Chương 1 GIÁO DỤC HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC VỀ GIÁO DỤC CON NGƯỜI Sau khi nghiên cứu chương này, người học có thể nắm được những kiến thức cơ bản về đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu giáo dục học, các phạm trù cơ bản của giáo dục và xu thế phát triển của giáo dục học trong và ngoài nước. Trên cơ sở đó ý thức được vị trí, vai trò của giáo dục và người làm công tác giáo dục đối với sự phát triển con người và xã hội. Đồng thời, cơ sở định hướng cho việc nghiên cứu lí luận cũng như kĩ năng nghiệp vụ sư phạm trong quá trình học tập và rèn luyện ở nhà trường sư phạm 1. GIÁO DỤC LÀ MỘT HIỆN TƯỢNG XÃ HỘI ĐẶC BIỆT 1.
Sự nảy sinh và phát triển của giáo dục là nhu cầu tồn tại và phát triển của xã hội loài người Trong quá trình sống, con người đã không ngừng đấu tranh trong xã hội, đấu tranh với thiên nhiên, không ngừng lao động để tạo ra của cải vật chất và tinh thần. Trong quá trình đó con người đã tích lũy được những kinh nghiệm đấu tranh xã hội, kinh nghiệm đấu tranh với tự nhiên, kinh nghiệm lao động sản xuất. Để xã hội loài người có thể tồn tại và phát triển, người ta phải truyền thụ cho nhau những kinh nghiệm đó. Hiện tượng truyền thụ - lĩnh hội kinh nghiệm xã hội chính là hiện tượng giáo dục.
Giáo dục là hoạt động truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử – xã hội từ thế hệ trước cho thế hệ sau nhằm chuẩn bị cho thế hệ sau tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội. Giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội có đặc trưng cơ bản là: Thế hệ đi trước truyền thụ cho thế hệ đi sau những kinh nghiệm về lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng…Thế hệ đi sau lĩnh hội và phát triển những kinh nghiệm đó để tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất và các hoạt động xã hội khác. 5 Như vậy, về bản chất, giáo dục là sự truyền đạt và tiếp thu những kinh nghiệm lịch sử xã hội của các thế hệ. Nhờ lĩnh hội được những kinh nghiệm xã hội mà cá thể trở thành nhân cách và nhân cách của mỗi người được phát triển đầy đủ hơn, những nhu cầu và năng lực của họ phong phú đa dạng hơn, những sức mạnh tinh thần và sức mạnh thể chất của họ tăng thêm.
Giáo dục vừa có ý nghĩa đối với cá nhân, vừa có ý nghĩa xã hội to lớn. Đối với cá nhân, giáo dục nhằm hình thành và phát triển nhân cách đáp ứng yêu cầu của xã hội. Giáo dục là phương thức để tái sản xuất sức lao động xã hội, tái sản xuất những nhân cách cần thiết, phù hợp với yêu cầu của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Đối với xã hội, giáo dục tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, thông qua đào tạo nguồn nhân lực.
Với ý nghĩa đó, giáo dục là điều kiện không thể thiếu được để duy trì và phát triển đời sống của con người, của xã hội loài người. Đó là một loại hoạt động có ý thức, có mục đích của con người, là chức năng đặc trưng của xã hội loài người. Chỉ có trong xã hội loài người mới có giáo dục. Chỉ có con người thông qua đấu tranh với thiên nhiên, đấu tranh xã hội, lao động sản xuất mới tích lũy kinh nghiệm lịch sử xã hội, mới truền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm một cách có ý thức.
Một số động vật có một số động tác gọi là dạy con bắt mồi, nhưng chỉ là động tác có tính bản năng hoặc bắt chước. Giáo dục là hiện tượng xã hội đặc biệt,thể hiện ở chỗ giáo dục là một hiện tượng phổ biến của xã hội loài người: Ở đâu có con người ở đó có giá dục; giáo dục diễn ra trong mọi không gian, mọi thời gian. Giáo dục tồn tại vĩnh hằng cùng với xã hội loài người, giáo dục ra đời, tồn tại và phát triển mãi mãi cùng với xã hội loài người. Giáo dục là hiện tượng đặc trưng của xã hội loài người: Ở thế giới động vật sự truyền thụ và tiếp thu kinh nghiệm chỉ mang tính bản năng sinh tồn, duy trì nòi giống.
Hàng trăm năm nay cách bắt chuột của mèo vẫn không có gì thay đổi. Ở con người nhờ có ý thức mà trong quá trình truyền đạt và tiếp thu kinh nghiệm có sự lựa chọn, phù hợp với thực tiễn. Giáo dục ra đời cùng với sự ra đời của xã hội loài người, nhưng sau khi ra đời giáo dục trở thành nhân tố quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Giáo dục mang tính sáng tạo cao, có tính định hướng tốt nhất, hoạt động giáo dục, hợp lý nhất, giúp cho mỗi cá nhân phát triển, đáp ứng một cách năng động, sáng tạo các yêu cầu ngày càng cao của xã hội.
Tính chất của giáo dục 1. Tính chất lịch sử của giáo dục Là một hiện tượng xã hội, giáo dục chịu sự chi phối của các quá trình xã hội khác như: kinh tế, chính trị, xã hội. Giáo dục là một hiện tượng phát triển và biến đổi không ngừng cùng với sự phát triển của xã hội, do đó nó mang tính lịch sử cụ thể. Tính lịch sử của giáo dục được biểu hiện: Ở mỗi nước trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định, có một nền giáo dục riêng biệt, mà những đặc trưng của nó về tính chất, mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, phương tiện.
đều do những điều kiện của giai đoạn đó qui định. Khi chế độ xã hội thay đổi kéo theo sự thay đổi của giáo dục và khi giáo dục phát triển thì nó sẽ thúc đẩy xã hội phát triển. Trong buổi bình minh của loài người, khi mà kinh nghiệm sản xuất của loài người tích lũy chưa nhiều, việc giáo dục trong xã hội Cộng sản nguyên thủy được thực hiện ngay trong quá trình người lớn và trẻ em tham gia lao động chung (săn bắn, hái lượm) và giao lưu hàng ngày. Về sau kinh nghiệm sản xuất đã tích lũy được nhiều hơn, những người già cả có kinh nghiệm và có uy tín được bộ lạc giao nhiệm vụ huấn luyện, dạy bảo thanh thiếu niên sau thời gian lao động.
Đến khi công cụ sản xuất, kỹ năng lao động và chuẩn mực giao lưu trở nên phức tạp, xã hội phải phân công một số thành viên có kinh nghiệm chuyên trách việc giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ đang lớn lên, tiến hành tập trung trong các trường học nhằm chuẩn bị cho họ tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội. Trong một xã hội, giáo dục cũng phát triển khác nhau qua từng giai đoạn lịch sử, tương ứngvới sự phát triển kinh tế trong các giai đoạn lịch sử đó. Từ tính lịch sử của giáo dục, có thể rút ra một số kết luận quan trọng trong việc xây dựng và phát triển giáo dục: Giáo dục là “không nhất thành bất biến”, việc sao chép nguyên bản mô hình giáo dục của nước khác trong việc xây dựng nền giáo dục của nước mình là việc làm phản khoa học. Giữ nguyên mô hình giáo dục đã được hình thành ở một giai đoạn trước đây, khi mà điều kiện của giai đoạn mới có sự thay đổi căn bản cũng là hành động trái qui luật.
Có thể và cần học tập kinh nghiệm của quá khứ, của các nước khác một cách có chọn lọc, phê phán và vận dụng chúng vào hiện tại, nước mình cho phù hợp. 7 Khi nghiên cứu giáo dục, đánh giá giáo dục phải đặt giáo dục trong mối quan hệ với xã hội, đồng thời phải thấy được tác dụng của giáo dục đối với xã hội. Những điều chỉnh, cải tiến, cải cách, đổi mới giáo dục trong từng thời kỳ phát triển là một tất yếu khách quan. Song những biến động đó cần được dự báo chính xác, chuẩn bị cẩn thận và tiến hành tốt.
Tính chất giai cấp của giáo dục Trong xã hội có giai cấp, giáo dục bao giờ cũng mang tính giai cấp. Tính giai cấp của giáo dục là sự phản ánh lợi ích của giai cấp đó trong các hoạt động giáo dục, thể hiện giáo dục cho ai? Giáo dục nhằm mục đích gì? Giáo dục cái gì? Giáo dục ở đâu?. Trong xã hội có giai cấp, giáo dục là một phương thức đấu tranh giai cấp, nhà trường là công cụ đấu tranh giai cấp, hoạt động giáo dục cũng như môi trường nhà trường là một trận địa đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa và giáo dục đào tạo con người mới, thế hệ mới, phục vụ tích cực cho công cuộc đấu tranh giai cấp, xây dựng xã hội mới theo đường lối của giai cấp nắm chính quyền. Tính giai cấp của giáo dục quy định mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, hình thức tổ chức giáo dục, chính sách giáo dục… Giáo dục trong xã hội Cộng sản nguyên thủy: Xã hội không có sự phân chia giai cấp nên tất cả trẻ em đều được nuôi dạy và giáo dục như nhau.
Về sau khi xã hội phát triển ngày càng cao, bắt đầu sự phân hóa giai tầng trong xã hội, công xã cũng tan rã, chế độ tư hữu tài sản bắt đầu dần dần xuất hiện và tập đoàn thống trị xã hội cũng hình thành… tất cả những biến đổi đó đều ảnh hưởng đến giáo dục: Việc giáo dục tri thức dần dần tách ra khỏi lĩnh vực giáo dục lao động; con em của giai cấp và những người lao động dần dần được tổ chức giáo dục riêng. Giáo dục trong xã hội chiếm hữu nô lệ: Khi xã hội loài người chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ thì lần đầu tiên cùng với sự phân chia giai cấp trong xã hội đã thấy sự xuất hiện bất bình đẳng trong giáo dục. Giai cấp chủ nô thông qua hệ thống giáo dục để truyền bá hệ tư tưởng, nền văn hóa của giai cấp mình. Giáo dục trong chế độ phong kiến: Một trong những đặc điểm nổi bật của xã hội phong kiến là giữa người với người luôn luôn có sự phân biệt đẳng cấp một cách khắc nghiệt.
Đặc điểm đó phản ánh rõ nét trong chế độ giáo dục: Mục đích của nền giáo dục: củng cố trật tự xã hội, duy trì đẳng cấp… 8 Nội dung giáo dục: Là những giáo điều của đạo đức phong kiến như quan hệ vua – tôi, cha – con, vợ - chồng. Nền giáo dục phong kiến ở Việt Nam thông qua quá trình giáo dục đào tạo nên những tầng lớp nho sĩ trung thành với chế độ phong kiến, mang ý thức hệ phong kiến.