CHƯƠNG 1 ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CHỨC NĂNG CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN 1. KHÁI QUÁT SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, các tư tưởng kinh tế phản ánh sự phát triển của sản xuất xã hội cũng xuất hiện và phát triển. Các tư tưởng kinh tế xuất hiện sau luôn kế thừa một cách sáng tạo những tư tưởng kinh tế đi trước và phát triển hơn để phản ánh đầy đủ hơn sự phát triển của nền sản xuất. Tư tưởng kinh tế xuất hiện ở thời kỳ cổ đại và phát triển dần thành những lý luận kinh tế với những nội dung tri thức, đối tượng phản ánh ngày càng phong phú, đa dạng, hình thành các trường phái kinh tế khác nhau trên cơ sở lập trường, quan điểm, lợi ích khác nhau.
Kinh tế chính trị Mác - Lênin là một trong những lý luận kinh tế của nhân loại cũng được hình thành và phát triển trong dòng chảy lịch sử đó. Thuật ngữ Kinh tế chính trị được xuất hiện đầu tiên trong tác phẩm «chuyên luận về kinh tế chính trị» xuất bản 1615 của A.Montchretien nhà kinh tế học người Pháp (thuộc trường phái trọng thương Pháp). Tuy nhiên, chỉ đến thế kỷ XVIII kinh tế chính trị mới trở thành môn học với các hệ thống khái niệm, phạm trù mang tính chuyên ngành với công lao đóng góp to lớn của A.Smith nhà kinh tế học người Anh. Trong thời kỳ cổ đại và trung đại, do trình độ phát triển của sản xuất còn lạc hậu vì thế chưa tạo được những tiền đề để hình thành các lý luận kinh tế, các tư tưởng kinh tế còn ít và rời rạc, thường được thể hiện lồng ghép trong các tác phẩm bàn về xã hội, đạo đức… Sự xuất hiện và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã trở thành tiền đề cho sự phát triển mang tính hệ thống của kinh tế chính trị.
Hệ thống lý luận kinh tế chính trị bước đầu nghiên cứu về nền sản xuất tư bản chủ nghĩa là «Chủ nghĩa trọng thương» ra đời giữa thế kỷ XV tồn tại đến giữa thế kỷ XVII (nổi bật là trọng thương Tây Ban Nha, Hà Lan, Pháp, Anh…). Chủ nghĩa trọng thương dành trọng tâm nghiên cứu lĩnh vực lưu thông, khái quát đúng mục đích của các nhà tư bản là tìm kiếm lợi nhuận nhưng thiếu tính khoa học khi cho rằng nguồn gốc cua lợi nhuận là từ thương nghiệp, thông qua việc mua rẻ, bán đắt 12 Đến giữ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XVIII, xuất hiện kinh tế chính trị tư sản cổ điển Ở Pháp với tên gọi là «Chủ nghĩa trọng nông» (đại biểu: Boisguillebert, F. Nội dung cơ bản là nhấn mạnh vai trò của sản xuất nông nghiệp, coi trọng sở hữu tư nhân và tự do kinh tế, đạt nhiều bước tiến về mặt lý luận so với chủ nghĩa trọng thương khi luận giải nhiều phạm trù kinh tế giá trị, sản phẩm ròng, tư bản… Tuy nhiên, lý luận của chủ nghĩa trọng nông không vượt qua được hạn chế lịch sử khi cho rằng chỉ có nông nghiệp mới là sản xuất, từ đó lý giải các khía cạnh lý luận dựa trên cơ sở đặc trưng của lĩnh vực nông nghiệp. Ở Anh, từ cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX «Kinh tế chính trị cổ điển Anh» (Đại biểu: W.Ricardo) được hình thành và phát triển đã trình bày một cách hệ thống các khái niệm, phạm trù kinh tế của nền kinh tế thị trường như hàng hóa, giá cả, giá trị, tiền tệ, tiền công… để rút ra các quy luật vận động của nền kinh tế thị trường.
Từ giữa thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX, còn có các lý luận kinh tế của Chủ nghĩa xã hội không tưởng và kinh tế chính trị Tiểu tư sản. Các lý thuyết này hướng vào phê phán những khuyết tật của chủ nghĩa tư bản, dựa trên cơ sở tình cảm cá nhân, chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa nhân đạo, chưa chỉ ra được các quy luật kinh tế cơ bản của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và vì thế chưa luận chứng được vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản. Vậy, Kinh tế chính trị là một môn khoa học có mục đích nghiên cứu tìm ra các quy luật chi phối sự vận động của những hiện tượng và quá trình hoạt động kinh tế của con người tương ứng với những trình độ phát triển nhất định của xã hội. Từ thế kỷ XIX đến nay, lý luận kinh tế chính trị phát triển theo các hướng khác nhau, với các dòng lý thuyết kinh tế cơ bản sau: - Dòng lý thuyết kế thừa những luận điểm mang tính khái quát tâm lý, hành vi của kinh tế chính trị tư sản cổ Anh (bắt đầu từ Hậu cổ điển) không đi sâu vào phân tích, luận giải các quan hệ xã hội trong quá trình sản xuất cũng như vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản.
Sự kế thừa này tạo tiền đề cho sự hình thành các nhánh lý thuyết kinh tế đi sâu vào hành vi của người sản xuất, người tiêu dùng hoặc các mối quan hệ giữa các đại lượng lớn của nền kinh tế. Dòng lý thuyết này được xây dựng và phát triển bởi rất nhiều nhà kinh tế với nhiều trường phái lý thuyết kinh tế ở nhiều quốc gia khác nhau phát triển từ thế kỷ XIX cho đến nay. - Dòng lý thuyết kinh tế chính trị của C.Mác đã kế thừa trực tiếp những giá trị khoa học của kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh để phát triển lý luận kinh tế chính trị về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.Mác xây dựng hệ thống lý luận kinh tế chính trị một cách khoa học, toàn diện về nền sản xuất tư bản chủ nghĩa với hệ thống khái niệm, phạm trù (hàng hóa, giá trị, giá cả, tiền tệ…) mang tính khoa học và tính chỉnh thể, chỉ ra, làm sáng tỏ các quy luật kinh tế chi phối sự hình thành, phát triển và luận chứng vai trò lịch sử của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.Ănghen qua đời, V.Lênin tiếp tục kế thừa, bổ sung, phát triển lý luận kinh tế chính trị theo phương pháp luận của C.Mác và có nhiều đóng góp quan trọng. Nổi bật là chỉ ra đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, những vấn đề kinh tế chính trị cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Với những đóng góp đó của Lênin dòng lý thuyết kinh tế chính trị này được gọi là kinh tế chính trị Mác – Lênin. 13 Sau Lênin các nhà nghiên cứu kinh tế của các Đảng cộng sản tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và phát triển kinh tế chính trị Mác – Lênin. Như vậy, Kinh tế chính trị Mác – Lênin là một trong những dòng lý luận kinh tế chính trị nằm trong dòng chảy phát triển tư tưởng kinh tế của nhân loại. ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN 1.
Đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác – Lênin Với tư cách là một môn khoa học, kinh tế chính trị có đối tượng nghiên cứu riêng. Trong lịch sử phát triển của nó, mỗi giai đoạn phát triển các lý thuyết kinh tế xác định đối tượng nghiên cứu khác nhau. Đối với chủ nghĩa trọng thương xác định lưu thông (chủ yếu là ngoại thương) là đối tượng. Chủ nghĩa trọng nông coi nông nghiệp là đối tượng.
Kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh xác định nguồn gốc của cải và sự giàu có là đối tượng. Các dòng kinh tế chính trị tư sản từ hậu cổ điển đến nay xác định các giải pháp để ổn định và phát triển kinh tế vi mô hoặc vĩ mô là đối tượng. Kế thừa những thành tựu khoa học của kinh tế chính trị tư sản cổ điển, dựa trên quan điểm duy vật lịch sử C.Mác xác định: đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị là các quan hệ của sản xuất và trao đổi trong các phương thức sản xuất mà quan hệ đó hình thành và phát triển. Kinh tế chính trị có thể được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo nghĩa hẹp, kinh tế chính trị nghiên cứu quan hệ sản xuất và trao đổi trong một phương thức sản xuất nhất định. Theo nghĩa rộng, kinh tế chính trị là khoa học về những quy luật chi phối sự sản xuất vật chất và sự trao đổi những tư liệu sinh hoạt vật chất trong xã hội loài người. Vì thế, không có khoa học kinh tế chính trị cho tất cả mọi quốc gia và tất cả mọi thời đại, môn kinh tế chính trị là môn khoa học có tính lịch sử. Tóm lại: đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác – Lênin là các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi, các quan hệ này được đặt trong mối quan hệ biện chứng với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng tương ứng của phương thức sản xuất nhất định.
Mục đích nghiên cứu kinh tế chính trị Mác – Lênin Mục đích nghiên cứu kinh tế chính trị Mác – Lênin nhằm phát hiện ra các quy luật kinh tế chi phối các quan hệ giữa người với người trong sản xuất và trao đổi. Từ đó, giúp cho các chủ thể trong xã hội vận dụng các quy luật ấy nhằm tạo động lực cho con người không ngừng sáng tạo, góp phần thúc đẩy văn minh và phát triển toàn diện xã hội thông qua việc giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích. Quy luật kinh tế là những mối liên hệ phản ánh bản chất, tất yếu, khách quan, lặp đi lặp lại của các hiện tượng và quá trình kinh tế. Là quy luật xã hội, nên quy luật kinh tế tác động và phát huy vai trò phải thông qua hoạt động của con người trong xã hội với những lợi ích và quan hệ lợi ích khác nhau.
Quy luật kinh tế tác động vào lợi ích và các quan hệ lợi ích của con người từ đó điều chỉnh hành vi kinh tế của họ. Vì vậy, nếu vận dụng đúng các quy luật kinh tế sẽ tạo ra các quan hệ lợi ích kinh tế hài hòa, từ đó sẽ thúc đẩy sự sáng tạo của con người trong xã hội. 14 Quy luật kinh tế và chính sách kinh tế tác động đến quan hệ lợi ích kinh tế. Nhưng sự tác động của quy luật kinh tế mang tính khách quan, sự tác động của chính sách kinh tế mang tính chủ quan.
Kinh tế chính trị phát hiện ra những nguyên lý và quy luật chi phối các quan hệ lợi ích giữa con người và con người trong sản xuất và trao đổi.