phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung của luận văn gồm 2 chƣơng 7 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG CANH TÂN CỦA ĐẶNG HUY TRỨ 1. Những điều kiện lịch sử thế giới và Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX 1. Điều kiện lịch sửthế giới nửa cuối thế kỷ XIX Ở phƣơng Tây, vào nửa cuối thế kỷ XIX, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, chủ nghĩa tƣ bảnđã có sự phát triển vƣợt bậcchuyển từ tƣ bản tự do sang tƣ bản đế quốc.
Nhữngbiến đổi trên nhiều mặttrong xã hội tƣ bản nhƣ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội v. đã tác độngrấtlớn đến tình hình thế giới và Việt Nam. Bằng việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất, chủ nghĩa tƣ bảnđãthúc đẩy nền sản xuất xã hội phát triển nhanh chóng. Nhằmthu đƣợc lợi nhuận nhiều hơn vàmở rộng thị trƣờng, các nƣớc tƣ bảnđã bành trƣớng và mở rộng thuộcđịa sang các nƣớc khác.
Đến cuối thế kỷ XIX, một số nƣớc tƣ bảnđã nhanh chóng trở thành chủ nghĩa đế quốc, liên kết với nhau đi xâm lƣợc các nƣớc châuÁ, châu Phi và Mỹ Latinh trong đó có Việt Nam. Vào nửa cuối thế kỷ XIX, Anh xâm lƣợc Ba Tƣ và Ấn Độ, can thiệp vào Xiêm (Thái Lan). Triều Tiên dần biến thành nƣớc nửa thuộc địa của Mỹ. Tại khu vực Đông Nam Á, Inđônêxia trở thành thuộc địa của HàLan.Mỹ và Tây Ban Nha chiếm đóng Philippin.
Lào, Campuchia, Việt Nam thì bị Pháp xâm chiếm. Đối với Nhật Bản, cuối thế kỷ XIX, đất nƣớc này phải đối mặt với tình trạng đối đầu với nhiều cuộc xâm lăng của các nƣớc đế quốc nhƣ Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Mỹ, Anh. Từ năm 1853 đến năm 1856, Mỹ dùng vũ lực, ngoại giao ép Nhật Bản phải ký vào hiệp ƣớc Hoành Tân cho phép Mỹ tự do buôn bán và đƣợc hƣởng nhiều quyền lợi về kinh tế. Sau đó, một loạt các hiệp ƣớc tƣơng tự cũng đƣợc Nhật ký với các nƣớc Anh, Pháp, Hà Lan, 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Đứng trƣớc vấn đề này, “Nhật cũng lấy đấy làm nhục, có kẻ đề nghị quyết chiến với Hoa Kỳ. Các phiên hầu (cũng nhƣ lãnh chúa ở châu Âu thời trung cổ) nhìn xa hơn, nghĩ muốn thắng Âu, Mỹ thì phải có kỹ nghệ, binh bị nhƣ Âu, Mỹ, nghĩa là phải Âu hóa đã. Muốn duy tân để Âu hóa phải lật đổ Mạc phủ, tôn vua lên để thống nhất quốc gia, vì vậy họ dùng khẩu hiệu “Tôn quân, diệt di (di tức là Âu - Mỹ), phản Mạc”[31, tr. Theo đó, trƣớc áp lực đòi hỏi phải Âu hóa để có sức mạnh lật đổ Âu, Mỹ và sức ép của chủ nghĩa đế quốc, Mutsuhitô đã lật đổ chế độ cũ là chế độ Mạc phủ, lên ngôi năm 1868, lấy niên hiệu là Thiên hoàng Minh Trị (Mêiji).
Khi đã nắm quyền lực trong tay, ông đã thực hiện nhiều cuộc cải cách. Và với những chính sách duy tân của mình, Nhật Bản đã nhanh chóng vƣơn lên thành một cƣờng quốc về mọi mặt. Tại Trung Quốc, từ sau cuộc chiến tranh nha phiến (1840), Trung Quốc rơi vào tình trạng của một nƣớc nửa thuộc địa, chấp nhận mở cửa, tự do thƣơng mại, giao thƣơng với nƣớc ngoài, nhƣợng lại một số địa bàn cho phƣơng Tây, cắt hẳn Hƣơng Cảng cho Anh. Giai cấp phong kiến không còn đảm đƣơng nổi trọng trách của quốc gia.
Lúc này tại Trung Quốc xuất hiện các cuộc vận động học tập phƣơng Tây, gọi là “Dƣơng vụ vận động” của một số nhà cầm quyền triều đình phong kiến nhà Thanh nhƣ Dịch Tố, Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chƣơng… Họ chủ trƣơng sử dụng một số kỹ thuật sản xuất của chủ nghĩa tƣ bản phƣơng Tây để duy trì chế độ phong kiến, gửi nhiều học sinh đi du học ở nƣớc ngoài.Ngoài ra còn có xu hƣớng củamột số sĩ phu yêu nƣớc, tiến bộ chủ trƣơng khai phóng, mở cửa học tập khoa học – kỹ thuật của phƣơng Tây; cải cách kinh tế, chính trị, xã hội, học thuật.Tiêu biểu nhƣ Hồng Tú Toàn với phong trào Thái bình thiên quốc nhằm lật đổ triều đại phong kiến Mãn Thanh, thực hiện bình đẳng xã hội. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tại Xiêm (Thái Lan), mặc dù bị Anh và Pháp can thiệp nhƣng những ngƣời đứng đầu đất nƣớc đã nhanh nhạy trong việc nhận định tình hình, thấy trƣớc nguy cơ bị phƣơng Tây xâm lƣợc nên đã tiến hành cải cách đất nƣớc. Bắt đầu từ Vua Ra-ma IV (Mông-kút từ năm 1851-1868) đến Vua Ra-ma V (1868- 1910), hàng loạt chính sách đổi mới đƣợc thực hiện nhƣ mở cửa giao thƣơng với nƣớc ngoài, khuyến khích phát triển kinh tế, cải cách theo khuôn mẫu phƣơng Tây nhƣng vẫn giữ ngôi vua, xóa bỏ chế độ nô lệ, giải phóng ngƣời lao động, thực hiện chính sách ngoại giao mềm dẻo, lợi dụng mâu thuẫn giữa Anh và Pháp để lựa chiều có lợi cho việc giữ chủ quyền đất nƣớc. Đến cuối thế kỷ XIX, trừ Nhật Bản và Thái Lan,hàng loạt các nƣớc châu Á đã trở thành thuộc địa hoặc bán thuộc địa của các nƣớc đế quốc phƣơng Tây, trong đó có Việt Nam.Nhƣ vậy, tình hình thế giới nổi bật thời kỳ này là sự bành trƣớng của chủ nghĩa thực dân phƣơng Tây sang các nƣớc châu Á.
Tuy nhiên, sự xâm lƣợc, đô hộ tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc đã tạo nên mâu thuẫn gay gắt trong lòng các dân tộc thuộc địa, làm cho tinh thần yêu nƣớc của các dân tộc đó dâng cao hơn bao giờ hết; ý thức dân tộc của họ cũng bộc lộ rõ ràng, quyết liệt hơn; các nhân sĩ đƣợc dịp phản tỉnh, đi tìm kiếm con đƣờng cứu nƣớc đúng đắn hơn. Mặt khác, cùng với quá trình nói trên thì sự xâm nhập, ảnh hƣởng của các tƣ tƣởng tự do, dân chủ, dân quyền từ các nƣớc phƣơng Tây vào các nƣớc phƣơng Đông đã làm xuất hiện một xu hƣớng gần nhƣ lan tỏa khắp châu Á. Đó là những nỗ lực canh tân, đổi mới đất nƣớc khi bị chủ nghĩa thực dân gây hấn xâm lƣợc. Khi bị thực dân Pháp xâm chiếm và tình hình thế giới tác động buộcViệt Nam phải tiếp nhậntrong tình thế vô cùng bị động.
Đặc biệt là khi nhu cầu đƣợc giải phóng ngày càng mãnh liệt thì những biến động mạnh mẽ 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của các nƣớc trong phạm vi châu Á nhƣ cuộc vận động duy tân của Nhật Bản (1868), các cuộc vận động đổi mới của Trung Quốc đã tác động rất lớn, thúc đẩy hình thành tƣ tƣởng canh tân trong lòng xã hội Việt Nam.Bằng các con đƣờng sứ giả, thƣơng nhân. tƣ tƣởng tƣ sản và tƣ tƣởng canh tân của các nhà tƣ tƣởng nƣớc ngoài đã từng bƣớc xâm nhập vào Việt Nam. Hơn ai hết, những bậc trí thức, đặc biệt là những ngƣời có điều kiện tiếp xúc với các nƣớc tiên tiến, là những ngƣời đầu tiên tiếp thu những tƣ tƣởng mới đó. Đặng Huy Trứ, với trình độ học vấn và vị trí trong quan trƣờng của mình,đã có nhiều cơ hội đƣợc đi giao lƣu học hỏi nƣớc ngoài.Ôngsớmlà một trong những ngƣời Việt Nam may mắn có cơ hội tiếp xúc với văn minh phƣơng Tây, tƣ tƣởng canh tân tiến bộ của các nƣớc châuÁnên có điều kiện để nhận thức đƣợc tình trạng trì trệ, lạc hậu của đất nƣớc mình, nhìn thấy rõ nguy cơ mất nƣớc, để từ đó đề xuất tƣ tƣởng canh tân của mình.
Điều kiện lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX * Về chính trị: Trƣớc khi bị thực dân Pháp xâm lƣợc,Việt Nam vẫn là một nƣớc phong kiến lạc hậu, đời sống nhân dân hết sức khó khăn; các chính sách cai trị truyền thống của triều Nguyễn lúc bấy giờ đã tỏ ra bất lực trƣớc sự biến đổi của thời cuộc. Các vị vua triều Nguyễn từ Gia Long (1802-1819), Minh Mạng (1820-1840), Thiệu Trị (1841-1847), Tự Đức (1848-1883)đều duy trì nền chính trị phong kiến trung ƣơng tập quyền, lấy Nho giáo làm hệ tƣ tƣởng thống trị. Khi Pháp chính thức xâm lƣợc Việt Nam, triều đình nhà Nguyễn đã bất lực trong việc lãnh đạo dân tộc tiến hành kháng chiến: Từ chỗ bế quan tỏa cảng để ngăn chặn đến chỗ phải cắt các tỉnh Nam Bộ cho Pháp, để hàng hóa của Pháp thâm nhập vào Việt Nam. Năm 1883 và 1884 Hiệp ƣớc Hác-măng và hiệp ƣớc Pa-tơ-nốt đƣợc ký kết giữa triều đình nhà Nguyễn với thực dân 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Pháp đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của chế độ phong kiến; quân Pháp có mặt và đặt ách cai trị trực tiếp trên khắp đất nƣớc ta.
Về tình hình đất nƣớc lúc bấy giờ Đặng Huy Trứ đã nhậnđịnh: “Trƣớcđóđịa hạt này nhiều năm lụt lội, quân dân khổcực. Giặc giãở Tây Bắc lại nổi lên. Phía tả ngạn sông Nhị hà, phía tây sông Hát giang, giặc tụ tậpđông nhƣ ong, nhƣ kiến, tràn tới bađạoTừ Liêm chỉ cách tỉnh thành chừng vài dặm. Mấy vạn sinh linh ở ngoại thành nơm nớp lo về nạn binh đao.Các giới sĩ, nông, công thƣơng đều không yên tâm làm ăn” [29, tr.Bên cạnhđó thì “bọn phỉđiên cuồng, cam tâm chôn vùi hết lƣơng tri.
Lúc đầu thìô hợp không còn gì bằng nhƣng rồi ngày càng hung ác hơn cú diều. Nơi biên khu phần nhiều lạiđút tay vào túi mà thế giặc thì nguy cấp nhƣ cháy đến lông mày” [29, tr.Thật là một tình cảnh đáng xót xa. * Về kinh tế: Nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu với chính sách “trọng nông ức thƣơng” tiếp tục đƣợc nhà Nguyễn duy trì.Các chính sách đẩy mạnh nông nghiệp của triều đìnhmặc dù đã đƣợc cố gắng thi hành nhƣng không hiệu quả.Công thƣơng nghiệpkhôngcó chính sách khuyến khích phát triển thỏa đáng.Thƣơng nghiệp thì bị ức chế:“đối nội thì cấm bán lúa gạo từ tỉnh này sang tỉnh khác, lại thƣờng trƣng dụng thuyền buôn của tƣ nhân. Đối ngoại thì cấm tƣ nhân buôn bán với nƣớc ngoài.Nhà nƣớc giữ độc quyền ngoại thƣơng và thi hành chính sách bế quan tỏa cảng”[44, tr.Toàn cảnh công thƣơng nghiệp là vô cùng ảm đạm.
Mặc dù trong lĩnh vực kinh tế, đã manh nha xuất hiện nhu cầu đổi mới nhƣ ngƣời Tây dƣơng muốn thông thƣơng để làm ăn nhƣng nhà Nguyễn đã dập tắt bằng cách thi hành các chính sách bế quan tỏa cảng. Khi thực dân Pháp xâm lƣợc thì tƣ tƣởng canh tân và bảo thủ giữa các sĩ phu yêu nƣớc và triều đình mới trở thành một vấn đề lớn.Khi thực dân Pháp xâm lƣợc, chúng thực hiện nhiều chính sách bóc lột, vơ vét của cảinhƣ độc 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.