Phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh trong giờ học vật lý

Phần này tập trung vào phát triển tư duy sáng tạo học sinh, một Salient LSI Keyword quan trọng. 54 trang · Trường THCS Khánh Hồng.

• Tác giả: Đặng Văn Cường
• Trường học: Trường THCS Khánh Hồng
• Chuyên ngành: Vật lý
• Đề tài: Khuyến Khích Sự Sáng Tạo Và Chủ Động Của Học Sinh Trong Giờ Học Vật Lý
• Loại tài liệu: sáng kiến kinh nghiệm
• Địa điểm: Ninh Bình

Tóm tắt

I. Phát triển tư duy sáng tạo học sinh

Phần này tập trung vào phát triển tư duy sáng tạo học sinh, một Salient LSI Keyword quan trọng. Giáo án truyền thống, như được mô tả trong bài viết, thường thiếu sự chủ động của học sinh. Phương pháp dạy học truyền thống, được gọi là "Hệ thống ban phát kiến thức", lấy giáo viên làm trung tâm, học sinh chỉ thụ động tiếp nhận. Điều này hạn chế phát triển tư duy sáng tạo học sinh. Bài viết chỉ ra rõ ràng hạn chế của phương pháp này: "Học sinh không phát huy được tính chủ động, sáng tạo của mình mà chỉ làm việc theo những cái có sẵn, không cần động não suy nghĩ nhiều". Một Semantic Entity liên quan là giáo dục STEM, nhấn mạnh vào việc học thông qua trải nghiệm thực tế. Việc tích hợp giáo dục STEM và sáng tạo có thể tạo ra môi trường học tập năng động hơn, khuyến khích học sinh tự tìm tòi và giải quyết vấn đề. Phát triển năng lực giải quyết vấn đề là một Close Entity, cần được chú trọng để phát triển tư duy sáng tạo học sinh.

1.1. Phương pháp dạy học tích cực

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp truyền thống, bài viết đề xuất chuyển sang phương pháp dạy học tích cực, một Salient Keyword. Phương pháp dạy học tích cực khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh, coi trọng việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Điều này được thể hiện qua việc đề cập đến các kỹ thuật dạy học như "Các mảnh ghép", "Khăn trải bàn", và "Động não". Phương pháp dạy học Vật lý tích cực (một Salient LSI Keyword) nhấn mạnh vai trò của giáo viên là người hướng dẫn, gợi ý, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá kiến thức. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tương tác, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thảo luận, và chia sẻ ý kiến. Phương pháp dạy học Vật lý trải nghiệm (một Close Entity) cũng được đề cập, thể hiện qua việc đề xuất các thí nghiệm thực tế. Môi trường học tập tích cực (một Semantic Entity) là yếu tố then chốt để phát triển năng lực tư duy và khả năng sáng tạo của học sinh.

1.2. Thực hành và trải nghiệm

Bài viết nhấn mạnh vai trò của thực hành và trải nghiệm trong phát triển tư duy sáng tạo ở học sinh. Thực hành Vật lý sáng tạo (một Salient LSI Keyword) là chìa khóa để học sinh hiểu sâu hơn các khái niệm vật lý. Thí nghiệm Vật lý (một Salient Entity) không chỉ là việc thực hiện theo hướng dẫn sẵn có mà cần được mở rộng, khuyến khích học sinh tự thiết kế thí nghiệm, quan sát hiện tượng, và rút ra kết luận. Thực hành thí nghiệm (một Close Entity) giúp học sinh ghi nhớ kiến thức hiệu quả hơn, đồng thời phát triển khả năng quan sát, phân tích và giải quyết vấn đề. Giải quyết vấn đề Vật lý (một Semantic Entity) không chỉ giới hạn trong việc giải bài tập trong sách giáo khoa mà cần được mở rộng ra các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống. Điều này đòi hỏi phương pháp dạy học tích hợp (một Close Entity) để kết nối kiến thức lý thuyết với thực tiễn.

II. Khuyến khích sự chủ động của học sinh

Mục tiêu chính của bài viết là khuyến khích sự chủ động của học sinh, một Salient Keyword. Bài viết chỉ trích rõ ràng phương pháp dạy học truyền thống do tính thụ động của học sinh: "Kiểu dạy học như thế không thể khích lệ, phát huy được hoạt động tự chủ, tìm tòi, sáng tạo giải quyết vấn đề của học sinh". Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi (một Salient LSI Keyword) là một giải pháp quan trọng để tạo ra môi trường học tập tương tác. Học sinh chủ động học Vật lý (một Salient LSI Keyword) được khuyến khích thông qua các kỹ thuật dạy học tích cực, như việc chia nhóm, thảo luận, và trình bày ý kiến. Tăng cường sự tự tin (một Close Entity) của học sinh trong việc thể hiện ý kiến của mình cũng là một yếu tố cần thiết. Xây dựng bài giảng hấp dẫn (một Semantic Entity) và môi trường học tập tích cực (một Semantic Entity) là những điều kiện cần thiết để khuyến khích sự chủ động của học sinh.

2.1. Ứng dụng công nghệ trong dạy học

Bài viết không đề cập cụ thể đến ứng dụng công nghệ trong dạy học, tuy nhiên, đây là một Semantic LSI Keyword quan trọng trong việc khuyến khích sự chủ động của học sinh. Công nghệ có thể tạo ra các bài học tương tác, hấp dẫn, và đa dạng hơn. Ứng dụng trò chơi (một Close Entity) trong dạy học Vật lý có thể làm cho bài học trở nên thú vị hơn, thu hút sự chú ý của học sinh, và giúp học sinh hiểu bài tốt hơn. Môi trường học tập hiện đại (một Salient Entity) sử dụng công nghệ sẽ giúp học sinh tiếp cận với nhiều nguồn thông tin hơn, mở rộng kiến thức và kỹ năng. Phát triển năng lực tự học (một Semantic Entity) của học sinh cũng được hỗ trợ bởi công nghệ, thông qua việc cung cấp các tài liệu học tập trực tuyến và các công cụ học tập trực tuyến. Việc sử dụng công nghệ một cách hiệu quả có thể góp phần làm tăng hiệu quả của việc khuyến khích sự chủ động của học sinh trong giờ học Vật lý.

2.2. Đánh giá năng lực sáng tạo

Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh, một Semantic LSI Keyword. Phương pháp đánh giá truyền thống chỉ tập trung vào việc kiểm tra kiến thức lý thuyết. Đánh giá năng lực sáng tạo học sinh Vật lý (một Salient LSI Keyword) cần được thực hiện một cách đa dạng hơn, chẳng hạn như thông qua việc đánh giá các sản phẩm học tập, bài thuyết trình, và các dự án thực tế. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề (một Salient Entity) là một phần quan trọng của việc đánh giá năng lực sáng tạo. Việc thiết kế các câu hỏi mở, khuyến khích học sinh suy nghĩ và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo là rất cần thiết. Phát triển năng lực tự đánh giá (một Close Entity) cũng cần được chú trọng để giúp học sinh nhận thức được điểm mạnh, điểm yếu của bản thân và từ đó cải thiện năng lực sáng tạo của mình. Giáo án Vật lý tích hợp (một Semantic Entity) nên được thiết kế sao cho phù hợp với việc đánh giá năng lực sáng tạo.

Nội dung chính

Dưới đây là bài phân tích và bài viết Content SEO chi tiết chuẩn cấu trúc cho tài liệu sáng kiến kinh nghiệm sư phạm môn Vật lý.

---

BƯỚC 1: PHÂN TÍCH TÀI LIỆU

1. 4 vấn đề chính mà tài liệu giải quyết:

1. Khắc phục sự thụ động trong dạy học truyền thống: Giải quyết triệt để tình trạng "thầy đọc - trò chép", học sinh chỉ tiếp thu tri thức một chiều mà không phát huy được tính sáng tạo và tự chủ.
2. Hệ thống hóa các kỹ thuật dạy học tích cực: Hướng dẫn quy trình thực thi chi tiết 11 kỹ thuật dạy học hiện đại (Mảnh ghép, Khăn trải bàn, KWL, Động não, XYZ...) phù hợp với đặc thù bộ môn Vật lý THCS.
3. Quy trình hóa tiến trình hình thành kiến thức khoa học: Xây dựng mô hình 5 bước giảng dạy khái niệm, định luật và bài thực nghiệm Vật lý theo định hướng phát triển năng lực.
4. Chuyển đổi thực nghiệm giáo án: Thiết kế giáo án minh họa đối sánh cụ thể (Bài 22: Dẫn nhiệt - Vật lý 8) chuyển từ giáo án nội dung đường thẳng sang giáo án tổ chức hoạt động học tập đa giác quan (học theo trạm/góc, mảnh ghép).

2. 20 thuật ngữ chuyên ngành quan trọng:

1. Phương pháp dạy học tích cực (Active teaching methods)
2. Phát triển năng lực (Competency development)
3. Kỹ thuật Các mảnh ghép (Jigsaw technique)
4. Kỹ thuật Khăn trải bàn (Placemat technique)
5. Dạy học theo trạm/góc (Station/Corner learning)
6. Dạy học theo dự án (Project-based learning - PBL)
7. Kỹ thuật KWL (Know - Want to know - Learned)
8. Lược đồ tư duy (Mind map)
9. Kỹ thuật Động não (Brainstorming)
10. Kỹ thuật Chia sẻ nhóm đôi (Think-Pair-Share)
11. Kỹ thuật Kipling (5W1H)
12. Kỹ thuật Bể cá (Fishbowl technique)
13. Tình huống có vấn đề (Problem-based scenario)
14. Phương pháp Bàn tay nặn bột (Hands-on method)
15. Sự dẫn nhiệt (Thermal conduction)
16. Năng lực thực nghiệm khoa học (Scientific experimental competency)
17. Giáo án phát triển năng lực (Competency-based lesson plan)
18. Thể chế hóa tri thức (Knowledge institutionalization)
19. Tự chủ và sáng tạo (Autonomy and creativity)
20. Trải nghiệm sáng tạo (Creative experiential activities)

3. 4 đóng góp và điểm mới của tài liệu:

1. Hệ thống hóa cẩm nang kỹ thuật dạy học vi mô: Định nghĩa rõ ràng, nêu ưu - nhược điểm và hướng dẫn chi tiết cách triển khai 11 kỹ thuật dạy học tích cực trong không gian lớp học tiêu chuẩn.
2. Quy chuẩn hóa 5 bước dạy khái niệm và định luật Vật lý: Đưa ra khung logic chặt chẽ từ nhận diện đặc tính lý tính, định lượng, phát biểu quy luật đến xây dựng công thức và ứng dụng thực tiễn.
3. Mô hình đối chứng giáo án trực quan: Phân tích điểm nghẽn của giáo án truyền thống và cung cấp kịch bản sư phạm mới áp dụng mô hình học tập theo góc (Thí nghiệm - Quan sát - Vận dụng).
4. Giải pháp sư phạm khả thi cho trường học nông thôn: Đề xuất phương án tối ưu hóa thiết bị dạy học sẵn có để thực hiện thành công phương châm "Thầy chủ đạo, trò chủ động" mà không đòi hỏi chi phí đắt đỏ.

---

BƯỚC 2: VIẾT CONTENT THEO CẤU TRÚC SEO

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, việc chuyển đổi từ nền giáo dục truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển phẩm chất và năng lực người học là yêu cầu sống còn. Môn Vật lý tại trường THCS giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành thế giới quan khoa học, tư duy logic và kỹ năng thực nghiệm cho học sinh. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy hiện nay vẫn còn tồn tại phương pháp truyền thống nặng về thuyết giảng, biến lớp học thành "hệ thống ban phát kiến thức" một chiều.

Phương pháp dạy học truyền thống khiến học sinh tiếp thu bài học một cách thụ động, ghi nhớ máy móc và thiếu kỹ năng vận dụng vào đời sống. Điều này tạo ra khoảng cách lớn giữa lý thuyết hàn lâm và khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, sáng kiến kinh nghiệm "Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ học Vật lý" của tác giả Đặng Văn Cường (Trường THCS Khánh Hồng, Yên Khánh, Ninh Bình) đã mang đến một hệ thống giải pháp sư phạm đột phá.

Tài liệu tiếp cận vấn đề bằng việc kết hợp lý luận giáo dục hiện đại với thực tiễn giảng dạy bộ môn Vật lý cấp THCS. Tác giả đã hệ thống hóa 11 kỹ thuật dạy học tích cực, tích hợp các mô hình dạy học theo trạm/góc, dạy học dự án và đề xuất tiến trình 5 bước hình thành tri thức khoa học. Đây là tài liệu tham khảo đắt giá, giúp giáo viên xây dựng giờ học sinh động và phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo của người học.

---

Nội dung chi tiết

1. Cơ sở lý luận và thực trạng phương pháp dạy học Vật lý truyền thống

Phương pháp dạy học truyền thống lấy người thầy làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò là "kho tri thức sống" truyền tải thông tin trực tiếp tới học sinh. Trong mô hình này, học sinh chỉ đóng vai trò người nghe, ghi chép và làm theo các khuôn mẫu có sẵn. Giáo án thường được thiết kế theo dạng "đường thẳng" từ trên xuống, mang nặng tính kinh viện và áp đặt lý thuyết.

Mô hình truyền thống (Một chiều):

Mô hình tích cực (Tương tác đa chiều):

Khi phân tích tiết dạy truyền thống (điển hình như bài học về Sự dẫn nhiệt), tác giả đã chỉ rõ những hạn chế cốt lõi. Học sinh thực hiện thí nghiệm theo quy trình có sẵn mà không hiểu sâu sắc bản chất hiện tượng. Các em không có cơ hội tự đề xuất giả thuyết khoa học hay thiết kế phương án thực nghiệm độc lập. Do đó, kỹ năng tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm và năng lực liên hệ thực tế của học sinh bị triệt tiêu đáng kể.

Để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức, giáo dục cần đào tạo ra những con người tự chủ, năng động và sáng tạo. Việc đổi mới phương pháp giảng dạy Vật lý không chỉ đơn thuần là thay đổi cách trình bày bảng. Bản chất của sự đổi mới là chuyển hóa vai trò của người thầy từ người truyền thụ sang người tổ chức, hướng dẫn và định hướng hành động học tập cho học sinh.

2. Hệ thống kỹ thuật và phương pháp dạy học tích cực trong môn Vật lý

Tài liệu cung cấp một hệ thống công cụ sư phạm toàn diện với 11 kỹ thuật dạy học tích cực vi mô, dễ dàng tích hợp vào cấu trúc từng tiết học:

• Kỹ thuật Các mảnh ghép (Jigsaw): Tổ chức học tập hợp tác qua hai giai đoạn gồm "Nhóm chuyên gia" nghiên cứu sâu một tiểu chủ đề và "Nhóm mảnh ghép" chia sẻ, tổng hợp để giải quyết nhiệm vụ phức hợp.
• Kỹ thuật Khăn trải bàn (Placemat): Kết hợp tối ưu giữa tư duy độc lập của từng cá nhân tại các góc giấy A0 và sự thống nhất ý kiến chung của cả nhóm ở ô trung tâm.
• Kỹ thuật Động não & Động não viết (Brainstorming): Huy động tối đa các ý tưởng sáng tạo độc đáo trong thời gian ngắn mà không qua đánh giá định kiến ban đầu.
• Kỹ thuật KWL/KWLH: Định hướng hoạt động đọc hiểu và nghiên cứu qua 3 cột: Đã biết (K), Muốn biết (W), Đã học được (L).
• Các kỹ thuật tương tác nhóm khác: Kỹ thuật Ổ bi, Bể cá (Fishbowl), Tia chớp, Kỹ thuật XYZ (635), Lược đồ tư duy, Chia sẻ nhóm đôi (Think-Pair-Share) và Kỹ thuật câu hỏi gợi mở Kipling (5W1H).

Song song với các kỹ thuật vi mô, tác giả thiết lập quy trình 5 bước chuẩn mực để giảng dạy các khái niệm và định luật Vật lý:

Bước 1: Vạch ra đặc điểm lý tính của khái niệm/hiện tượng mới qua quan sát thực tiễn
Bước 2: Làm sáng tỏ mối quan hệ định lượng giữa các đại lượng qua dữ liệu thực nghiệm
Bước 3: Hướng dẫn học sinh tự khái quát hóa và phát biểu định nghĩa/định luật
Bước 4: Xây dựng biểu thức toán học và đơn vị đo chuẩn xác
Bước 5: Thể chế hóa tri thức và vận dụng giải quyết tình huống thực tiễn đời sống

Bên cạnh đó, phương pháp dạy học theo dự án (PBL) và dạy học theo trạm/góc cũng được phân loại chi tiết theo quỹ thời gian và nhiệm vụ. Các phương pháp này tạo điều kiện cho học sinh tự lực giải quyết các bài toán thực hành mang tính liên môn.

3. Thiết kế giáo án thực nghiệm và đánh giá hiệu quả thực tiễn

Để minh chứng tính khả thi của giải pháp, tài liệu đưa ra kịch bản dạy học thực nghiệm chi tiết cho Bài 22: Dẫn nhiệt (Vật lí 8). Tiết học được tái cấu trúc hoàn toàn dựa trên mô hình dạy học theo góc kết hợp kỹ thuật mảnh ghép và trò chơi nhận thức:

Tiêu chí	Giáo án truyền thống	Giáo án cải tiến phát triển năng lực
Khởi động	Kiểm tra bài cũ bằng câu hỏi lý thuyết đơn điệu (4 phút).	Tạo tình huống có vấn đề qua đồ vật thực tế: xoong kim loại, bát đĩa sứ (3 phút).
Hình thành kiến thức	Giáo viên biểu diễn thí nghiệm mẫu, học sinh quan sát thụ động.	Học sinh tự đề xuất phương án thí nghiệm, chọn dụng cụ và làm việc theo 3 trạm/góc.
Không gian học tập	Bàn ghế cố định hướng về phía bảng đen của giáo viên.	Chia thành 3 góc: Góc thí nghiệm, Góc quan sát, Góc vận dụng.
Sản phẩm học tập	Vở ghi chép nội dung chốt từ giáo viên.	Bảng báo cáo nhóm, sơ đồ tư duy, phiếu học tập cá nhân.
Vận dụng - Mở rộng	Làm bài tập đóng khung trong sách giáo khoa.	Trò chơi ô chữ, giải thích hiện tượng chim xù lông mùa đông, ứng dụng đèn trời.

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh nắm vững bản chất vật lý của sự truyền nhiệt năng thông qua va chạm phân tử. Không khí lớp học trở nên sôi nổi, tính tự giác và kỹ năng thuyết trình khoa học của học sinh được cải thiện rõ rệt. Tuy giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian chuẩn bị học liệu ban đầu, nhưng hiệu quả mang lại hoàn toàn vượt trội, hiện thực hóa nguyên tắc sư phạm: "Thầy chủ đạo, trò chủ động".

---

Ai nên đọc tài liệu này?

Tài liệu được biên soạn với tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với các đối tượng sau:

• Giáo viên môn Vật lý và Khoa học Tự nhiên cấp THCS/THPT: Cần nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực để đổi mới phương pháp dạy học, soạn giáo án phát triển năng lực và thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, Tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng làm tài liệu sinh hoạt chuyên đề, bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm thường xuyên và đánh giá giờ dạy theo định hướng đổi mới giáo dục.
• Sinh viên ngành Sư phạm Vật lý - KHTN: Cần nắm vững kiến thức thực tế về cách tổ chức lớp học, quy trình vận hành các kỹ thuật dạy học tích cực trước khi bước vào kỳ thực tập sư phạm.
• Gia sư và người làm giáo dục trải nghiệm: Tìm kiếm ý tưởng thiết kế các thí nghiệm thực hành trực quan và bài tập tình huống thực tế cho người học.

Yêu cầu kiến thức nền tảng: Bạn đọc chỉ cần nắm vững kiến thức Vật lý phổ thông cơ bản và các nguyên lý sư phạm nền tảng để có thể thấu hiểu và áp dụng ngay vào giảng dạy.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học tích cực môn Vật lý là gì?

Phương pháp dạy học tích cực môn Vật lý là hệ thống các cách thức tổ chức dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Trong đó, giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn; học sinh là chủ thể trực tiếp tham gia thí nghiệm, thảo luận và tự lực chiếm lĩnh tri thức.

2. Kỹ thuật Các mảnh ghép được áp dụng trong giờ Vật lý như thế nào?

Giáo viên triển khai qua hai bước: Vòng 1 (Nhóm chuyên gia) nghiên cứu một chủ đề thí nghiệm riêng biệt; Vòng 2 (Nhóm mảnh ghép) tập hợp đại diện từ các nhóm chuyên gia để chia sẻ thông tin và giải quyết nhiệm vụ tổng hợp của bài học.

3. Tại sao cần thay thế phương pháp dạy học Vật lý truyền thống?

Phương pháp truyền thống khiến học sinh tiếp thu một chiều, ghi nhớ thụ động và khó giải quyết các tình huống thực tế. Đổi mới phương pháp giúp học sinh phát triển năng lực tư duy khoa học, khả năng sáng tạo và kỹ năng thực hành cần thiết.

4. Khi nào nên áp dụng kỹ thuật Khăn trải bàn trong tiết học?

Kỹ thuật Khăn trải bàn nên được áp dụng khi bài học có các câu hỏi mở, bài toán giải thích hiện tượng thực tiễn hoặc khi cần kết hợp ý kiến cá nhân độc lập với sự đồng thuận của tập thể nhóm học sinh.

5. Trường học thiếu thiết bị có thể áp dụng dạy học tích cực không?

Hoàn toàn có thể áp dụng. Giáo viên có thể tận dụng các vật liệu tái chế, đồ dùng gia đình quen thuộc hoặc ứng dụng các kỹ thuật không đòi hỏi thiết bị đắt tiền như Động não viết, KWL, Chia sẻ nhóm đôi và sơ đồ tư duy.

---

Kết luận

Sáng kiến kinh nghiệm của tác giả Đặng Văn Cường mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho công tác đổi mới phương pháp giảng dạy môn Vật lý tại các trường phổ thông hiện nay:

• Chuyển đổi trọng tâm giáo dục: Thay thế lối truyền thụ một chiều bằng phương pháp lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm.
• Hệ thống hóa công cụ sư phạm: Cung cấp quy trình bài bản cho 11 kỹ thuật dạy học tích cực và mô hình học tập theo góc/trạm.
• Gắn kết lý thuyết với thực tiễn: Nâng cao kỹ năng thực hành, năng lực giải quyết vấn đề và niềm đam mê khoa học của học sinh.

Trong giai đoạn tiếp theo, mô hình này có thể tiếp tục mở rộng kết hợp với phương pháp giáo dục STEM/STEAM và ứng dụng công nghệ số trong quản lý lớp học. Quý thầy cô hãy áp dụng ngay các kỹ thuật dạy học tích cực này vào bài giảng để kiến tạo những giờ học Vật lý lôi cuốn, hiệu quả và đầy cảm hứng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề như SGK Giáo viên: Giới thiệu dụng cụ thí I - Sự dẫn nhiệt: nghiệm, cách bố trí thí nghiệm như 1. Thí nghiệm: SGK hình 22.1 và tiến hành thí nghiệm (Hình 22.1) Giáo viên: Chia nhóm, phát phiếu học 2. Trả lời câu hỏi: tập cho học sinh thảo luận trả lời, đại diện các nhóm phát biểu. Học sinh: - Cử đại diện trả lời câu hỏi C 1 sau khi C1 : làm thí nghiệm.

- Nhiệt đã truyền cho sáp làm sáp nóng - Các nhóm khác nhận xét kết quả. lên và chảy ra. Học sinh: Cử đại diện trả lời câu hỏi C2 C2 : sau khi quan sát hiện tượng. Các đinh rơi từ a, b, c …e Học sinh: Thảo luận câu hỏi C3 và cử C3 : đại diện trả lời theo yêu cầu của giáo - Nhiệt được truyền dần từ đầu A đến đầu viên.

B của thanh đồng. ? Vậy sự dẫn nhiệt là gì? Giáo viên: Nhận xét  Khái niệm *Khái niệm: Sự truyền nhiệt năng từ phần ? Em hãy lấy ví dụ khác về sự dẫn này sang phần khác của vật hay từ vật này nhiệt? sang vật khác gọi là sự dẫn nhiệt. HS: Lấy một số ví dụ GV phân tích đúng sai các ví dụ đó và có thể lấy thêm ví dụ khác nếu HS lấy ít ví dụ. Giáo viên: Giới thiệu dụng cụ thí 3 skkn Hoạt động của thầy và trò Nội dung nghiệm, cách bố trí và tiến hành thí II - Tính dẫn nhiệt của các chất: nghiệm như SGK hình 22.

Thí nghiệm 1: ? Em hãy dự đoán hiện tượng xẩy ra.2) H: Dự đoán Học sinh: Làm thí nghiệm theo nhóm , C4 : quan sát và trả lời câu hỏi C4 Không: Kim loại dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ Học sinh : Thảo luận trả lời câu hỏi C5 tinh. Giáo viên: Chia nhóm, phát phiếu học tập, học sinh thảo luận C5, đại diện các nhóm trả lời. HS: Nhận xét ý kiến nhóm bạn. C5 : - Đồng dẫn nhiệt tốt nhất sau đó đến nhôm và thuỷ tinh dẫn nhiệt kém nhất - Kết luận: Trong chất rắn, kim loại dẫn Giáo viên: Giới thiệu dụng cụ thí nhiệt tốt nhất nghiệm cách bố trí và tiên hành thí 2.

Thí nghiệm 2: nghiệm.3) ? Dự đoán hiện tượng xảy ra? Học sinh: Làm thí nghiệm theo nhóm, C6: Không, chất lỏng dẫn nhiệt kém quan sát và trả lời câu hỏi C6. ? Em có thể rút ra kết luận gì về tính dẫn nhiệt của chất lỏng? HS: Chất lỏng dẫn nhiệt kém. Giáo viên: Giới thiệu dụng cụ thí 3. Thí nghiệm 3:(SGK hình 22.4) nghiệm cách bố trí và tiên hành thí nghiệm.

Học sinh: Làm thí nghiệm theo nhóm, quan sát và trả lời câu hỏi C7 C7 : 4 skkn Hoạt động của thầy và trò Nội dung H: - Miếng sáp không nóng chảy. - Chất khí dẫn nhiệt kém. ? Có thể rút ra kết luận gì về tính dẫn nhiệt của chất khí? HS: Chất khí dẫn nhiệt kém. ? Từ 3 thí nghiệm trên, em có thể rút ra Kết luận: kết luận gì về tính dẫn nhiệt của các - Chất rắn dẫn nhiệt tốt.

Trong chất rắn, chất? kim loại dẫn nhiệt tốt nhất. - Chất lỏng và chất khí dẫn nhiệt kém. ? Học sinh thực hiện câu hỏi C8 III - Vận dụng: (giáo viên ghi vào góc bảng) C8: ? Học sinh trả lời câu hỏi C9 theo cá nhân. C9 : -Vì kim loại dẫn nhiệt tốt còn sứ dẫn nhiệt ? Học sinh trả lời câu hỏi C 10 thảo luận kém.

nhóm bàn và cử đại diện trả lời C10 : Vì không khí giữa các lớp áo dẫn ? Học sinh trả lời câu hỏi C11 theo nhiệt kém. nhóm bàn C11 : Để tạo lớp không khí giữa các lông. ? Học sinh trả lời câu hỏi C12 theo nhóm C12 : Vì kim loại dẫn nhiệt tốt, ngày rét, nhiệt độ bên ngoài thấp hơn nhiệt độ trong cơ thể nên khi sờ vào kim loại, nhiệt độ từ cơ thể truyền vào kim loại và phát tán trong kim loại nhanh nên ta cảm thấy lạnh và ngược lại. Củng cố (3 phút): ? Sự dẫn nhiệt là gì ? Chất nào dẫn nhiệt tốt, kém.

Giáo viên: Hướng dẫn học sinh làm bài tập 22. Hướng dẫn về nhà (2 phút):- Học luyện tập theo SGK + vở ghi - Làm bài tập 22.5/SBT/29 5 skkn D- Rút kinh nghiệm. Phân tích ưu điểm và những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống qua bài học cụ thể trên: 1. Ưu điểm: - Kiểm tra bài cũ với những nội dung gắn với kiến thức mới đang cần tìm hiểu.

Nêu khái niệm nhiệt năng, nhiệt lượng, cách thay đổi nhiệt năng: thực hiện công và truyền nhiệt (bài mới tìm hiểu về sự dẫn nhiệt). - Học sinh tìm hiểu kiến thức mới thông qua các thí nghiệm chính xác, có sẵn trong sách giáo khoa, được giáo viên hướng dẫn chi tiết từ việc nhận biết dụng cụ thí nghiệm, cách thức tiến hành thí nghiệm, quan sát thí nghiệm và rút ra nhận xét, kết luận về nội dung kiến thức cần tìm hiểu. - Giáo viên chủ động về kiến thức, học sinh ghi nhớ kiến thức cơ bản, ngắn gọn. - Giáo viên, học sinh chủ động về thời gian, thời lượng dạy các lượng kiến thức.

Hạn chế: - Giáo viên dạy học theo lối mòn hướng dẫn học sinh tiếp thu bài qua những thí nghiệm mà sách giáo khoa và sách giáo viên đã hướng dẫn để rút ra nhận xét, kết luận. Các thí nghiệm 1, thí nghiệm 2, thí nghiệm 3 giáo viên đều: - Giới thiệu dụng cụ thí nghiệm, cách bố trí và tiến hành thí nghiệm như SGK. - Học sinh nêu dự đoán hiện tượng xảy ra. - Học sinh dự đoán kết quả thí nghiệm theo ý kiến chủ quan.

- HS nhận dụng cụ thí nghiệm giáo viên chuẩn bị sẵn cho mỗi nhóm và làm thí nghiệm theo nhóm, quan sát và trả lời các câu hỏi theo yêu cầu của giáo viên. - Học sinh không có cơ hội đề xuất những thí nghiệm khác ngoài sách giáo khoa, những hiện tượng xảy ra trong thực tế. Với cách thức dạy như trên thì: - Học sinh không phát huy được tính chủ động, sáng tạo của mình mà chỉ làm việc theo những cái có sẵn, không cần động não suy nghĩ nhiều 6 skkn - Học sinh ít có khả năng vận dụng kiến thức thực tế vào việc giải quyết các tình huống thực tế. Trong bài này có nhiều kiến thức thực tế liên quan đến bài học như: Đèn trời, khinh khí cầu., nhưng học sinh ít có cơ hội tiếp xúc với những kiến thức ngoài sách vở.

- Học sinh được giáo dục kỹ năng sống, giáo dục tích hợp bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm, trải nghiệm thực tế hầu như rất ít. mà chỉ chú trọng đến việc thực hiện các nội dung và giải các bài tập trong sách. Như vậy, giáo án dạy theo phương pháp này (giáo án nội dung) thường được thiết kế kiểu đường thẳng theo hướng từ trên xuống. Do đặc điểm hàn lâm của kiến thức nên nội dung bài dạy theo phương pháp truyền thống có tính hệ thống, tính logic cao.

Song do quá đề cao người dạy nên học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lý luận, ít chú ý đến kỹ năng thực hành của người học; do đó kỹ năng vận dụng vào đời sống thực tế bị hạn chế. Hình ảnh minh họa về tổ chức lớp theo phương pháp truyền thống PHẦN B. GIẢI PHÁP MỚI CẢI TIẾN Chúng ta đang sống trong thế kỷ của trí tuệ sáng tạo, đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, đó là thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Phát triển giáo dục và đào tạo là một động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là điều kiện phát huy nguồn lực con người- yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.

Sự nghiệp giáo dục phải góp phần quyết định vào việc bồi dưỡng cho thế hệ trẻ tiềm năng trí tuệ, tư duy sáng tạo, năng lực tìm tòi chiếm lĩnh tri thức, năng lực giải quyết vấn đề thích ứng được với thực tiễn cuộc sống, với sự phát triển của kinh tế tri thức. Mục tiêu đổi mới này đòi hỏi ở người thầy 7 skkn phải phân tích và nhận thức được tầm quan trọng trong công tác giảng dạy, ngay chính trong bản thân người thầy cũng phải đổi mới về phương pháp giảng dạy cho phù hợp với thực tiễn đặt ra. Với các vấn đề nêu trên, bài sáng kiến này đề cập vấn đề: “PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG, SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC VẬT LÝ” với mục đích áp dụng các phương pháp dạy học mới, các kỹ thuật dạy học tích cực nhằm đổi mới việc học tập của học sinh trên lớp. Từ đó tích luỹ kinh nghiệm kiến thức cho bản thân trong công tác giảng dạy.

NHIỆM VỤ Để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, nhiệm vụ của sáng kiến cần đảm bảo được sự cân đối dạy tri thức Vật lý và dạy kỹ năng tiếp cận tri thức Vật lý, nhận thức rõ cách thực hiện có hiệu quả các chức năng tổ chức, kiểm tra, định hướng hành động học của học sinh, khuyến khích trực giác của người học, khuyến khích người học nêu ý kiến của mình. Giáo viên cần có cách thức lập sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học giải quyết vấn đề, xây dựng kiến thức cần dạy, từ đó cụ thể hóa tiến trình dạy học cho phù hợp. Căn cứ vào mục tiêu của Giáo Dục& Đào Tạo “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có tri thức, có tay nghề, có năng lực thực hành, tự chủ, năng động, sáng tạo, có đạo đức cách mạng, có tinh thần yêu Nước”. Trong khi đó, môn học Vật lý trong trường THCS là một trong những môn học cơ bản tạo điều kiện phát triển tư duy của học sinh.

Vật lý có mối quan hệ chặt chẽ với môn kỹ thuật, điều đó khẳng định tính cần thiết của môn học. Tính chất cơ bản của các khái niệm Vật lý, các định luật Vật lý là các luận cứ cơ bản của triết học mang tính khoa học biện chứng một cách sâu sắc, điều đó càng khẳng định Vật lý có thế giới quan khoa học cho học sinh. Theo lý thuyết, hiểu theo nghĩa hẹp “PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG, SÁNG TẠO TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH ” là làm thế nào để học sinh lĩnh hội kiến thức ngay trong giờ học trên lớp.