CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NLTH CHO SV 1. Khái niệm về NLTH và phát triển NLTH 1. Khái niệm NLTH Trên thế giới, “năng lực” được định nghĩa là sự sẵn lòng và khả năng thực hiện các hành động hoặc đối mặt với yêu cầu trong một tình huống hoặc môi trường làm việc xác định. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), năng lực là “khả năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ thể”(OECD, 2003).
Theo tác giả Bùi Thị Hường thì “năng lực người học là một khái niệm không đơn giản. Đó là một tổ hợp cấu trúc đa tuyến có thể kể đến các thành tố trong cấu trúc đó như sau: Năng lực là trình độ người học đạt đến một học vấn nhất định; Năng lực là khát vọng, ý chí vươn lên của người học sẵn sàng đón nhận kiến thức mới; Năng lực là khả năng biến tri thức thành hành động tức là biết dùng vốn tri thức đã thu nạp được để giải quyết các yêu cầu thực tiễn theo luật tối ưu”(Bùi Thị Hường, 2007). Theo tác giả Hoàng Hòa Bình thì “năng lực thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” (Hoàng Hòa Bình, 2015). Như vậy, theo quan điểm của các tác giả đã đề cập, năng lực chủ yếu được thể hiện qua các hoạt động và qua kết quả mà hoạt động mang lại.
Năng lực có cấu trúc bao gồm ba yếu tố chính: “kiến thức”, “kỹ năng”, và “thái độ”. Sự phát triển năng lực cá nhân diễn ra thông qua việc trải nghiệm trong thực tiễn hoặc qua các hoạt động chuyên ngành. Theo từ điển Giáo dục học thì: “Tự học là một bộ phận không thể tách rời của quá trình giáo dục, là quá trình mà người học tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kỹ năng thực hành mà không có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và sự quản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục, đào tạo. Đây là phương thức học tập cơ bản của giáo dục không chính quy, giáo dục thường xuyên, đồng thời còn là bộ phận không thể tách rời của quá trình học tập có hệ thống trong các trường học nhằm mở rộng kiến thức của học sinh” (Bùi Hiền, 2001) Theo tác giả Thái Duy Tuyên thì “tự học là hoạt động suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) cùng các phẩm chất động cơ, tình 11 cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”.
(Thái Duy Tuyên, 2003) Như vậy, theo quan điểm của nhiều tác giả, tự học là một quá trình độc lập, chủ động, trong đó người học vận dụng trí tuệ và phẩm hạnh cá nhân để tiếp thu và sở hữu kiến thức của nhân loại. Quá trình này giúp người học xây dựng kiến thức, phát triển kỹ năng, thái độ và nâng cao phẩm chất cá nhân của mình. Trong giáo dục đại học, NLTH đóng vai trò then chốt và đã thu hút sự chú ý nghiên cứu từ các nhà giáo dục trong nước. Nguyễn Cảnh Toàn, trong nghiên cứu về chủ đề này, nhấn mạnh rằng người có khả năng tự học sẽ chủ động tư duy, đam mê, kiên nhẫn và sẵn lòng vượt qua khó khăn để tiếp thu kiến thức.
Ông cho rằng NLTH là một kỹ năng phức tạp kết hợp giữa kỹ năng, kỹ xảo, động cơ và thói quen, giúp người học đáp ứng được các yêu cầu của công việc. Như vậy, NLTH không chỉ đơn thuần là cách học hay nội dung học mà còn kết hợp kỹ năng học. Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp học và kỹ năng để tiếp cận và giải quyết các tình huống, vấn đề đa dạng. Theo tác giả Trịnh Quốc Lập, một người có NLTH thể hiện qua việc tự xác định được động cơ học tập, quản lý và điều chỉnh tiến trình học của mình một cách hiệu quả.
Họ luôn duy trì một thái độ tích cực, có khả năng tự đánh giá và chỉnh sửa kết quả công việc của mình, và biết cách làm việc độc lập cũng như hợp tác với người khác.(Trịnh Quốc Lập, 2008) Dựa vào quan điểm của các nhà khoa học về NLTH, tác giả đề tài cho rằng: NLTH là khả năng áp dụng một cách chủ động và tích cực những kiến thức, kỹ năng, thái độ và nhận thức cá nhân vào quá trình học, nhằm hoàn thành mục tiêu đề ra. Khái niệm phát triển NLTH Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, khi khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ và kiến thức được cập nhật liên tục, việc trang bị cho học viên khả năng tự học, tự cập nhật và phát triển kiến thức là vô cùng quan trọng. Để hiểu rõ hơn về khái niệm phát triển NLTH, ta cần tiếp cận từ góc độ lý thuyết và thực tiễn. NLTH không chỉ đơn thuần là việc học một mình mà không cần giáo viên hay người hướng dẫn.
Mà nó là sự kết hợp giữa khả năng tự quản lý, tự định hướng mục tiêu học tập, khả năng tự tìm hiểu, tự đánh giá và tự chỉnh sửa trong quá trình học. Nó liên 12 quan chặt chẽ đến việc hình thành và phát triển tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề và sự sáng tạo. Phát triển NLTH không chỉ là việc truyền đạt kiến thức, mà còn cần phải kết hợp với việc trang bị cho học viên các kỹ năng cần thiết để họ có thể tự tiếp cận, tự tìm kiếm và đánh giá thông tin, tự xác định và lựa chọn phương pháp học phù hợp, và quan trọng nhất, tự đánh giá và điều chỉnh quá trình học của mình. Một điểm quan trọng trong quá trình phát triển NLTH là việc hình thành niềm tin, động cơ và lòng say mê học tập.
Khi học viên tin tưởng vào khả năng của mình, hiểu rõ giá trị và mục tiêu của việc học, họ sẽ trở thành người học tích cực, tự giác và có trách nhiệm với việc học của mình. Đồng thời, việc hình thành thói quen tự học, biết tự đặt ra mục tiêu, lập kế hoạch và tự quản lý thời gian cũng là những yếu tố quan trọng góp phần vào sự thành công của việc phát triển NLTH. Công nghệ, đặc biệt là Internet, đã tạo ra một môi trường học tập rộng lớn và phong phú, cho phép học viên có cơ hội tiếp xúc với vô vàn nguồn thông tin và kiến thức. Nhưng đồng thời, điều này cũng đặt ra thách thức cho việc phát triển NLTH, bởi học viên cần phải biết lựa chọn, phân biệt và đánh giá thông tin một cách kỹ lưỡng.
Trên thực tế, việc phát triển NLTH cần sự hợp tác giữa học viên, giáo viên, trường học và gia đình. Trong đó, giáo viên và trường học có trách nhiệm trang bị kiến thức, kỹ năng, tạo môi trường học tập tích cực và động viên động cơ học tập cho học viên. Gia đình cần tạo điều kiện và khích lệ tinh thần tự học của con em mình. Tóm lại, NLTH là một yếu tố quan trọng giúp học viên tự tin, tự quản lý và tự phát triển trong môi trường học tập hiện đại.
Việc phát triển năng lực này không chỉ giúp học viên hòa mình vào thế giới kiến thức ngày nay, mà còn giúp họ chuẩn bị tốt cho tương lai, khi họ cần không ngừng học hỏi, đổi mới và thích nghi với môi trường xung quanh. Tiêu chí đánh giá NLTH Dựa trên việc khám phá lý thuyết về hoạt động, tác giả Nguyễn Văn Khôi đã phân loại hoạt động học tập theo các mức độ năng lực. Ông đề xuất một khung năng lực dành cho SV đại học, trong đó bao gồm: khả năng tự đặt ra mục tiêu, xác định nhiệm vụ và lên kế hoạch; khả năng thu nhận và tìm kiếm thông tin; khả năng ôn luyện và thực hành; cùng với khả năng tự đánh giá hiệu suất của bản thân. Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thúy Vân, NLTH của SV đại học trong môi trường dạy học theo học chế tín chỉ bao gồm những yếu tố sau: kiến thức về quá trình 13 tự học tại đại học; khả năng xác định và tiếp cận nhiệm vụ học tập độc lập; kỹ năng lên lịch và tổ chức việc học cho từng học phần; kỹ năng thực thi kế hoạch học tập và áp dụng phương pháp thích hợp cho mỗi học phần; khả năng tự đánh giá và chỉnh sửa phương pháp học dựa trên kết quả; và thái độ chủ động, độc lập trong việc học và nghiên cứu.
(Nguyễn Thúy Vân, 2021) Theo Phan Hồng Vinh và Nguyễn Đức Giang, để đánh giá NLTH của SV tại trường Đại học sư phạm, họ đã đưa ra bảy tiêu chuẩn, trong đó bao gồm: (1) Khả năng lên kế hoạch cho việc tự học; (2) Khả năng tổ chức và thực hiện hoạt động tự học; (3) Tự chủ trong việc hoàn thiện nhiệm vụ giảng dạy; (4) Chủ động trong việc thực hiện các nhiệm vụ giáo dục; (5) Khả năng thực hiện các nghiên cứu khoa học một cách tự lực; (6) Khả năng phát triển kiến thức chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp; (7) Khả năng tự đánh giá và kiểm tra kết quả của quá trình tự học. Việc xác định những tiêu chuẩn và tiêu chí trên sẽ giúp các trường Đại học sư phạm có một cơ sở để tổ chức, kiểm tra và đánh giá hiệu suất hoạt động giảng dạy, đồng thời hướng dẫn SV phát triển NLTH, đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp giáo dục. (Phan Hồng Vinh, 2016) Theo Paprock, để phát triển NLTH, chúng ta cần xem xét năm yếu tố sau: (1) Hướng dẫn giáo dục với tâm điểm là người học; (2) Đảm bảo phản ánh và phục vụ nhu cầu của chính sách giáo dục; (3) Năng lực cần được xây dựng theo định hướng và mục tiêu trong cuộc sống; (4) Bảo đảm tính linh hoạt và sự sáng tạo trong quá trình học; (5) Xác lập rõ ràng các tiêu chuẩn cho năng lực. Theo quan niệm của Paprock, khi đánh giá học sinh, không nên chỉ tập trung vào việc kiểm tra khả năng nhớ và tái tạo thông tin mà họ đã học.
Thay vào đó, giáo dục cần nhấn mạnh vào việc đánh giá sự sáng tạo và khả năng áp dụng tri thức vào các tình huống thực tế khác nhau.E, 1996) Dựa trên các phân tích từ nhiều chuyên gia, tác giả bài viết nhấn mạnh rằng việc đánh giá NLTH cần dựa vào ba tiêu chí cơ bản: kiến thức, kỹ năng và thái độ người học.