Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập học phần Kinh tế chính trị Mác – Lênin (Mã học phần: 19401) là tài liệu giảng dạy chính thức do Bộ môn Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin thuộc Khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Hàng hải Việt Nam biên soạn và ban hành (tháng 5/2023). Học phần có khối lượng đào tạo 02 tín chỉ với tổng thời lượng 40 tiết, được xếp vào khối kiến thức cơ sở bắt buộc dành cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai bậc đại học và cao đẳng chính quy thuộc khối ngành không chuyên Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều kiện tiên quyết bắt buộc đối với người học là phải hoàn thành học phần Triết học Mác – Lênin.

Mục tiêu học tập của tài liệu được cụ thể hóa thành hai nhóm mục tiêu và ba chuẩn đầu ra (CĐR):

  • Mục tiêu G1 (CĐR CTĐT 1.1): Cung cấp hệ thống quan điểm lý luận nền tảng của chủ nghĩa Mác – Lênin về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, quy luật giá trị, giá trị thặng dư, cạnh tranh và độc quyền trong kinh tế thị trường (Chuẩn đầu ra G1.1 - mức độ giảng dạy T2).
  • Mục tiêu G2 (CĐR CTĐT 4.1): Trang bị kiến thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thể chế kinh tế, quan hệ lợi ích, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế (Chuẩn đầu ra G1.2 - mức độ T2); từ đó hình thành năng lực vận dụng kiến thức lý luận vào việc nhận thức, phân tích các vấn đề kinh tế thực tiễn tại Việt Nam (Chuẩn đầu ra G2.1 - mức độ TU3).

Cấu trúc tài liệu được thiết kế thành hai phần riêng biệt:

  1. Phần I - Đề cương chi tiết học phần: Quy định mục tiêu, chuẩn đầu ra, phân bổ 40 tiết (gồm 24 tiết giảng dạy lý thuyết và kiểm tra, 16 tiết thảo luận xeminar), tiêu chí đánh giá và tiến trình cập nhật.
  2. Phần II - Nội dung chi tiết học phần: Triển khai 6 chương lý thuyết bám sát giáo trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (năm 2021).

Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp tiếp cận logic - lịch sử kết hợp thực tiễn, tích hợp cụ thể 4 chủ đề thảo luận seminar và danh mục học liệu trắc nghiệm chuyên khảo do giảng viên trong bộ môn trực tiếp biên soạn.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu bao gồm 6 chương lý thuyết, được bố cục theo tiến trình phát triển từ phương pháp luận, lý luận cơ bản của kinh tế học chính trị cổ điển và chủ nghĩa Mác, đến các vấn đề thực tiễn của nền kinh tế Việt Nam:

  • Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và chức năng của kinh tế chính trị Mác – Lênin (Trang 12–15)
    Khái quát lịch sử hình thành tư tưởng kinh tế từ thời kỳ cổ đại đến các trường phái: Chủ nghĩa trọng thương (thế kỷ XV–XVII, tiêu biểu: A. Montchretien với tác phẩm Chuyên luận về kinh tế chính trị năm 1615), Chủ nghĩa trọng nông ở Pháp (Boisguillebert, F. Quesnay), Kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh (W. Petty, A. Smith, D. Ricardo), Chủ nghĩa xã hội không tưởng và dòng lý luận của C. Mác – Ph. Ăngghen, V.I. Lênin. Xác định đối tượng nghiên cứu là các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi; phương pháp nghiên cứu chủ đạo là trừu tượng hóa khoa học; phân tích 4 chức năng: nhận thức, thực tiễn, tư tưởng và phương pháp luận.
  • Chương 2: Hàng hóa, thị trường và vai trò của các chủ thể tham gia thị trường (Trang 16–29)
    Phân tích hai điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa (phân công lao động xã hội và sự tách biệt về mặt kinh tế giữa các chủ thể sản xuất); hai thuộc tính của hàng hóa (giá trị sử dụng và giá trị); tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa (lao động cụ thể tạo ra giá trị sử dụng, lao động trừu tượng tạo ra giá trị hàng hóa); lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng (năng suất lao động, cường độ lao động, mức độ phức tạp của lao động). Khái quát lịch sử 4 hình thái giá trị dẫn đến sự ra đời của tiền tệ và 5 chức năng của tiền (thước đo giá trị, phương tiện lưu thông $H - T - H$, phương tiện cất trữ, phương tiện thanh toán, tiền tệ thế giới). Phân loại dịch vụ, hàng hóa đặc biệt (quyền sử dụng đất, thương hiệu, chứng khoán/chứng quyền), cơ chế thị trường và các quy luật kinh tế chi phối (quy luật giá trị, quy luật cung cầu).
  • Chương 3: Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường (Trang 30–41)
    Trình bày học thuyết của C. Mác về sự chuyển hóa tiền thành tư bản, bản chất của giá trị thặng dư, quá trình sản xuất giá trị thặng dư, quy luật tích lũy tư bản và các hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư trong thực tiễn (lợi nhuận, lợi tức, địa tô tư bản chủ nghĩa).
  • Chương 4: Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường (Trang 42–54)
    Luận giải mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền; lý luận của V.I. Lênin về 5 đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền và độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản; các biểu hiện mới của độc quyền tư bản chủ nghĩa trong bối cảnh hiện nay và đánh giá vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản.
  • Chương 5: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và các quan hệ lợi ích kinh tế ở Việt Nam (Trang 55–66)
    Làm rõ khái niệm, tính tất yếu khách quan và các đặc trưng bản chất của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam; nội dung hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; nhận diện và phương thức giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích kinh tế giữa cá nhân, tập thể và xã hội.
  • Chương 6: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam (Trang 67–82)
    Trình bày tính tất yếu, nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức và chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0); chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (tăng công nghiệp - dịch vụ, giảm nông nghiệp); tính tất yếu, các cấp độ và hình thức hội nhập kinh tế quốc tế (PTA, FTA, CU, Thị trường chung, Liên minh kinh tế - tiền tệ); phân tích tác động hai mặt và phương hướng giữ vững độc lập tự chủ kinh tế theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 8 khóa IX.

Progression logic của giáo trình đi từ nhận thức luận & phương pháp luận (Chương 1) $\rightarrow$ kinh tế hàng hóa đại cương (Chương 2) $\rightarrow$ bản chất phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa (Chương 3, 4) $\rightarrow$ vận dụng lý luận vào thực tiễn kinh tế - xã hội Việt Nam (Chương 5, 6).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Khung lý thuyết kinh tế học chính trị Mác – Lênin: Kế thừa các phạm trù của kinh tế chính trị cổ điển Anh, vận dụng phép biện chứng duy vật lịch sử để nghiên cứu quan hệ sản xuất trong mối quan hệ biện chứng với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng.
  2. Học thuyết giá trị và học thuyết giá trị thặng dư: Xây dựng bản chất khoa học của việc đo lường giá trị bằng thời gian lao động xã hội cần thiết, tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa, và nguồn gốc của giá trị thặng dư sinh ra từ sự tiêu dùng hàng hóa sức lao động.
  3. Lý luận về độc quyền và vai trò quản lý kinh tế của nhà nước: Phân tích quy luật vận động nội tại từ cạnh tranh tự do sang độc quyền và độc quyền nhà nước; xác định các khuyết tật của cơ chế thị trường (khủng hoảng thừa, cạn kiệt tài nguyên, phân hóa giàu nghèo) đòi hỏi sự can thiệp điều tiết của Nhà nước.
  4. Lý luận phát triển kinh tế thực tiễn tại Việt Nam: Mô hình kinh tế hỗn hợp định hướng XHCN, lý thuyết chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế, chuyển đổi số quốc gia và chiến lược hội nhập quốc tế đa tầng nấc.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích học thuật và tư duy kinh tế: Sinh viên sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học để phân biệt bản chất và hiện tượng kinh tế (ví dụ: phân biệt giá trị với giá cả, phân biệt lao động cụ thể với lao động trừu tượng, phân biệt sở hữu đất đai với quyền sử dụng đất).
  • Kỹ năng đánh giá và nhận diện thực tiễn: Năng lực giải thích các biến động của thị trường thông qua quan hệ cung - cầu và quy luật giá trị; phân tích các cơ hội và thách thức của nền kinh tế Việt Nam khi tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
  • Kỹ năng làm việc nhóm và phản biện khoa học: Thông qua 16 tiết xeminar chuyên đề, người học phát triển kỹ năng thuyết trình, bảo vệ quan điểm trước tập thể và xử lý các câu hỏi tình huống thực tế.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Học phần áp dụng phương pháp đào tạo đại học kết hợp giữa truyền thụ lý thuyết và thảo luận chuyên đề:

Cấu trúc hoạt động giảng dạy trên lớp

  • Giảng dạy lý thuyết (24 tiết): Giảng viên sử dụng phương pháp thuyết trình kết hợp nêu vấn đề, yêu cầu sinh viên vận dụng quan điểm duy vật lịch sử để giải thích các điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa, sự xuất hiện của độc quyền và các quy luật kinh tế thị trường.
  • Giảng dạy Xeminar / Thảo luận nhóm (16 tiết): Được phân bổ thành 4 phiên làm việc độc lập gắn liền với chuẩn đầu ra G2.1:
    1. Chuyên đề 1 (1 tiết): Vấn đề hàng hóa, thị trường và giá trị thặng dư trong kinh tế thị trường; vận dụng vào thực tiễn Việt Nam.
    2. Chuyên đề 2 (5 tiết): Vấn đề cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường; vận dụng vào thực tiễn Việt Nam.
    3. Chuyên đề 3 (5 tiết): Vấn đề kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam và các quan hệ lợi ích kinh tế ở Việt Nam.
    4. Chuyên đề 4 (5 tiết): Vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam.

Phương pháp kiểm tra và đánh giá học phần

Quy trình đánh giá kết quả học tập được xác định theo công thức chuẩn:

$$\text{Điểm quá trình } X = \frac{X_2 + X_3}{2}$$

Thành phần đánh giá Bài đánh giá cụ thể Hình thức thực hiện CĐR đánh giá Tỷ trọng
Đánh giá quá trình (50%) $X_2$ Kiểm tra định kỳ (01 tiết): Trắc nghiệm kết hợp tự luận X.1 / G1.1 25%
$X_3$ Điểm xeminar: Bài tập nhóm, thảo luận, thuyết trình, vấn đáp G2.1 25%
Đánh giá cuối kỳ (50%) $Y$ Thi kết thúc học phần: Trắc nghiệm kết hợp tự luận G1.1, G1.2, G2.1 50%

Hướng dẫn tự học và quy định kỷ luật

  • Nhiệm vụ tự học: Sinh viên có trách nhiệm đọc trước nội dung từng chương trong tài liệu học tập và giáo trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo; chuẩn bị báo cáo thuyết trình và đề cương câu hỏi theo phân công nhóm.
  • Quy định chuyên cần: Sinh viên không được vắng quá 25% tổng số buổi lý thuyết và thảo luận (tối đa không quá 10 tiết trên tổng số 40 tiết). Mọi hành vi gian lận trong học tập, kiểm tra và thi cử sẽ bị xử lý kỷ luật và nhận điểm 0 cho học phần.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu học tập phiên bản 2023 phản ánh tiến trình cập nhật lần thứ 10 (phê duyệt ngày 30/05/2023 bởi Hội đồng thẩm định Khoa Lý luận chính trị và Bộ môn), tích hợp các nội dung kinh tế mới:

  1. Chuẩn hóa khung chương trình đào tạo quốc gia: Nội dung bám sát giáo trình Kinh tế chính trị Mác – Lênin do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2021 (Nxb Chính trị quốc gia Sự thật), bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống giáo dục đại học toàn quốc.
  2. Cập nhật lý luận về Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và kinh tế số:
    • Xác định rõ vai trò của tri thức như một lực lượng sản xuất trực tiếp và thông tin/dữ liệu là tài nguyên kinh tế mới.
    • Bổ sung các giải pháp thích ứng công nghệ: phát triển hạ tầng kỹ thuật công nghệ thông tin - viễn thông, triển khai chuyển đổi số nền kinh tế và số hóa công tác quản trị quốc gia/địa phương, xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data), ứng dụng cảm biến và tự động hóa trong quản lý kinh doanh.
  3. Làm rõ các phạm trù hàng hóa hiện đại và thị trường tài chính: Tài liệu bổ sung phân tích bản chất kinh tế của các loại hình hàng hóa phi vật thể và hàng hóa đặc biệt như: quyền sử dụng đất/khoảng không/mặt nước, giá trị thương hiệu (danh tiếng), các công cụ chứng khoán, chứng quyền và giấy tờ có giá trên thị trường tài chính phái sinh.
  4. Hệ thống hóa số liệu thực tiễn về hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam: Dẫn chứng các mốc dữ liệu kinh tế đối ngoại chính xác:
    • Thiết lập quan hệ ngoại giao với hơn 187 quốc gia.
    • Mở rộng quan hệ kinh tế và thương mại với 223 quốc gia và vùng lãnh thổ.
    • Ký kết trên 90 Hiệp định thương mại song phương.
    • Ký kết gần 60 Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư.
    • Thực thi 54 Hiệp định chống đánh thuế hai lần.
    • Tham gia với tư cách thành viên chính thức tại hơn 70 tổ chức khu vực và quốc tế.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên trình độ đại học và cao đẳng: Dành cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai thuộc tất cả các ngành đào tạo phi chuyên ngành lý luận chính trị (Kỹ thuật công nghệ, Hàng hải, Kinh tế, Ngoại ngữ, Công nghệ thông tin, Logistics...). Tài liệu đóng vai trò là đề cương học tập bắt buộc để hoàn thành học phần 19401.
  • Điều kiện học phần tiên quyết: Người học bắt buộc phải tích lũy học phần Triết học Mác – Lênin trước khi bắt đầu môn học nhằm bảo đảm việc tiếp thu hệ thống phương pháp luận duy vật biện chứng.
  • Giảng viên giảng dạy: Tài liệu là căn cứ pháp lý để xây dựng giáo án lý thuyết, phân bổ thời lượng 40 tiết, thiết kế kịch bản 4 phiên xeminar thảo luận, và làm cơ sở biên soạn ngân hàng câu hỏi kiểm tra ($X_2$) và đề thi kết thúc học phần ($Y$).
  • Nghiên cứu và tự học: Dùng làm tài liệu tham khảo có cấu trúc cho học viên, sinh viên có nhu cầu ôn tập kiến thức tổng quát về kinh tế chính trị, cấu trúc thị trường và đường lối phát triển kinh tế của Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ đại học và cao đẳng chính quy thuộc khối không chuyên ngành Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, áp dụng từ năm học 2022–2023.

2. Sinh viên cần hoàn thành môn học nào trước khi học giáo trình này?

Sinh viên bắt buộc phải học xong và đạt học phần Triết học Mác – Lênin. Kiến thức về thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng từ môn học này là điều kiện cần thiết để nghiên cứu các quy luật kinh tế.

3. Cấu trúc học phần và thời lượng giảng dạy được phân chia như thế nào?

Học phần gồm 02 tín chỉ (tổng số 40 tiết học). Thời gian được chia thành 24 tiết giảng lý thuyết kết hợp kiểm tra và 16 tiết thảo luận chuyên đề xeminar (được chia đều cho 4 chủ đề lớn).

4. Cách tính điểm tổng kết học phần được quy định ra sao?

Điểm học phần được tính theo tỷ lệ 50% điểm quá trình và 50% điểm thi kết thúc học phần: $$\text{Điểm quá trình } X = \frac{X_2 (\text{Kiểm tra 25%}) + X_3 (\text{Seminar/Thảo luận 25%})}{2}$$ Điểm thi kết thúc học phần ($Y$) chiếm trọng số 50%, áp dụng hình thức thi trắc nghiệm kết hợp tự luận.

5. Bộ tài liệu tham khảo và học liệu bổ trợ đi kèm gồm những gì?

Học liệu tham khảo chính thức bao gồm:

  1. Giáo trình Kinh tế chính trị Mác – Lênin (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, 2021).
  2. 268 câu hỏi trắc nghiệm Kinh tế chính trị Mác – Lênin. Tập 1: Những câu hỏi trắc nghiệm về phương thức sản xuất Tư bản chủ nghĩa (TS. Trần Hoàng Hải chủ biên, NXB Hàng hải, 2022).
  3. 268 câu hỏi trắc nghiệm Kinh tế chính trị Mác – Lênin. Tập 2: Những câu hỏi trắc nghiệm về thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam (TS. Nguyễn Thị Thanh, TS. Quách Thị Hà chủ biên, NXB Hàng hải, 2023).

Kết luận

Tài liệu học tập Kinh tế chính trị Mác – Lênin (Mã HP: 19401) của Trường Đại học Hàng hải Việt Nam là văn bản học thuật xác định chuẩn mực nội dung, chuẩn đầu ra và quy trình đánh giá cho học phần 02 tín chỉ trong chương trình đào tạo đại cương. Cấu trúc tài liệu bảo đảm tính liên kết logic chặt chẽ giữa hệ thống lý luận kinh tế chính trị kinh điển và các vấn đề kinh tế thực tiễn trong công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Lộ trình học tập yêu cầu sinh viên kết hợp việc nắm bắt đề cương chi tiết, nghiên cứu 6 chương lý thuyết chuyên sâu, tích cực tham gia 4 chủ đề xeminar thảo luận và củng cố kiến thức bằng hệ thống ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề đi kèm.