Luận án Tiến sĩ: Phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học ở Việt Nam

Bộ sưu tập luận văn cuối khóa ngành Công nghệ thông tin khóa 22. Tổng hợp các đề tài nghiên cứu ứng dụng thực tiễn, từ phát triển phần mềm đến phân tích dữ

• Tác giả: Trương Đại Lượng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thu Thảo
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Thông tin - Thư viện
• Đề tài: Phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn cuối khóa CNTT 22 phát triển kiến thức thông tin

Luận văn cuối khóa CNTT 22 tập trung nghiên cứu phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học ở Việt Nam. Chủ đề này xuất phát từ thực tế kiến thức thông tin của sinh viên còn hạn chế. Sinh viên chưa có khả năng nhận dạng nhu cầu tin hiệu quả. Việc tìm kiếm thông tin thiếu hệ thống. Đánh giá thông tin còn nhiều sai sót. Luận án chỉ ra công tác phát triển kiến thức thông tin mang tính tự phát. Hiệu quả đạt được chưa cao. Nghiên cứu đề xuất mô hình tích hợp kiến thức thông tin vào chương trình đào tạo. Mô hình này kết hợp giữa giảng viên và cán bộ thư viện. Mục tiêu cuối cùng là hình thành khả năng học tập suốt đời cho sinh viên.

1.1. Khái niệm kiến thức thông tin trong giáo dục đại học

Kiến thức thông tin là tổng hợp các kỹ năng cần thiết cho người học. Bao gồm khả năng nhận dạng nhu cầu thông tin. Tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Đánh giá tính chính xác và độ tin cậy của thông tin. Khai thác và sử dụng thông tin một cách có hiệu quả. Tư duy phản biện đóng vai trò quan trọng. Kỹ năng giải quyết vấn đề được rèn luyện liên tục. Giáo dục đại học cần coi kiến thức thông tin là năng lực cốt lõi. Sinh viên phải được trang bị kỹ năng này từ sớm.

1.2. Vai trò của kiến thức thông tin với sinh viên đại học

Kiến thức thông tin giúp sinh viên học tập hiệu quả hơn. Sinh viên có thể tự nghiên cứu tài liệu chuyên môn. Khả năng phân tích tổng hợp thông tin được cải thiện. Sinh viên phát triển tư duy độc lập và sáng tạo. Kỹ năng học tập suốt đời được hình thành. Sinh viên năm cuối cần kiến thức cơ bản về xử lý thông tin. Phân tích dữ liệu phục vụ cho luận văn tốt nghiệp. Kiến thức thông tin còn hỗ trợ công việc sau khi ra trường. Đây là năng lực không thể thiếu trong thời đại số.

II. Phân tích thực trạng kiến thức thông tin sinh viên Việt Nam

Thực trạng kiến thức thông tin của sinh viên đại học ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Khả năng nhận dạng nhu cầu tin của sinh viên chưa rõ ràng. Nhiều sinh viên không xác định được chính xác thông tin cần tìm. Kỹ năng tìm kiếm thông tin còn yếu kém. Sinh viên chủ yếu sử dụng công cụ tìm kiếm cơ bản. Việc sử dụng cơ sở dữ liệu học thuật rất hạn chế. Khả năng đánh giá thông tin thiếu chính xác. Sinh viên khó phân biệt nguồn tin đáng tin cậy. Hiểu biết về pháp lý và đạo đức thông tin còn sơ khai. Nhiều sinh viên chưa nắm rõ quy định về bản quyền. Việc truy cập và chia sẻ thông tin thiếu nhận thức đầy đủ. Tình trạng sao chép tài liệu diễn ra phổ biến.

2.1. Hạn chế trong khả năng tìm kiếm và đánh giá thông tin

Sinh viên gặp nhiều khó khăn khi tìm kiếm thông tin chuyên ngành. Sử dụng từ khóa chưa hiệu quả. Kết quả tìm kiếm trả về không phù hợp. Sinh viên ít biết đến cơ sở dữ liệu học thuật uy tín. PubMed, IEEE, Springer ít được sử dụng. Khả năng đánh giá nguồn tin còn yếu. Sinh viên khó phân biệt bài báo khoa học và bài viết thường. Tính thời sự và độ tin cậy của thông tin bị bỏ qua. Nhiều sinh viên sử dụng thông tin không kiểm chứng. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng học tập.

2.2. Vai trò của thư viện và giảng viên trong phát triển kiến thức thông tin

Thư viện đại học chưa phát huy hết vai trò đào tạo kiến thức thông tin. Các khóa hướng dẫn sử dụng thư viện còn ít. Thời lượng tập huấn chưa đáp ứng nhu cầu. Giảng viên chưa tích hợp kiến thức thông tin vào bài giảng. Phương pháp giảng dạy còn nặng về truyền thụ. Sinh viên thiếu cơ hội thực hành tìm kiếm thông tin. Sự phối hợp giữa giảng viên và cán bộ thư viện chưa chặt chẽ. Công tác phát triển kiến thức thông tin mang tính tự phát. Chưa có chương trình đào tạo hệ thống. Hiệu quả đạt được vì thế còn thấp.

III. Giải pháp phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học

Đề xuất xây dựng mô hình phát triển kiến thức thông tin tích hợp vào chương trình đào tạo. Mô hình yêu cầu sự phối hợp giữa giảng viên và cán bộ thư viện. Chuẩn kiến thức thông tin cần được xây dựng cho sinh viên đại học Việt Nam. Lãnh đạo ngành giáo dục phải nhận thức tầm quan trọng của vấn đề này. Các trường đại học cần đầu tư nguồn lực thích hợp. Đổi mới phương pháp giảng dạy gắn với phát triển kiến thức thông tin. Kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo hướng phát triển kỹ năng tự học. Tư duy biện chứng và kỹ năng giải quyết vấn đề được chú trọng. Nâng cao trình độ cán bộ thư viện là giải pháp then chốt. Chương trình đào tạo cần có lộ trình cụ thể và khả thi.

3.1. Xây dựng mô hình tích hợp kiến thức thông tin vào đào tạo

Mô hình tích hợp kiến thức thông tin cần có ba thành phần chính. Thứ nhất là nội dung đào tạo được xây dựng theo chuẩn. Thứ hai là phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm. Thứ ba là hệ thống đánh giá năng lực thực tế. Kiến thức thông tin được lồng ghép vào từng môn học. Sinh viên thực hành tìm kiếm thông tin qua bài tập thực tế. Giảng viên đóng vai trò hướng dẫn và định hướng. Cán bộ thư viện hỗ trợ kỹ năng sử dụng tài nguyên thông tin. Mô hình đảm bảo tính hệ thống và liên tục.

3.2. Đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá học tập

Phương pháp giảng dạy cần chuyển từ truyền thụ sang hướng dẫn. Sinh viên chủ động tìm kiếm và xử lý thông tin. Bài tập yêu cầu phân tích tổng hợp tài liệu. Đánh giá kết quả học tập chú trọng kỹ năng thực tế. Không chỉ kiểm tra kiến thức lý thuyết. Sinh viên được đánh giá khả năng giải quyết vấn đề. Tư duy phản biện được rèn luyện qua thảo luận nhóm. Dự án nghiên cứu nhỏ giúp sinh viên áp dụng kiến thức thông tin. Phương pháp học tập hợp tác được khuyến khích. Kết quả đánh giá phản ánh đúng năng lực sinh viên.

IV. Kết luận và ứng dụng phát triển kiến thức thông tin đại học

Luận văn khẳng định tầm quan trọng của kiến thức thông tin trong giáo dục đại học. Nghiên cứu chỉ ra thực trạng yếu kém của sinh viên Việt Nam. Nhiều giải pháp khả thi đã được đề xuất. Mô hình phát triển kiến thức thông tin tích hợp mang lại hiệu quả cao. Sự phối hợp giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định. Lãnh đạo ngành giáo dục cần ban hành chính sách hỗ trợ. Các trường đại học phải xây dựng chương trình đào tạo cụ thể. Giảng viên và cán bộ thư viện cần được bồi dưỡng chuyên môn. Sinh viên phải nhận thức trách nhiệm tự học. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu rộng rãi trong hệ thống giáo dục. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao chất lượng đào tạo đại học.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Đề tài có ý nghĩa lý luận quan trọng trong lĩnh vực khoa học thông tin. Nghiên cứu bổ sung cơ sở lý luận về phát triển kiến thức thông tin. Khái niệm và mô hình được làm rõ cho bối cảnh Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn体现在 ứng dụng vào đào tạo đại học. Kết quả nghiên cứu hỗ trợ cải thiện chương trình đào tạo. Sinh viên được hưởng lợi từ mô hình mới. Chất lượng nguồn nhân lực được nâng cao. Giáo dục đại học Việt Nam tiếp cận chuẩn quốc tế. Nghiên cứu mở ra hướng phát triển mới cho lĩnh vực.

4.2. Kiến nghị và hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo

Lãnh đạo ngành giáo dục cần ban hành chuẩn kiến thức thông tin quốc gia. Các trường đại học xây dựng chương trình đào tạo kiến thức thông tin. Giảng viên được bồi dưỡng phương pháp tích hợp kiến thức thông tin. Cán bộ thư viện nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ. Nghiên cứu tiếp theo cần đánh giá hiệu quả mô hình đề xuất. Khảo sát trên quy mô lớn hơn và đa dạng hơn. Ứng dụng công nghệ thông tin vào đào tạo kiến thức thông tin. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và đào tạo. Phát triển nguồn tài nguyên thông tin số cho sinh viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIẾN THỨC THÔNG TIN VÀ KIẾN THỨC THÔNG TIN VỚI SINH VIÊN ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM. Khái niệm về kiến thức thông tin. Kiến thức thông tin với giáo dục đại học. Kiến thức thông tin với sinh viên đại học ở Việt Nam.49 Chương 2: THỰC TRẠNG CÔNG^ TÁC PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC THÔNG TIN CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM.

Nhận thức về công tác phát triển kiến thức thông tin của các bên liên quan. Công tác phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên của thư viện. Công tác phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên của giảng viên.82 Chương 3: THỰC TRẠNG KIẾN THỨC THÔNG TIN CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM. Khả năng nhận dạng nhu cầu tin.

Khả năng tìm kiếm thông tin. Khả năng đánh giá và khai thác thông tin. Hiểu biết về pháp lý và đạo đức liên quan đến truy cập, sử dụng và chia sẻ thông tin.109 Chương 4: ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC THÔNG TIN CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM. Xây dựng mô hình phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học.

Các giải pháp hiện thực hóa mô hình.144 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.164 6 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. Chữ viêt tăt tiêng Việt dữ liệu CBTV Trường Đại học Giao thông Vận tải Trường Đại CN học Hà Nội Trường Đại học Hà Tĩnh Đại học Huế CNTT Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh CSDL Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh ĐHGTVT Giảng viên ĐHHN Kiểm tra đánh giá ĐHHT Kiến thức thông tin ĐHH Sở hữu trí tuệ ĐHQG TPHCM Sinh viên ĐHVH TP HCM Thạc sĩ GV Tiến sĩ KTĐG Chữ viêt đây đủ tiêng Anh KTTT SHTT Association of College and Research Libraries SV American Library Association ThS Australian and New Zealand Institute for Information Literacy TS Society of College, National and University 2. Các từ viêt tăt tiêng Anh Libraries ACRL ALA ANZIIL SCONUL Chữ viêt đây đủ tiêng Việt Cán bộ thư viện Cử nhân Công nghệ thông tin Cơ sở DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. 1: Thực trạng nhận thức của giảng viên về vai trò của kiến thức thông tin với sinh viên.

2: Tỷ lệ giảng viên có nhu cầu nâng cao trình độ kiến thức thông tin. 3: Thực trạng nhận thức của cán bộ thư viện về vai trò của kiến thức thông tin với sinh viên. 4: Thực trạng nhận thức của sinh viên về vai trò của kiến thức thông tin. 5: Tỷ lệ sinh viên lựa chọn các hình thức phát triển kiến thức thông tin.

6: Tỷ lệ cán bộ thư viện lựa chọn các nội dung cho chương trình phát triển kiến thức thông tin của thư viện mình. 7: Tỷ lệ giảng viên xác định các mục tiêu dạy học khi thiết kế bài giảng. 8: Tỷ lệ giảng viên áp dụng các phương pháp dạy học. 9: Tỷ lệ giảng viên áp dụng phương pháp kiểm tra đánh giá.76 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.

1: Tỷ lệ giảng viên nhận thức về trách nhiệmphát triển kiến thức thông tin cho sinh viên. 2: Nhận thức của cán bộ thư viện về trách hiệm phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên. 3: Tỷ lệ sinh viên có nhu cầu trang bị kiến thức thông tin. 4: Tỷ lệ cán bộ thư viện được trang bị kiến thức và kỹ năng liên quan đến kiến thức thông tin.

5: Tỷ lệ cán bộ thư viện có sử dụng các công đoạn trong quy trình thiết kế chương trình phát triển kiến thức thông tin. 6: Tỷ lệ giảng viên áp dụng phương pháp giảng dạy kiến thức thông tin cho sinh viên. 7: Tỷ lệ sinh viên tham gia các khóa học kiến thức thông tin. 1: Tỷ lệ sinh viên lựa chọn loại hình thông tin.

2: Tỷ lệ sinh viên xác định các khái niệm chính. 3: So sánh tỷ lệ sinh viên đã học và chưa học KTTT xác định khái niệm chính. 4: Tỷ lệ sinh viên giữa các trường đại học xác định khái niệm chính. 5: Tỷ lệ sinh viên giữa các trường đại học lựa chọn biểu thức tìm tin.

6:Tỷ lệ sinh viên xác định công cụ tìm tin. 7:Tỷ lệ sinh viên giữa các trường đại học xác địnhcông cụ tìm tin. 8:Tỷ lệ sinh viên lựa chọn các điểm truy cập. 9:Tỷ lệ sinh viên lựa chọn các tiêu chí đánh giá thông tin.

10: Tỷ lệ sinh viên lựa chọn các kỹ năng đọc tài liệu. 11: So sánh tỷ lệ sinh viên đã học và sinh viên chưa học kiến thức thông tin tra lời đúng các kỹ năng. 1 Mô hình phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học ở Việt Nam. 2 Nội dung chương trình kiến thức thông tin dành cho sinh viên đại học 139 Sơ đồ 4.

3 Hình thức triển khai hoạt động phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên. Lý do chọn đề tài Trong “xã hội thông tin” và nền “kinh tế tri thức”, thông tin thực sự trở thành mục tiêu, động lực phát triển kinh tế xã hội, là yếu tố đảm bảo quốc phòng an ninh của mỗi quốc gia, dân tộc trên thế giới. Cùng với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ, hiện tượng “Bùng nổ thông tin” đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Sự gia tăng các nguồn tài nguyên thông tin cùng với những tiến bộ của công nghệ viễn thông tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin trở nên thuận lợi hơn bao giờ hết, cho phép mọi người có thể lưu trữ, truy cập và phổ biến thông tin một cách rộng rãi.

Tuy nhiên, người dùng tin cũng đồng thời gặp phải không ít thách thức trong việc kiểm soát lượng thông tin khổng lồ đang ngày càng gia tăng theo cấp số nhân. Vấn đề đặt ra là làm sao kiểm soát được tính chính xác, độ chân thực của thông tin? Làm sao khai thác hiệu quả các nguồn thông tin ấy phục vụ cho cuộc sống? Trong bối cảnh ấy, khả năng tìm kiếm, đánh giá và sử dụng thông tin được xem là yêu cầu then chốt đối với mỗi cá nhân để tham gia hiệu quả trong kỷ nguyên thông tin [51]. Hơn nữa, những thay đổi đang diễn ra trên thế giới đã làm cho triết lý về giáo dục đại học của thế kỷ 21 có những biến đổi sâu sắc, đó là lấy “học thường xuyên suốt đời” làm nền móng, dựa trên các mục tiêu tổng quát của việc học, là “học để biết, học để làm, học để cùng sống với nhau và học để làm người”, nhằm hướng tới xây dựng một “xã hội học tập”. Đồng quan điểm này, Ngân hàng Thế giới cho rằng: “Các trường đại học và các cơ sở đào tạo cần phải chuẩn bị cho người học khả năng học tập suốt đời.

Hệ thống giáo dục không thể tiếp tục hướng vào các kỹ năng tác nghiệp cụ thể được nữa mà cần đặt trọng tâm vào việc phát triển cho người học kỹ năng ra quyết định, kỹ năng giải quyết vấn đề và dạy cho người học cách tự học và học từ người khác ” [109]. Ở nước ta, sau gần 30 năm đổi mới, nền kinh tế đã có những chuyển biến khá toàn diện song giáo dục đại học Việt Nam tụt hậu so với nhiều nước trong khu vực và còn khoảng cách rất xa so với các nước phát triển [5]. Chất lượng giáo dục còn thấp so với yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới; năng lực nghề nghiệp của sinh viên tốt nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu của công việc [20]. Thực tế xã hội cho thấy nhiều sinh viên ra trường không xin được việc làm và nhiều nhà tuyển dụng không tuyển được lao động phù hợp với yêu cầu.

Nhằm từng bước nâng cao chất lượng giáo dục đại học, vấn đề đổi mới giáo dục đã được đưa vào nghị quyết của Đại hội Đảng các khóa IX, X, XI và được thể chế hoá bằng Luật Giáo dục. Đặc biệt, Nghị quyết 14/2005/NQ-CP về đổi mới giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006 - 2020, đã nêu rõ, “triển khai đổi mới phương pháp đào tạo theo ba tiêu chí: Trang bị cách học, phát huy tính chủ động, sáng tạo và sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học”. Kết luận số 51- KL/TW ngày 29/10/2012 của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI [8] và Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 22/01/2013 của Thủ tướng chỉ rõ cần “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” [21]. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành “Quy chế đào tạo đại học và cao đẳng hệ chính quy theo hệ thống tín chỉ” [3], và “Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020”.

Các văn bản trên đều khẳng định mục tiêu của giáo dục đại học là “đào tạo ra những con người có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập”, “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học”, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng “lấy người học làm trung tâm” [20]. Như vậy, mục tiêu đào tạo ở các trường đại học không chỉ là mang lại cho sinh viên kiến thức khoa học và kỹ năng nghề nghiệp, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ phương pháp học tập, hình thành khả năng thích ứng xã hội, trở thành người có năng lực lao động sáng tạo và biết cách học tập thường xuyên, học tập suốt đời. Để đáp ứng các mục tiêu trên, kiến thức thông tin (KTTT) luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình học tập trong các nhà trường, nó quyết định chất lượng học tập của mỗi sinh viên. Các nước phát triển như Hoa Kỳ, Australia, Canada, các nước thuộc Liên minh châu Âu đã triển khai việc phát triển KTTT cho sinh viên và coi KTTT như một trong các chuẩn đầu ra đối với sinh viên đại học.

Ủy ban Giáo dục Đại học các bang miền trung Hoa Kỳ cho rằng “KTTT là thành tố cần thiết đối với bất cứ chương trình đào tạo nào ở các trình độ khác nhau” [84]. KTTT được coi là chất xúc tác quan trọng tạo ra những thay đổi trong giáo dục [43] và là chìa khóa cho học tập suốt đời của sinh viên [48]. Tuyên bố Alexandria của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) và Liên đoàn Quốc tế các Thư viện và Hiệp hội Thư viện (IFLA) năm 2005 về Kiến thức thông tin và học tập suốt đời khẳng định: Kiến thức thông tin và học tập suốt đời là sự báo trước của Xã hội thông tin, soi sáng tiến trình phát triển, sự thịnh vượng và tự do. Kiến thức thông tin nằm ở cốt lõi của học tập suốt đời.