Luận văn thạc sĩ giáo dục học dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động giải toán chuyển động đều

Luận văn thạc sĩ giáo dục học tập trung phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động giải toán chuyển động đều.

• Tác giả: Hồ Thị Bích Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Quang Mạnh
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động giải toán chuyển động đều
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề cơ bản về năng lực
• 1.2. Năng lực giải quyết vấn đề
• 1.3. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh tiểu học
• 1.4. Dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.6. Nội dung chương trình môn toán ở Tiểu học
• 1.7. Nội dung toán chuyển động đều và các dạng bài tập trong chương trình lớp 5
• 1.8. Thực trạng dạy và học các bài tập chuyển động đều đối với yêu cầu phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học
• 1.9. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH LỚP 5 THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TOÁN CHUYỂN ĐỘNG ĐỀU
• 2.1. Căn cứ đề xuất xây dựng biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động dạy học toán chuyển động đều
• 2.2. Vai trò của dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động giải toán chuyển động đều
• 2.3. Biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động dạy học toán chuyển động đều
• 2.4. Đánh giá, phân loại học sinh
• 2.5. Xác định mục tiêu của nhóm học sinh khi tham gia hoạt động dạy học toán chuyển động đều ở lớp 5
• 2.6. Lựa chọn nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức cho từng nhóm học sinh/học sinh thông qua hoạt động dạy học toán chuyển động đều ở lớp 5
• 2.7. Kiểm tra, đánh giá và tổ chức cho học sinh tự kiểm tra, tự đánh giá kết quả học tập/ hoạt động của nhóm học sinh sau khi tổ chức hoạt động dạy học toán chuyển động đều ở lớp 5
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Một số vấn đề chung về thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Địa bàn, thời gian, đối tượng thực nghiệm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm
• 3.7. Kết quả thực nghiệm cụ thể
• 3.8. Tiểu kết Chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua môn toán chuyển động đều. Nghiên cứu được thực hiện tại trường Đại học Hải Phòng, dưới sự hướng dẫn của TS. Đoàn Quang Mạnh. Mục tiêu chính của luận văn là đề xuất các biện pháp giảng dạy hiệu quả nhằm nâng cao khả năng giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học, đặc biệt trong lĩnh vực toán học.

1.1. Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề được xem là yếu tố then chốt để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Toán chuyển động đều là một phần kiến thức quan trọng trong chương trình giáo dục tiểu học, đòi hỏi học sinh phải có tư duy logic và khả năng ứng dụng thực tiễn. Tuy nhiên, nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc giải quyết các bài toán này. Do đó, nghiên cứu này nhằm tìm ra phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh phát triển năng lực tư duy và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận văn là xây dựng các biện pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua môn toán chuyển động đều. Nghiên cứu cũng nhằm đánh giá hiệu quả của các phương pháp giảng dạy mới trong việc nâng cao kỹ năng tư duy và khả năng ứng dụng kiến thức toán học vào thực tiễn của học sinh.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương này trình bày các khái niệm cơ bản về năng lực giải quyết vấn đề và vai trò của nó trong giáo dục tiểu học. Nghiên cứu cũng phân tích đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình học tập. Bên cạnh đó, chương này cũng đề cập đến thực trạng dạy và học môn toán chuyển động đều trong chương trình lớp 5, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp giảng dạy hiệu quả.

2.1. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề

Năng lực giải quyết vấn đề được định nghĩa là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để giải quyết các tình huống phức tạp trong học tập và cuộc sống. Trong giáo dục, việc phát triển năng lực này giúp học sinh trở nên chủ động, sáng tạo và có khả năng thích ứng với các thách thức mới.

2.2. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học

Học sinh tiểu học ở độ tuổi lớp 5 có sự phát triển nhận thức và tư duy logic đáng kể. Tuy nhiên, các em vẫn cần sự hướng dẫn cụ thể từ giáo viên để hình thành các kỹ năng giải quyết vấn đề. Việc áp dụng các phương pháp dạy học phù hợp sẽ giúp học sinh phát huy tối đa tiềm năng của mình.

III. Biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Chương này đề xuất các biện pháp dạy học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua môn toán chuyển động đều. Các biện pháp bao gồm việc phân loại học sinh theo năng lực, xác định mục tiêu học tập cụ thể, lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp, cũng như đánh giá kết quả học tập một cách khách quan.

3.1. Phân loại học sinh theo năng lực

Việc phân loại học sinh theo năng lực giải quyết vấn đề giúp giáo viên có thể thiết kế các hoạt động dạy học phù hợp với từng nhóm đối tượng. Điều này đảm bảo rằng tất cả học sinh đều có cơ hội phát triển và tiến bộ trong quá trình học tập.

3.2. Lựa chọn phương pháp dạy học

Các phương pháp dạy học được đề xuất bao gồm phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học theo nhóm, và phương pháp dạy học khám phá. Những phương pháp này giúp học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập, từ đó phát triển năng lực tư duy và khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

IV. Thực nghiệm sư phạm

Chương này trình bày kết quả thực nghiệm sư phạm được thực hiện để đánh giá hiệu quả của các biện pháp dạy học đã đề xuất. Thực nghiệm được tiến hành trên một nhóm học sinh lớp 5, với các bài kiểm tra trước và sau khi áp dụng phương pháp dạy học mới. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể trong năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, đặc biệt là trong việc giải các bài toán chuyển động đều.

4.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy rằng các biện pháp dạy học mới đã giúp học sinh cải thiện đáng kể khả năng giải quyết vấn đề. Cụ thể, học sinh đã thể hiện sự tiến bộ trong việc áp dụng kiến thức toán học vào các tình huống thực tế, cũng như trong việc phát triển tư duy logic và sáng tạo.

4.2. Đánh giá hiệu quả

Các biện pháp dạy học được đề xuất trong luận văn đã chứng minh tính hiệu quả trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5. Kết quả thực nghiệm cũng cho thấy sự cần thiết của việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại trong giáo dục tiểu học, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực và phẩm chất của người học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, năng lực giải quyết vấn đề trở thành một trong những yếu tố then chốt quyết định sự thành công của cá nhân và xã hội. Tại Việt Nam, theo Nghị quyết Đại hội XII của Đảng, giáo dục được định hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học, trong đó năng lực giải quyết vấn đề được xem là trọng tâm. Môn Toán tiểu học, đặc biệt là nội dung chuyển động đều lớp 5, giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển năng lực này cho học sinh. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy cho thấy nhiều học sinh còn gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức để giải quyết các bài toán chuyển động đều, do phương pháp dạy học chưa phát huy tối đa năng lực tư duy và giải quyết vấn đề.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và đề xuất các biện pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5 thông qua hoạt động giải toán chuyển động đều. Nghiên cứu được thực hiện tại các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hải Phòng trong năm học 2017-2018, với phạm vi tập trung vào chương trình Toán lớp 5, đặc biệt là các dạng bài toán chuyển động đều. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán, phát triển năng lực tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Năng lực được hiểu là khả năng vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và các yếu tố tâm lý để giải quyết hiệu quả các nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể. Theo Howard Gardner (1999), năng lực phải được thể hiện qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá được. Trong nghiên cứu này, năng lực giải quyết vấn đề được định nghĩa là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ để giải quyết các tình huống không có sẵn quy trình giải quyết thông thường.

Khung lý thuyết tập trung vào bốn thành tố năng lực giải quyết vấn đề: (1) Tìm hiểu, khám phá vấn đề; (2) Thiết lập không gian vấn đề; (3) Lập kế hoạch và thực hiện giải pháp; (4) Đánh giá và phản ánh giải pháp. Ngoài ra, nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về phát triển năng lực toán học, năng lực tư duy và mô hình dạy học phát triển năng lực, đặc biệt là phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong môn Toán tiểu học.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực giải quyết vấn đề, toán chuyển động đều, và dạy học phân hóa đối tượng. Toán chuyển động đều là nội dung trọng tâm trong chương trình Toán lớp 5, bao gồm các bài toán về mối quan hệ giữa quãng đường, vận tốc và thời gian. Dạy học phân hóa được áp dụng nhằm phù hợp với năng lực nhận thức đa dạng của học sinh, giúp phát triển năng lực giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, điều tra thực tế, quan sát và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm: tài liệu chương trình, sách giáo khoa Toán lớp 5, kết quả khảo sát thực trạng dạy học tại các trường tiểu học ở Hải Phòng, và dữ liệu thu thập từ thực nghiệm sư phạm.

Cỡ mẫu thực nghiệm gồm hai lớp học sinh lớp 5 với tổng số khoảng 60 học sinh, trong đó có lớp thực nghiệm áp dụng biện pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề và lớp đối chứng dạy học theo phương pháp truyền thống. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện tại các trường tiểu học có điều kiện cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên phù hợp.

Phân tích số liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả, so sánh kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm giữa hai nhóm học sinh. Timeline nghiên cứu kéo dài trong một học kỳ, từ tháng 9 năm 2017 đến tháng 5 năm 2018, bao gồm các giai đoạn khảo sát, xây dựng biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 5 còn hạn chế: Qua khảo sát ban đầu, chỉ khoảng 35% học sinh đạt mức hoàn thành tốt trong việc giải các bài toán chuyển động đều, trong khi 40% học sinh chỉ đạt mức hoàn thành và 25% còn lại chưa hoàn thành. Nhiều học sinh mắc lỗi phổ biến như không đọc kỹ đề, vận dụng công thức máy móc, và chưa hiểu bản chất các đại lượng vận tốc, thời gian, quãng đường.

2. Ảnh hưởng tích cực của biện pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề: Sau thực nghiệm, lớp áp dụng biện pháp mới có tỷ lệ học sinh hoàn thành tốt tăng lên khoảng 65%, trong khi lớp đối chứng chỉ tăng nhẹ lên 40%. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy điểm trung bình của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng khoảng 20%.

3. Hiệu quả của việc phân loại và phân hóa học sinh: Việc chia nhóm học sinh theo năng lực nhận thức giúp giáo viên xây dựng mục tiêu và phương pháp dạy học phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Nhóm học sinh trung bình và yếu được hỗ trợ kịp thời, giảm tỷ lệ học sinh chưa hoàn thành từ 25% xuống còn khoảng 10%.

4. Phát triển kỹ năng tư duy và vận dụng kiến thức: Học sinh trong lớp thực nghiệm thể hiện khả năng phân tích, lập kế hoạch giải bài toán và tự đánh giá kết quả tốt hơn, thể hiện qua các bài tập vận dụng cao và sáng tạo trong giải toán chuyển động đều.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hạn chế năng lực giải quyết vấn đề ở học sinh là do phương pháp dạy học truyền thống tập trung vào truyền đạt kiến thức một chiều, chưa tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo. Việc áp dụng biện pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề, kết hợp với phân hóa đối tượng học sinh, đã giúp khắc phục những hạn chế này.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy kết quả tương đồng về hiệu quả của phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Toán tiểu học. Việc xây dựng tình huống học tập có vấn đề, khuyến khích học sinh tự tìm tòi, thảo luận và trình bày giải pháp là yếu tố then chốt giúp nâng cao năng lực tư duy và giải quyết vấn đề.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh hoàn thành tốt trước và sau thực nghiệm, cũng như bảng tổng hợp điểm trung bình của hai lớp thực nghiệm và đối chứng, minh họa rõ sự tiến bộ về năng lực giải quyết vấn đề.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường áp dụng phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề: Giáo viên cần xây dựng các tình huống học tập có vấn đề phù hợp với nội dung toán chuyển động đều, khuyến khích học sinh tự khám phá, thảo luận và trình bày giải pháp. Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh hoàn thành tốt lên ít nhất 70% trong vòng 1 năm học. Chủ thể thực hiện: giáo viên tiểu học và các nhà quản lý giáo dục.

2. Phân loại và phân hóa học sinh trong quá trình dạy học: Thực hiện đánh giá năng lực đầu vào để chia nhóm học sinh theo mức độ nhận thức, từ đó xây dựng mục tiêu và phương pháp dạy học phù hợp cho từng nhóm. Thời gian áp dụng ngay từ đầu năm học, duy trì xuyên suốt. Chủ thể thực hiện: giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn.

3. Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn cho giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề, kỹ năng thiết kế bài giảng và đánh giá năng lực học sinh. Mục tiêu hoàn thành trong 6 tháng đầu năm học. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, trường tiểu học.

4. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và thiết bị dạy học: Trang bị các công cụ, phần mềm hỗ trợ dạy học toán, tạo môi trường học tập thân thiện, kích thích sự sáng tạo và hứng thú học tập của học sinh. Kế hoạch thực hiện trong 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: nhà trường và các cấp quản lý giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học: Nghiên cứu giúp nâng cao phương pháp dạy học môn Toán, đặc biệt là phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 5, từ đó cải thiện chất lượng giảng dạy và kết quả học tập.

2. Nhà quản lý giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên, đồng thời định hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục Tiểu học: Là tài liệu tham khảo quý giá cho các đề tài nghiên cứu liên quan đến phát triển năng lực học sinh và đổi mới phương pháp dạy học môn Toán.

4. Các tổ chức phát triển giáo dục: Hỗ trợ xây dựng các chương trình đào tạo, dự án phát triển năng lực học sinh, đặc biệt trong lĩnh vực Toán học và giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực giải quyết vấn đề là gì và tại sao quan trọng trong giáo dục tiểu học?
   Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để xử lý các tình huống không có sẵn giải pháp. Nó giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, linh hoạt và tự tin trong học tập và cuộc sống, là nền tảng cho sự phát triển toàn diện.

2. Phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề được áp dụng như thế nào trong môn Toán lớp 5?
   Phương pháp này tạo ra các tình huống học tập có vấn đề, khuyến khích học sinh tự tìm tòi, thảo luận và trình bày giải pháp. Giáo viên hướng dẫn, hỗ trợ và đánh giá quá trình học tập nhằm phát huy tối đa năng lực của học sinh.

3. Làm thế nào để phân loại và phân hóa học sinh hiệu quả trong lớp học?
   Giáo viên đánh giá năng lực nhận thức và kiến thức hiện có của học sinh đầu năm, chia nhóm theo mức độ hoàn thành (hoàn thành tốt, hoàn thành, chưa hoàn thành). Từ đó xây dựng mục tiêu và phương pháp dạy học phù hợp cho từng nhóm, theo dõi và điều chỉnh liên tục.

4. Những khó khăn phổ biến của học sinh khi giải toán chuyển động đều là gì?
   Học sinh thường mắc lỗi do không đọc kỹ đề, vận dụng công thức máy móc, chưa hiểu bản chất các đại lượng vận tốc, thời gian, quãng đường, và hạn chế về vốn ngôn ngữ để diễn đạt lời giải.

5. Làm thế nào để giáo viên nâng cao hiệu quả dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề?
   Giáo viên cần được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học phát triển năng lực, thiết kế bài giảng phù hợp, sử dụng đa dạng hình thức tổ chức học tập, tạo môi trường thân thiện, khuyến khích sự sáng tạo và tự tin của học sinh.

Kết luận

• Năng lực giải quyết vấn đề là yếu tố cốt lõi trong phát triển năng lực học sinh tiểu học, đặc biệt trong môn Toán lớp 5.
• Thực trạng dạy học chuyển động đều hiện nay còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.
• Biện pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề, kết hợp phân hóa học sinh, đã chứng minh hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm.
• Cần tiếp tục đào tạo giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và áp dụng phương pháp dạy học đổi mới để nâng cao chất lượng giáo dục.
• Khuyến nghị các nhà quản lý, giáo viên và các bên liên quan triển khai rộng rãi biện pháp này nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh.

Các trường tiểu học nên triển khai áp dụng biện pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Toán lớp 5, đồng thời tổ chức tập huấn cho giáo viên và theo dõi, đánh giá hiệu quả thường xuyên để điều chỉnh phù hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề cơ bản về năng lực 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau. Nhờ vậy có thể hiểu một cách ngắn gọn: Năng lực là khả năng vận dụng tất cả những yếu tố chủ quan (mà bản thân có sẵn hoặc đựợc hình thành qua học tập) để giải quyết các vấn đề trong học tập, công tác và cuộc sống.

Năng lực được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau do sự lựa chọn dấu hiệu khác nhau. Năng lực được xây dựng trên cơ sở tri thức, thiết lập qua giá trị, cấu trúc như là khả năng, hình thành qua trải nghiệm, củng cố qua kinh nghiệm, hiện thực hóa qua ý chí. Còn theo Howard Gardner (1999): “Năng lực phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc được”. Cùng chung quan điểm, F.

Theo từ điển giáo khoa tiếng Việt: “Năng lực là khả năng làm tốt công việc” [18]. Như vậy có thể hiểu: Năng lực là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định. Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố như: phẩm chất của người lao động, kiến thức và kỹ năng được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó. Hay Năng lực là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ và 10 vận dụng chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra trong cuộc sống [9].

Vậy bản chất của năng lực là khả năng huy động tổng hợp những kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí khác như hứng thú, niềm tin, ý chí…để thực hiện thành công một công việc trong bối cảnh nhất định. Biểu hiện của năng lực là biết sử dụng các nội dung kĩ thuật trong một tình huống có ý nghĩa, chứ không tiếp thu lượng tri thức rời rạc. Cấu trúc năng lực Để hình thành và phát triển năng lực cần xác định các thành phần và cấu trúc của chúng. Có nhiều loại năng lực khác nhau.

Việc mô tả cấu trúc và các thành phần năng lực cũng khác nhau. Cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả là sự kết hợp của 4 năng lực thành phần: Năng lực chuyên môn, Năng lực phương pháp, Năng lực xã hội, Năng lực cá thể [17]. Năng lực chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn. Năng lực phương pháp (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề.

Trung tâm của phương pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức. Năng lực xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống giao tiếp ứng xử xã hội. Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp. Năng lực cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân, phát triển năng khiếu, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân.

Nó được tiếp 11 nhận qua việc học cảm xúc - đạo đức và liên quan đến hành động tự chịu trách nhiệm. Các năng lực toán học cần hình thành cho học sinh tiểu học. Theo chương trình giáo dục phổ thông mới [2], dạy học môn Toán ở tiểu học cần hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực sau: a) Năng lực tư duy và lập luận Năng lực tư duy là tổng hợp những khả năng ghi nhớ, tái hiện, trừu tượng hóa, khái quát hóa, tưởng tượng, suy luận, giải quyết vấn đề, xử lí và linh cảm trong quá trình phản ánh, phát triển tri thức và vận dụng chúng vào thực tiễn. Năng lực tư duy của học sinh tiểu học trong quá trình học toán thể hiện qua các thao tác chủ yếu như: phân tích, tổng hợp, so sánh và tương tự, đặc biệt hóa và khái quát hóa…, bước đầu chú ý đến năng lực tư duy logic trong suy luận tiền chứng minh, các năng lực tư duy phê phán và sáng tạo, cũng như các yếu tố dự đoán, tìm tòi kể cả trực giác toán học và tưởng tượng không gian.

Biết đặt và trả lời câu hỏi câu hỏi khi lập luận, giải quyết vấn đề. Bước đầu chỉ ra được chứng cứ và lập luận có cơ sở, có lí lẽ trước khi kết luận. b) Năng lực mô hình hóa Năng lực mô hình hóa hay còn gọi là năng lực toán học hóa tình huống thực tiễn là khả năng chuyển hóa một vấn đề toán học bằng cách thiết lập và giải quyết các mô hình toán học, thể hiện và đánh giá lời giải trong ngữ cảnh thực tế. Năng lực được thể hiện qua các hành động như sử dụng được các phép toán, công thức số học, sơ đồ, bảng biểu, hình vẽ để trình bày, diễn đạt (nói hoặc viết) được nội dung, ý tưởng, cách thức giải quyết vấn đề.

Giải được các bài tập liên quan tới mô hình được thiết lập. c) Năng lực giải quyết vấn đề Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ, động cơ, xúc cảm để giải quyết tình huống có vấn đề mà ở đó không có sẵn quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường. Đây là một năng lực mà môn toán có nhiều thuận lợi để phát triển cho 12 người học qua việc tiếp nhận khái niệm, quy tắc toán học và đặc biệt là qua giải toán. Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học được thể hiện qua các hành động như nhận biết, phát hiện vấn đề cần giải quyết, đặt ra được câu hỏi; đề xuất, lựa chọn cách giải quyết vấn đề; thực hiện và trình bày được hình thức giải quyết vấn đề thông qua việc sử dụng các kiến thức kĩ năng toán học tương thích (đó là các công cụ, thuật toán) và học sinh biết kiểm tra giải pháp đã thực hiện.

d) Năng lực giao tiếp toán học Năng lực giao tiếp toán học là khả năng sử dụng các dạng ngôn ngữ nói, viết và biểu diễn toán học để làm thuyết trình và giải thích làm sáng tỏ vấn đề toán học. Năng lực giao tiếp liên quan tới việc sử dụng ngôn ngữ toán học (chữ, kí hiệu, biểu đồ, đồ thị, các liên kết logic…) kết hợp với ngôn ngữ thông thường. Năng lực này ở học trò tiểu học được thể hiện qua việc nghe, đọc hiểu và ghi chép các thông tin nội dung văn bản do người khác thông báo ở mức độ đơn giản, từ đó nhận biết vấn đề cần giải quyết; trình bày được nội dung, ý tưởng, giải pháp khi tương tác với người khác; biết đặt câu hỏi, trả lời câu hỏi, lập luận khi giải toán; biết kết hợp động tác hình thể để biểu đạt nội dung toán học ở những tình huống không quá phức tạp. Năng lực sử dụng các công cụ, phương tiện học toán.

Học sinh tiểu học biết tên gọi, tác dụng, cách sử dụng, bảo quản các công cụ, phương tiện toán học đơn giản như: que tính, thẻ số, thước , compa, ê-ke, các mô hình học phẳng và không gian thông dụng…Làm quen với máy tính cầm tay, phương tiện công nghệ thông tin thông thường và biết ưu, nhược điểm của những công cụ, phương tiện để có cách sử dụng hợp lí. Năng lực giải quyết vấn đề 1. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề Năng lực giải quyết vấn đề là tổ hợp các năng lực thể hiện ở các kĩ năng (thao tác tác duy và hoạt động) trong hoạt động học tập nhằm giải quyết có hiệu quả những nhiệm vụ của bài toán. Năng lực giải quyết vấn đề là khả 13 năng của một cá nhân hiểu và giải quyết tình huống vấn đề khi mà giải pháp giải quyết chưa rõ ràng.

Nó bao gồm sự sẵn sàng tham gia vào giải quyết tình huống vấn đề đó - thể hiện tiềm năng là công dân tích cực và xây dựng (PISA, 2012). Các thành tố năng lực giải quyết vấn đề Theo cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề dự kiến phát triển ở học sinh gồm 4 thành tố, mỗi thành tố bao gồm một số hành vi cá nhân khi làm việc độc lập hoặc khi làm việc nhóm trong quá trình năng lực giải quyết vấn đề. Cụ thể là: Thành tố thứ nhất: Tìm hiểu, khám phá vấn đề: nhận biết vấn đề, phân tích được tình huống cụ thể, phát hiện được tình huống có vấn đề, chia sẻ sự am hiểu về vấn đề với người khác. Thành tố thứ hai: Thiết lập không gian vấn đề: lựa chọn, sắp xếp, thông tin với kiến thức đã học.

Xác định thông tin, biết tìm hiểu các thông tin có liên quan, từ đó xác định cách thức, quy trình, chiến lược giải quyết và thống nhất cách hành động. Thành tố thứ ba: Lập kế hoạch và thực hiện giải pháp: Việc lập kế hoạch chính là thiết lập tiến trình thực hiện (thu thập dữ liệu, thảo luận, xin ý kiến, giải quyết các mục tiêu…), thời điểm giải quyết từng mục tiêu. Công việc tiếp theo là thực hiện kế hoạch, cụ thể từng bước thực hiện và trình bày giải pháp, điều chỉnh kế hoạch để phù hợp với thực tiễn và không gian vấn đề khi có sự thay đổi. Thành tố thứ tư: Đánh giá và phản ánh giải pháp: Thực hiện và đánh giá giải pháp giải quyết vấn đề.

Suy ngẫm về cách thức và tiến trình giải quyết vấn đề. Điều chỉnh và vận dụng trong tình huống mới, xác nhận những kiến thức và kinh nghiệm thu được. Đề xuất giải pháp cho những vấn đề tương tự. Các phương pháp đánh giá năng lực giải quyết vấn đề Theo quan điểm giáo dục phát triển, thì đánh giá kết quả giáo dục phải hướng tới việc xác định sự tiến bộ của người học.

Vì vậy đánh giá năng lực người học được hiểu là đánh giá khả năng áp dụng những kiến thức, kĩ năng 14 đã học để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống thực tiễn.