai trò là bộ phận hỗ trợ gián tiếp trong nhà trƣờng, trƣớc bối cảnh đổi mới giáo dục này, TVTPT cần có các biện pháp trong việc liên kết với GV để nắm rõ chƣơng trình đào tạo, giới thiệu nguồn tài liệu về đổi mới giáo dục cho GV, tạo lập và cung cấp nguồn tài liệu hỗ trợ trực tiếp hoạt động dạy và học của GV và HS. Ngoài ra, với vai trò là giảng đƣờng thứ hai trong nhà trƣờng, TV cũng cần lên kế hoạch trong việc hƣớng dẫn, hỗ trợ HS hình thành thói quen tự học. Thƣ viện - không phụ thuộc vào tên gọi, là bất kì bộ sƣu tập có tổ chức của sách, báo, tài liệu các loại, ấn phẩm định kì. Nhân viên thƣ viện có trách nhiệm tổ chức cho bạn đọc sử dụng tài liệu để nghiên cứu thông tin, giáo dục và giải trí (UNESCO).
TVTPT là thuật ngữ đƣợc dùng để chỉ các TV trong các trƣờng học phổ thông gồm: trƣờng tiểu học, trƣờng THCS, trƣờng THPT. TVTPT còn đƣợc biết đến với thuật ngữ thƣ viện trƣờng học (TVTH - School library). Tuy nhiên, thuật ngữ TVTH đôi lúc còn đƣợc sử dụng chƣa thống nhất trong các văn bản pháp quy ở Việt Nam cũng nhƣ 20 nhiều nƣớc trên thế giới. Vì vậy, trong phạm vi Luận án, tác giả sẽ sử dụng thống nhất thuật ngữ TVTPT để chỉ TV thuộc các trƣờng tiểu học, THCS, THPT.
Thuật ngữ TVTPT cũng đƣợc sử dụng với nghĩa tƣơng đƣơng với TVTH. TVTPT là TV mà: “không gian học tập vật lý và không gian số của nhà trƣờng – nơi đọc sách, yêu cầu, nghiên cứu, suy nghĩ, tƣởng tƣợng và sáng tạo ; là trung tâm của cuộc hành trình từ thông tin tới kiến thức và trƣởng thành về văn hóa, xã hội của cá nhân ngƣời học” [66]. Nằm trong hệ thống trƣờng phổ thông, do đó, TVTPT sẽ chịu ảnh hƣởng của các đặc điểm trƣờng phổ thông nói trên.