Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập Chủ nghĩa xã hội khoa học (Mã học phần: 19501) do Bộ môn Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin thuộc Khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Hàng hải Việt Nam biên soạn. Tài liệu được phê duyệt chính thức vào ngày 15/12/2020 và cập nhật, chỉnh lý lần thứ hai vào ngày 01/12/2021 nhằm phục vụ công tác giảng dạy và học tập cho sinh viên hệ đại học và cao đẳng chính quy khối không chuyên ngành Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh.

Học phần có khối lượng 2 tín chỉ (tổng thời lượng 40 tiết), đóng vai trò là một trong ba bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Mác - Lênin trong hệ thống các môn khoa học lý luận chính trị bắt buộc. Về trình tự đào tạo, học phần được xếp sau hai học phần tiên quyết là Triết học Mác - Lênin và Kinh tế chính trị Mác - Lênin, đồng thời đóng vai trò làm tiền đề lý luận trực tiếp để người học tiếp cận học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.

Mục tiêu học tập của tài liệu được xác định cụ thể thông qua hệ thống chuẩn đầu ra (CĐR) cấp độ IT3, bao gồm:

  • Chuẩn đầu ra kiến thức (G1, G2): Cung cấp hệ thống tri thức cơ bản về sự ra đời, phát triển, đối tượng và phương pháp nghiên cứu của Chủ nghĩa xã hội khoa học (G1.1); làm rõ sứ mệnh lịch sử thế giới của giai cấp công nhân (G1.2); nhận thức tính tất yếu khách quan của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa (G2.2); nắm vững bản chất nền dân chủ và nhà nước xã hội chủ nghĩa (G2.1) cùng các quy luật chính trị - xã hội trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam (G2.3).
  • Chuẩn đầu ra kỹ năng và nhận thức chính trị (G3): Hình thành năng lực vận dụng nguyên lý duy vật biện chứng để giải thích các hiện tượng chính trị - xã hội (G3.2); xác lập thế giới quan khoa học, củng cố niềm tin vào đường lối đổi mới và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội do Đảng lãnh đạo (G3.1, G3.3).

Cấu trúc tài liệu được thiết kế thành hai phần riêng biệt: Phần I trình bày đề cương chi tiết học phần, phân bổ thời lượng, ma trận chuẩn đầu ra và tiêu chí đánh giá; Phần II triển khai nội dung chi tiết của 7 chương học. Cách tiếp cận của giáo trình đi từ các quy luật khách quan mang tính phổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin đến sự vận dụng cụ thể vào thực tiễn cách mạng Việt Nam.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             Chủ nghĩa Mác - Lênin
                      (Triết học - Kinh tế chính trị)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giảng dạy của học phần được cấu trúc thành 7 chương chuyên đề theo tiến trình logic chặt chẽ:

  • Chương 1: Nhập môn Chủ nghĩa xã hội khoa học. Luận giải hoàn cảnh lịch sử xuất hiện phong trào công nhân thế kỷ XIX (phong trào Hiến chương Anh 1836–1848, khởi nghĩa thợ dệt Xi-lê-di ở Đức năm 1844, khởi nghĩa thợ dệt Lyon ở Pháp năm 1831 và 1834); 3 tiền đề khoa học tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tế bào, Thuyết tiến hóa); 3 tiền đề tư tưởng lý luận (Triết học cổ điển Đức của G.W.F. Hegel và L. Feuerbach, Kinh tế chính trị cổ điển Anh của A. Smith và D. Ricardo, Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp của H. Saint-Simon và C. Fourier). Phân tích 3 phát kiến vĩ đại của C. Mác và Ph. Ăngghen: Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Học thuyết giá trị thặng dư, và Học thuyết về sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân. Tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (tháng 2/1848) đánh dấu sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội khoa học; các giai đoạn phát triển qua thời kỳ V.I. Lênin và thời kỳ Đổi mới.
  • Chương 2: Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Định nghĩa và phân tích giai cấp công nhân trên phương diện kinh tế - xã hội và chính trị - xã hội; 3 nội dung sứ mệnh lịch sử (kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa - tư tưởng); điều kiện khách quan (địa vị kinh tế và địa vị chính trị - xã hội) và điều kiện chủ quan (sự phát triển của giai cấp công nhân, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, liên minh giai cấp). Làm rõ những biến đổi của công nhân hiện đại (xu hướng trí tuệ hóa, nguồn vốn tri thức) và đặc điểm của giai cấp công nhân Việt Nam ra đời trước giai cấp tư sản dân tộc.
  • Chương 3: Chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Trình bày các giai đoạn phát triển của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa; tính tất yếu và đặc điểm của thời kỳ quá độ; con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa tại Việt Nam.
  • Chương 4: Dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước xã hội chủ nghĩa. Khái niệm, bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; sự khác biệt giữa dân chủ vô sản và dân chủ tư sản; chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa và nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam.
  • Chương 5: Cơ cấu xã hội - giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Phân tích sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp; vị trí, vai trò của giai cấp công nhân, nông dân, đội ngũ trí thức và đội ngũ doanh nhân; nội dung liên minh trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và 5 phương hướng củng cố khối liên minh tại Việt Nam.
  • Chương 6: Vấn đề dân tộc và tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội. Trình bày hai xu hướng khách quan của quan hệ dân tộc; 3 nguyên tắc trong Cương lĩnh dân tộc của V.I. Lênin (bình đẳng, tự quyết, liên hiệp công nhân); 6 đặc điểm cơ bản của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Luận giải bản chất, nguồn gốc (tự nhiên - kinh tế - xã hội, nhận thức, tâm lý), tính chất (lịch sử, quần chúng, chính trị) của tôn giáo và 4 nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo.
  • Chương 7: Vấn đề gia đình trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội. Xác định khái niệm, vị trí, chức năng của gia đình (tái sản xuất con người, nuôi dưỡng giáo dục, kinh tế, thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý); cơ sở kinh tế, chính trị, văn hóa của việc xây dựng gia đình mới và phương hướng củng cố gia đình Việt Nam hiện nay.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống nguyên lý khoa học dựa trên ba trụ cột:

  1. Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và chuyên chính vô sản: Luận giải quy luật vận động nội tại của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa dẫn đến sự chuyển biến tất yếu sang phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa.
  2. Hệ thống 9 quy luật chung: Khái quát các quy luật của công cuộc cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội được Hội nghị đại biểu các Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế tại Moskva (tháng 11/1957) thông qua.
  3. Quy luật phát triển không đều: Vận dụng phát hiện của V.I. Lênin về sự phát triển không đều của chủ nghĩa đế quốc để giải thích tính khả thi của cách mạng vô sản tại các quốc gia chưa phải phát triển nhất nhưng là khâu yếu nhất.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung 7 chương, giáo trình hỗ trợ người học hình thành:

  • Kỹ năng phân tích logic - lịch sử: Đánh giá các sự kiện chính trị và hiện tượng xã hội gắn liền với điều kiện lịch sử cụ thể, phân biệt rõ bản chất giai cấp đằng sau các thể chế chính trị.
  • Kỹ năng nhận diện và phân loại: Phân định rõ mặt tư tưởng và mặt chính trị trong vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo; nhận diện cơ cấu xã hội - giai cấp và vị trí của từng tầng lớp lao động.
  • Kỹ năng phản biện lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học để phân tích các quan điểm sai lệch, luận điệu xuyên tạc đường lối đổi mới và nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Học phần 19501 được phân bổ theo tỷ lệ cân bằng 50/50 giữa lý thuyết và thảo luận chuyên sâu, bao gồm:

  • Giảng dạy lý thuyết trên lớp (20 tiết): Giảng viên sử dụng phương pháp thuyết giảng kết hợp gợi mở vấn đề, định hướng sinh viên tự đọc giáo trình và các văn kiện chính trị.
  • Thực hành Seminar/Thảo luận nhóm (20 tiết): Sinh viên làm việc theo nhóm, chuẩn bị báo cáo, thuyết trình và tham gia phản biện trực tiếp trên lớp.
  • Kiểm tra định kỳ (01 tiết): Tổ chức kiểm tra viết trên lớp.
                    TỔNG THỜI LƯỢNG HỌC PHẦN (40 TIẾT)

Chương trình Seminar được cấu trúc thành 5 chủ đề bắt buộc (mỗi chủ đề 4 tiết):

  1. Giai cấp công nhân và việc thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân hiện nay.
  2. Quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội, thời kỳ quá độ và sự vận dụng sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
  3. Vấn đề dân tộc và nhà nước trong quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.
  4. Những nguyên tắc cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc giải quyết vấn đề dân tộc, tôn giáo và ý nghĩa thực tiễn ở Việt Nam.
  5. Vấn đề gia đình và ý nghĩa đối với việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay.

Hệ thống đánh giá kết quả học tập được xác định theo công thức:

$$\text{Điểm học phần} = Z = 0.5 \times X + 0.5 \times Y$$

Trong đó:

  • Đánh giá quá trình ($X$): Chiếm trọng số 50%, tính bằng trung bình cộng của bài kiểm tra viết $X_2$ (25%) và điểm bài tập nhóm/thuyết trình xeminar $X_3$ (25%). Điều kiện: $X_2 \ge 4.0$ và $X_3 \ge 4.0$.
  • Đánh giá cuối kỳ ($Y$): Chiếm trọng số 50%, thực hiện qua hình thức thi viết tự luận tổng hợp kiến thức toàn bộ 7 chương. Điều kiện: $Y \ge 4.0$.

Về hướng dẫn tự học, sinh viên được yêu cầu chuẩn bị tài liệu trước giờ lên lớp, hoàn thành các câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương và khai thác tài liệu học liệu theo chỉ dẫn của giảng viên.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu học tập được biên soạn và cập nhật theo các quy chuẩn học thuật của Trường Đại học Hàng hải Việt Nam với các điểm trọng tâm:

  1. Chuẩn hóa khung chuẩn đầu ra: Tài liệu tích hợp hệ thống chuẩn đầu ra tương thích với tiêu chuẩn kiểm định giáo dục đại học, xác định rõ cấp độ tiếp cận (I - Introduce, T - Teach, U - Utilize) đạt mức IT3.
  2. Cập nhật các bài học đổi mới: Giáo trình bổ sung 5 bài học lớn rút ra từ thực tiễn hơn 30 năm đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam:
    • Kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
    • Quán triệt sâu sắc quan điểm "dân là gốc", dựa vào nhân dân và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
    • Đổi mới toàn diện, đồng bộ, bám sát thực tiễn khách quan.
    • Đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.
    • Thường xuyên tự đổi mới, chỉnh đốn Đảng và nâng cao hiệu lực của cả hệ thống chính trị.
  3. Bổ sung nội dung về các giai tầng mới: Tài liệu cập nhật nhận thức mới của Đại hội X, Hội nghị Trung ương 6 khóa X và Đại hội XII về cơ cấu xã hội - giai cấp, đặc biệt là vị trí của đội ngũ doanh nhân và quá trình trí thức hóa, công nghệ hóa của giai cấp công nhân Việt Nam trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
  4. Phân tích bối cảnh quốc tế đương đại: Trình bày nguyên nhân sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu cuối thế kỷ XX; tổng kết 40 năm cải cách, mở cửa của Trung Quốc từ năm 1978 với mô hình "Chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc" và lý luận "Một quốc gia, hai chế độ".

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được phân loại và thiết kế cho các nhóm đối tượng cụ thể:

  • Sinh viên đại học, cao đẳng chính quy: Dành cho sinh viên các khối ngành kỹ thuật, kinh tế, hàng hải không chuyên về lý luận chính trị tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam trong quá trình học tập học phần 19501.
  • Điều kiện tiên quyết: Người học bắt buộc phải hoàn thành và tích lũy học phần Triết học Mác - Lênin và Kinh tế chính trị Mác - Lênin trước khi đăng ký học phần này.
  • Giảng viên bộ môn: Sử dụng làm căn cứ thống nhất về khung chương trình giảng dạy, phân bổ tiết học, chủ đề thảo luận seminar và thiết kế đề thi kết thúc học phần.
  • Nghiên cứu và tự học: Dùng làm tài liệu tham khảo cho người học có nhu cầu nghiên cứu hệ thống lý luận chính trị - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin và đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ đại học và cao đẳng chính quy thuộc khối không chuyên ngành Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Sinh viên bắt buộc phải có kiến thức nền tảng và đã học xong hai học phần tiên quyết là Triết học Mác - Lênin (cung cấp thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng) và Kinh tế chính trị Mác - Lênin (cung cấp lý luận về phương thức sản xuất tư bản và quy luật giá trị thặng dư).

3. Điểm khác biệt của tài liệu này về phân bổ thời gian giảng dạy là gì?

Tài liệu quy định cấu trúc 40 tiết với tỷ lệ đồng đều: 20 tiết giảng dạy lý thuyết trên lớp và 20 tiết dành cho hoạt động Seminar thực hành nhóm (chia thành 5 chủ đề, mỗi chủ đề 4 tiết), yêu cầu sinh viên phải tham gia thuyết trình và tương tác trực tiếp.

4. Làm sao để tự học và đạt điểm cao trong học phần?

Sinh viên cần nghiên cứu nội dung các chương theo đề cương chi tiết, trả lời các câu hỏi ôn tập cuối chương, chủ động chuẩn bị đề cương thảo luận nhóm cho 5 bài seminar và đảm bảo điểm quá trình ($X_2, X_3$) cũng như điểm thi cuối kỳ ($Y$) đạt từ 4.0 trở lên.

5. Có những tài liệu học liệu chính thức nào đi kèm?

Tài liệu học tập được xây dựng trên cơ sở đối chiếu với các nguồn học liệu quy chuẩn:

  • Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (2020), Bộ Giáo dục và Đào tạo, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
  • Giáo trình quốc gia các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh: Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (2002), Hội đồng Trung ương, NXB Chính trị quốc gia.
  • Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (2008), Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
  • Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (2017), Dương Xuân Ngọc, NXB Công an nhân dân.

Kết luận

Tài liệu học tập Chủ nghĩa xã hội khoa học (Mã HP: 19501) của Trường Đại học Hàng hải Việt Nam cung cấp hệ thống tri thức chính trị - xã hội có tính quy luật của quá trình chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội. Tài liệu chuẩn hóa cấu trúc 7 chương học kết hợp giữa lý luận Mác - Lênin và thực tiễn cách mạng Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho sinh viên là tiếp thu tuần tự từ việc nhận diện các tiền đề lý luận khoa học (Chương 1), xác định lực lượng chủ thể lịch sử (Chương 2), nghiên cứu tiến trình quá độ và thể chế chính trị (Chương 3, 4), đến việc phân tích các quan hệ cơ cấu giai cấp, dân tộc, tôn giáo và gia đình (Chương 5, 6, 7). Đây là cơ sở lý luận bắt buộc để người học hoàn thành khối kiến thức Lý luận chính trị và tiếp tục nghiên cứu học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh.