Phát Triển Phẩm Chất và Năng Lực Học Sinh Trung Học Phổ Thông Trong Dạy Học Ngữ Văn

Khám phá phương pháp phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trung học qua dạy học ngữ văn kết hợp hoạt động trải nghiệm hiệu quả.

• Tác giả: Trương Thanh Tòng
• Người hướng dẫn: GS. Lã Nhâm Thìn
• Trường học: Trường Đại Học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Lý Luận và Phương Pháp Dạy Học Bộ Môn Ngữ Văn
• Đề tài: Phát Triển Phẩm Chất và Năng Lực Học Sinh Trung Học Phổ Thông Qua Dạy Học Ngữ Văn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Trà Vinh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Phẩm Chất Năng Lực Ngữ Văn THPT

Sự phát triển của nền kinh tế tri thức và kỷ nguyên công nghệ 4.0 đặt ra yêu cầu cấp thiết cho giáo dục: đổi mới toàn diện để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Báo cáo Chính trị Đại hội Đảng XII nhấn mạnh coi trọng phát triển năng lực, phẩm chất người học. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Cần đa dạng hóa hoạt động học tập THPT. Mục tiêu là đưa "nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực" đến năm 2030.

1.1. Mục Tiêu Của Chương Trình Ngữ Văn THPT Mới

Mục tiêu chủ đạo trong Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 (Chương trình Ngữ văn 2018) là phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Chương trình này xác định mục tiêu của sự đổi mới là nhằm tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành năng lực, phẩm chất công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. GV cần lưu ý rằng, “mọi phương pháp, biện pháp, hình thức hoạt động của thầy và trò đều nhằm làm sao thúc đẩy được sự hoạt động trí tuệ của bản thân từng học sinh”. Người thầy vì thế phải khơi thức động lực và niềm hứng khởi học tập cho học sinh, kích thích sự tò mò và sáng tạo của học sinh.

1.2. Các Yếu Tố Cốt Lõi Cần Lưu Ý Trong Dạy Học

Chương trình Ngữ văn 2018 tập trung vào yêu cầu phát triển năng lực và phẩm chất. Phẩm chất là yêu cầu kế thừa các chương trình trước còn năng lực là yêu cầu mới. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 xác định rõ năm phẩm chất: Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Bên cạnh những năng lực đặc thù như năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học – một biểu hiện cụ thể của năng lực thẩm mĩ, việc dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông còn cần phải hướng tới những năng lực chung.

II. Thách Thức Phát Triển Phẩm Chất Năng Lực Ngữ Văn THPT

Thực tế cho thấy các trường phổ thông hiện nay đang dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh nhưng hiệu quả chưa cao phần lớn bởi phương pháp và kĩ thuật dạy học mang tính hình thức, đơn điệu, chủ yếu là dạy theo kiểu “thi gì học nấy”, giáo viên vẫn truyền thụ kiến thức một chiều. Hoạt động học tập mang tính “chiếu lệ” cho đủ “thực đơn” trong tiến trình dạy học, chưa thực sự “hướng dẫn học sinh phương pháp/cách thức tự chiếm lĩnh và tạo lập, thực hành và vận dụng kiến thức. Một số hạn chế trên đây dẫn tới việc tổ chức hoạt động dạy và học chưa hiệu quả, chưa tầm soát kết quả đầu ra mà chủ yếu chú trọng yếu tố đầu vào, nhiều giáo viên vẫn quan niệm hoạt động dạy học đồng nhất với việc học sinh được xem như là người hỗ trợ giúp GV khai thác vấn đề, khiến giờ dạy vẫn nặng tính áp đặt

2.1. Hạn Chế Trong Phương Pháp Dạy Học Hiện Tại

Mặc dù những năm qua giáo viên đã tiếp cận xu hướng đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh nhưng khi thực hiện vẫn còn những lúng túng, nhất là khâu tổ chức hoạt động học tập chưa đạt được mục tiêu này. Một số hạn chế trên đây dẫn tới việc tổ chức hoạt động dạy và học chưa hiệu quả, chưa tầm soát kết quả đầu ra mà chủ yếu chú trọng yếu tố đầu vào, nhiều giáo viên vẫn quan niệm hoạt động dạy học đồng nhất với việc học sinh được xem như là người hỗ trợ giúp GV khai thác vấn đề, khiến giờ dạy vẫn nặng tính áp đặt.

2.2. Sự Cần Thiết Của Hoạt Động Trải Nghiệm Trong Ngữ Văn

Để khắc phục một phần bất cập này, việc tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh do đó là hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn là gì, có những hình thức hoạt động chủ yếu nào, nên được tổ chức độc lập để thay thế cho việc dạy học chủ đề/bài học hay chỉ là một phần của việc dạy học chủ đề/bài học; các hoạt động học tập của HS trong chuỗi hoạt động dạy học chủ đề/bài học theo cấu trúc Khởi động – Hình thành kiến thức mới – Luyện tập – Vận dụng có phải là hoạt động trải nghiệm trong dạy học không v. là những câu hỏi lớn được đặt ra đối với mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh qua hoạt động trải nghiệm.

III. Phương Pháp Dạy Ngữ Văn Qua Hoạt Động Trải Nghiệm Hiệu Quả

Với mục tiêu của môn Ngữ văn trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm có vị trí quan trọng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Tổ chức dạy học qua hoạt động trải nghiệm đang được giáo dục trên thế giới đánh giá là hướng đi mới, đúng đắn và đầy triển vọng. Việc kết hợp giữa nghiên cứu với giảng dạy bộ môn Ngữ văn xuất phát từ yêu cầu khoa học và thực tiễn sư phạm. Mỹ, Canada, Anh, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc là các quốc gia tiên tiến xem hoạt động trải nghiệm, giáo dục ngoài trời như một niềm hi vọng để góp phần phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

3.1. Tích Hợp Hoạt Động Trải Nghiệm Vào Bài Học Ngữ Văn

Với hướng triển khai của luận án, xuất phát từ yêu cầu phù hợp với đặc thù của bộ môn, yêu cầu cần đạt và nội dung dạy học cụ thể của môn Ngữ văn, hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn được xem như là một phần của việc dạy học chủ đề/bài học. Nghĩa là hoạt động trải nghiệm được thực hiện tích hợp/ lồng ghép ngay trong các chủ đề/ bài học/ chuyên đề học tập của môn Ngữ văn (về hình thức, tùy theo ý đồ sư phạm của giáo viên, với một số dạng thức trải nghiệm cụ thể, có thể thiết kế hoạt động trải nghiệm độc lập với TKBD). Hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn góp phần đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông.

3.2. Đổi Mới Phương Pháp Dạy Học Để Phát Triển Toàn Diện

Thực tế cho thấy rằng, việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học nói chung, đa dạng hóa hoạt động trong dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh ở nhà trường phổ thông nói riêng trở thành nhu cầu thường xuyên, liên tục, bởi nó “góp phần cải thiện đáng kể hình ảnh môn Ngữ văn trong nhận thức của học sinh” và hướng tới “xây dựng con người toàn diện có đức, có tài, vừa hồng vừa chuyên của dân tộc”. Với tỉnh Trà Vinh, kết quả nghiên cứu của luận án góp phần hỗ trợ tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc khi dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm.

IV. Mô Hình Hoạt Động Trải Nghiệm Phát Triển Năng Lực Ngữ Văn

Việc tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm vẫn còn hạn chế: Chưa xác định mô hình hoạt động trải nghiệm cụ thể để tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh; chưa xác định rõ mối quan hệ giữa hoạt động trải nghiệm bên trong và ngoài lớp học; chưa làm rõ các phương thức, hình thức, dạng thức trải nghiệm và mối quan hệ giữa các yếu tố này. Do vậy, GV đánh đồng nội hàm của khái niệm hoạt động trải nghiệm với hoạt cảnh sân khấu hóa hay đóng vai khi tổ chức hoạt động học tập cho học sinh.

4.1. Xây Dựng Mô Hình Trải Nghiệm Sáng Tạo Trong Ngữ Văn

Mô hình hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn nên được xây dựng như thế nào để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trung học phổ thông? Với hướng triển khai của luận án, xuất phát từ yêu cầu phù hợp với đặc thù của bộ môn, yêu cầu cần đạt và nội dung dạy học cụ thể của môn Ngữ văn, hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn được xem như là một phần của việc dạy học chủ đề/bài học.

4.2. Tạo Môi Trường Học Tập Tích Cực Cho Học Sinh

Cần tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Hoạt động trải nghiệm cần được thực hiện tích hợp/ lồng ghép ngay trong các chủ đề/ bài học/ chuyên đề học tập của môn Ngữ văn. Hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn góp phần đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông.

V. Ứng Dụng Thực Tế Hoạt Động Trải Nghiệm Trong Dạy Văn

Nghiên cứu lí luận và thực tiễn về cách thức tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trung học phổ thông. Cách thức tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trung học phổ thông.

5.1. Khảo Sát Giáo Viên và Học Sinh Trà Vinh

Khảo sát giáo viên môn Ngữ văn một số trường trung học phổ thông theo địa bàn trong tỉnh Trà Vinh. Khảo sát học sinh lớp 10 và 11 ở một số trường trung học phổ thông theo địa bàn trong tỉnh Trà Vinh.

5.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Nội Dung Và Giáo Dục

Hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn (làm rõ sự khác biệt, nét đặc trưng của HĐTN trong dạy học Ngữ văn so với dạy học các chủ đề/bài học Ngữ văn); Các lí thuyết hiện đại về giáo dục học: quan điểm lấy người học làm t...

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án đi sâu vào một số bình diện: nghiên cứu về khái niệm phẩm chất (PC) học sinh (HS), năng lực (NL) HS và hoạt động trải nghiệm (HĐTN) trong môn Ngữ văn; nghiên cứu về dạy học phát triển PC và NL; nghiên cứu về dạy học phát triển PC, NL HS qua HĐTN trong môn Ngữ văn.1 NGHIÊN CỨU VỀ PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH VÀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN 1.1 Nghiên cứu về phẩm chất học sinh 1.1 Nghiên cứu về khái niệm phẩm chất học sinh PC là tính chất bên trong con người. PC được xem là sự tổng hòa của hai yếu tố tính chất và đặc điểm của con người, cùng với năng lực (NL), PC góp phần hình thành tính cách, nhân cách của con người. Trong tiếng Anh, thuật ngữ PC có thể là quality, personality traits, virtue, attribute, … Liên quan đến khái niệm PC, có nhiều tác giả trong và ngoài nước tiến hành nghiên cứu. Cụ thế hóa nội hàm của khái niệm này, Online Cambridge Dictionary định nghĩa PC là đạo đức (tốt – xấu) của con người.

Theo đó, Humphrey [142, tr.xvi] và Merico [164, tr.2] xem PC như là đặc điểm cần thiết để xây dựng tính cách tốt trong mỗi con người. Đó là một nỗ lực có chủ ý để phát triển tính cách cao quý và trau dồi những đức tính cốt lõi xứng đáng cho cá nhân và xã hội. Mohammad tin rằng: PC liên quan đến đời sống tâm hồn con người [168, tr. Vì thế, phát triển PC nhằm mục đích thúc đẩy học sinh (HS) phát triển đạo đức và hình thành tính cách [137, tr.

Ở Việt Nam, PC được hiểu là “mức độ tương đối giữa cái tốt hoặc cái tuyệt vời về lĩnh vực nào đó” [13, tr.686], là “cái làm nên giá trị của người hay vật” [98, tr.770], là “bản chất tốt đẹp ở con người” [113, tr. PC, theo định nghĩa này, là những thuộc tính, đặc điểm của đối tượng mà căn cứ vào đó người ta có thể đánh giá, xác định giá trị/nhân cách của đối tượng đó. Do vậy, Chương trình (CT) giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 xác định PC có nghĩa là đạo đức [94, tr.11-12], là “những tính tốt thể hiện ở thái độ, hành vi ứng xử của con người; cùng với NL tạo nên nhân cách con người” [14, tr. Trên cơ sở đối sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước về khái niệm PC, tác giả luận án quan niệm PC HS là những thuộc tính tâm lí bên trong tâm hồn của HS, 12 là thái độ; tư tưởng, tình cảm; hành vi; cách ứng xử của HS được thể hiện qua NL thực hiện một hoặc nhiều hoạt động học tập trong một bối cảnh cụ thể.2 Nghiên cứu về phân loại phẩm chất học sinh Nguyễn Ngọc Bích đã đưa ra hệ thống PC bao gồm: PC về mặt đạo đức và PC về mặt NL [7, tr.

PC về mặt đạo đức bao gồm thế giới quan; lí tưởng bao gồm quan điểm chính trị, lập trường, vai trò xã hội của cá nhân; thái độ và hành vi ứng xử xã hội của cá nhân; thái độ và hành vi đối với người khác, đối với gia đình, đối với xã hội: đoàn thể, nhân dân, Tổ quốc; thái độ đối với lao động; tình cảm và ý chí: Mặt tình cảm: (Tình cảm đạo đức, tình cảm trí tuệ, tình cảm thẩm mĩ); Mặt ý chí (Tính tự chủ, tính cân bằng, tính mục đích, tính dũng cảm, tính hòa nhập). Trong khi đó, PC về mặt NL bao gồm: NL trí tuệ – năng khiếu; NL chuyên môn, tài năng; NL thể chất – tâm lí. Tâm lí học phân biệt PC tâm lí và PC trí tuệ. PC tâm lí gắn liền với “những đặc điểm thuộc tính tâm lí, nói lên mặt đức (theo nghĩa rộng) của một nhân cách” còn PC trí tuệ là “những đặc điểm đảm bảo cho hoạt động nhận thức của một người đạt kết quả tốt, bao gồm những PC của tri giác (óc quan sát), của trí nhớ (nhớ nhanh, chính xác…), của tưởng tượng, tư duy, ngôn ngữ và chú ý.

Trí thông minh là hiệu quả tổng hợp của PC trí tuệ” [38, tr. CT Ngữ văn 2018 xác định năm PC chủ yếu; yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm [95, tr. CT cũng đã cụ thể hóa từng PC mà HS THPT cần đạt được sau khi hoàn thành CT: Yêu nước; nhân ái (yêu quý mọi người; tôn trọng sự khác biệt giữa mọi người); chăm chỉ (ham học; chăm làm); trung thực; trách nhiệm (có trách nhiệm với bản thân; gia đình; nhà trường và xã hội; môi trường sống) [14, tr. Theo đó, “những nỗ lực của nhà trường có vai trò quan trọng trong việc đạt được các giá trị quan trọng, cốt lõi, đạo đức trong giáo dục PC” [95, tr.3 Nghiên cứu về con đường hình thành phẩm chất học sinh Các yếu tố chính cấu thành PC là ý thức, tình cảm, thuộc tính tâm lí, xu hướng, tính cách, khí chất.

Có 4 nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển PC của HS. Đó là yếu tố bẩm sinh – di truyền, yếu tố hoàn cảnh sống (gia đình, nhà trường và xã hội), yếu tố giáo dục, yếu tố hoạt động cá nhân. Trong bối cảnh nhà trường, theo Đỗ Ngọc Thống, Bùi Minh Đức và Nguyễn Thành Thi (2019), PC của người học được hình thành và phát triển qua hai con đường: Thứ nhất, thông qua nội dung kiến thức của một số môn học. Thứ hai, thông qua 13 phương pháp giáo dục [94, tr.

Vì thế, để phát triển PC cho HS, GV cần tổ chức chuỗi hoạt động học tập (HĐHT) nói chung và HĐTN nói riêng để HS được trải nghiệm, bộc lộ hành vi của mình, từng bước tự điều chỉnh mình, qua đó hình thành và phát triển những PC nhất định. Gắn với bối cảnh gia đình và xã hội, Chu Cẩm Thơ và Trần Thị Hương Giang cho rằng: PC “được hình thành và phát triển thông qua chung sống với người khác, hướng tới các chuẩn mực xã hội và ẩn dụ văn hóa” [95, tr. Nếu NL (tài) được đánh giá bằng hiệu quả của hành động thì PC (đức) được đánh giá bằng hành vi của con người [94, tr. Sự kết hợp giữa ba môi trường gia đình, nhà trường, xã hội và hoạt động cá nhân sẽ góp phần phát triển, hoàn thiện nhân cách cho HS.

Điều này “sẽ giúp HS được nuôi dưỡng dưới tình yêu và sự chăm sóc của nhà trường để phát triển lành mạnh. Với tinh thần trách nhiệm cao, HS sẽ quan tâm và tôn trọng người khác, khi lớn lên các em sẽ trở thành trụ cột của xã hội chúng ta trong tương lai” [95, tr. Môn Ngữ văn có ưu thế trong việc hình thành và phát triển PC cho HS. Ví dụ, khi tổ chức cho HS tìm hiểu về thiên nhiên trong văn học trung đại, giáo viên (GV) “một mặt nhấn mạnh đặc điểm tao nhã, ước lệ với những ‘phong hoa tuyết nguyệt’, ‘sơn thủy hữu tình’, mặt khác cần tạo được tâm thế, niềm vui cho HS như đứng trước một danh thắng, một cảnh đẹp trong những cuộc tham quan, những cuộc dạo chơi ngoài trời” [88, tr.787-788], qua đó, giáo dục giá trị sống, khơi dậy niềm tự hào về cảnh trí non sông và tình yêu quê hương đất nước cho HS.

Hay, khi dạy bài thơ “Đi thi tự vịnh” của Nguyễn Công Trứ, GV có thể tổ chức cho HS chia sẻ những chiêm nghiệm về tác động của bài thơ đối với đời sống tâm hồn của các em, qua đó, khơi dậy ở HS quan niệm về lẽ sống “có hoài bão và quyết tâm thực hiện lí tưởng, sống phải có trách nhiệm trước danh dự bản thân và trách nhiệm trước giang sơn đất nước, sự nghiệp cá nhân phải gắn liền với sự nghiệp chung của dân tộc” [87, tr.2 Nghiên cứu về năng lực học sinh 1.1 Nghiên cứu về khái niệm năng lực học sinh NL là một khái niệm thuộc phạm trù tâm lí học, bắt nguồn từ tiếng Latinh – competentia, có nghĩa là gặp gỡ. Trong tiếng Anh, NL có thể được dùng với những thuật ngữ như: competence, competency, ability, capability, … Theo Richey, Fields và Foxon, competence là có đủ khả năng để thực hiện nhiệm vụ [180, tr.31] trong khi 14 competency nhấn mạnh đến việc vận dụng kiến thức, kĩ năng, thái độ, hành vi để thực hiện thành công một loại công việc cụ thể [169, tr. Liên quan đến khái niệm NL đã có nhiều tác giả trong và ngoài nước tiến hành nghiên cứu. Jones và Voorhees định nghĩa NL như một sự kết hợp của các kỹ năng, khả năng và kiến thức cần thiết để thực hiện một nhiệm vụ cụ thể trong một bối cảnh nhất định [203, tr.

Tremblay, nhà tâm lý học người Pháp quan niệm rằng: NL là khả năng hành động, đạt được thành công và chứng minh sự tiến bộ nhờ vào khả năng huy động và sử dụng hiệu quả nhiều nguồn lực tích hợp của cá nhân khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống [188, tr. Còn với Pérez Cañado, NL không chỉ liên quan đến kiến thức, mà còn cả kỹ năng, thái độ, giá trị, và đòi hỏi khả năng thực hiện thành công trong môi trường cá nhân, nghề nghiệp hay xã hội [177, tr. Ở Việt Nam, vấn đề NL cũng đã sớm được đề cập. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “NL là đặc điểm của cá nhân thể hiện ở mức độ thông thạo – tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn một số dạng hoạt động nào đó” [112, tr.

Cùng quan điểm này, Hoàng Hòa Bình cho rằng “NL là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [14, tr. Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội có cái nhìn bao quát hơn khi quan niệm: “NL là khả năng con người thực hiện nhiệm vụ được giao một cách có trách nhiệm và hiệu quả bằng hành động để giải quyết các vấn đề trong nhiều bối cảnh khác nhau, thuộc lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội, cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm để tạo ra sản phẩm có giá trị, phục vụ cho chính cuộc sống của họ và cộng đồng” [104, tr. CT GDPT 2018 xem NL là “thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [14, tr.