Khóa luận: Quan điểm nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu quan điểm của Hồ Chí Minh về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam cùng giá trị thực tiễn.

• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh tiếp thu sâu sắc phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin. Người coi quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của tư duy biện chứng. Mọi sự vật và hiện tượng trong xã hội luôn tồn tại các mặt đối lập. Sự vận động và đấu tranh giữa các mặt đối lập tạo nên động lực phát triển. Tại Việt Nam đầu thế kỷ XX, xã hội thuộc địa nửa phong kiến đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng. Các phong trào yêu nước cũ đều lâm vào khủng hoảng đường lối sâu sắc. Nhờ nhãn quan mácxít sáng suốt, Hồ Chí Minh đã nhận diện chính xác bản chất các mâu thuẫn xã hội. Người không áp dụng lý thuyết một cách giáo điều. Thay vào đó, Người vận dụng linh hoạt nguyên lý triết học vào thực tiễn Việt Nam. Quá trình nhận thức mâu thuẫn gắn liền với việc phân loại thứ tự ưu tiên giải quyết. Người khẳng định giải quyết mâu thuẫn là chìa khóa mở đường cho độc lập dân tộc. Toàn bộ hệ thống quan điểm của Người thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa lý luận khoa học và hành động thực tiễn cách mạng.

1.1. Cơ sở lý luận từ phép biện chứng duy vật Mác Lênin

Triết học Mác - Lênin khẳng định mâu thuẫn là nguồn gốc của mọi sự biến đổi. Mọi sự vật chứa đựng những khuynh hướng trái ngược nhau. Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập quy định sự vận động nội tại. Hồ Chí Minh tiếp thu triệt để quan điểm phương pháp luận này. Người nhấn mạnh ưu điểm vượt trội của chủ nghĩa Mác nằm ở phương pháp làm việc biện chứng. Phương pháp này giúp phân tích hiện thực khách quan một cách khoa học. Việc nắm vững quy luật mâu thuẫn cho phép nhận diện đúng bản chất xã hội. Đây là nền tảng triết học vững chắc định hình tư tưởng chính trị của Người.

1.2. Bối cảnh lịch sử và thực tiễn cách mạng Việt Nam

Thực tiễn Việt Nam dưới ách đô hộ của thực dân Pháp có nhiều nét đặc thù. Xã hội vừa mang tính chất thuộc địa, vừa tồn tại tàn dư phong kiến lỗi thời. Đời sống các tầng lớp nhân dân bị bần cùng hóa cùng cực. Độc lập dân tộc bị tước đoạt hoàn toàn. Các phong trào cứu nước cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX thất bại liên tiếp do thiếu lý luận dẫn đường. Thực trạng khủng hoảng đòi hỏi một con đường cứu nước mới mang tính khoa học. Hồ Chí Minh đã xuất phát từ chính thực tế đau thương của đất nước. Người đúc kết kinh nghiệm từ phong trào quần chúng để hình thành đường lối giải phóng dân tộc.

II. Phân tích các mâu thuẫn cơ bản trong cách mạng Việt Nam

Xã hội thuộc địa Việt Nam tồn tại mạng lưới mâu thuẫn chằng chéo và phức tạp. Hồ Chí Minh đã tiến hành phân loại chi tiết các mâu thuẫn theo tính chất và vai trò. Mâu thuẫn giai cấp và mâu thuẫn dân tộc luôn đan xen lẫn nhau. Tuy nhiên mức độ gay gắt và tầm quan trọng của từng mâu thuẫn là không đồng đều. Kẻ thù xâm lược áp đặt sự thống trị tàn bạo lên mọi giai cấp trong xã hội. Không chỉ công nhân hay nông dân mà cả tiểu tư sản và tư sản dân tộc đều bị chèn ép. Hồ Chí Minh đã nhận thức rõ sự khác biệt giữa xã hội thuộc địa phương Đông và xã hội tư bản phương Tây. Tại phương Tây mâu thuẫn giữa tư sản và vô sản giữ vị trí hàng đầu. Ngược lại tại Việt Nam mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc với đế quốc thực dân mang tính chất bao trùm. Việc phân định chính xác này giúp tránh được khuynh hướng tả khuynh hoặc hữu khuynh. Đây là cơ sở lý luận then chốt để quy tụ tối đa lực lượng yêu nước.

2.1. Mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc và chủ nghĩa thực dân

Mâu thuẫn dân tộc là mâu thuẫn chủ yếu và gay gắt nhất trong lòng xã hội Việt Nam thời thuộc địa. Thực dân Pháp áp bức toàn diện về chính trị, kinh tế và văn hóa. Quyền sống của mọi người dân bản xứ bị xâm phạm nghiêm trọng. Mâu thuẫn này mang tính đối kháng quyết liệt và không thể điều hòa. Chỉ có đánh đổ ách cai trị ngoại bang mới mở đường giải phóng toàn diện. Hồ Chí Minh khẳng định độc lập dân tộc là lợi ích chung cao nhất. Mọi mâu thuẫn khác đều phải phụ thuộc vào mâu thuẫn cơ bản này. Việc giải quyết thắng lợi mâu thuẫn dân tộc là tiền đề tiên quyết cho mọi bước phát triển tiếp theo.

2.2. Mâu thuẫn giữa nhân dân lao động và giai cấp địa chủ

Song song với mâu thuẫn dân tộc, xã hội còn tồn tại mâu thuẫn giai cấp sâu sắc. Nông dân chiếm đại đa số dân số nhưng không có ruộng đất để canh tác. Họ chịu sự bóc lột địa tô nặng nề từ giai cấp địa chủ phong kiến. Tuy nhiên, Hồ Chí Minh nhìn nhận địa chủ Việt Nam có sự phân hóa rõ rệt. Không phải toàn bộ địa chủ đều chống lại cách mạng. Một bộ phận trung, tiểu địa chủ vẫn có tinh thần yêu nước chống đế quốc. Do đó, Người chủ trương giải quyết mâu thuẫn giai cấp theo từng bước thận trọng. Nhiệm vụ ruộng đất được thực hiện từng phần nhằm phục vụ tối đa mục tiêu đánh đuổi ngoại xâm.

III. Phương pháp giải quyết mâu thuẫn cách mạng của Hồ Chí Minh

Phương pháp giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh mang tính nghệ thuật và thực tiễn cao độ. Người luôn quán triệt nguyên tắc dĩ bất biến, ứng vạn biến trong mọi tình huống. Mục tiêu độc lập dân tộc là nguyên tắc bất biến không bao giờ thay đổi. Phương pháp và sách lược đấu tranh biến đổi linh hoạt tùy theo tương quan lực lượng. Trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể, Người xác định đúng kẻ thù chính để tập trung mũi nhọn đấu tranh. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước đối mặt với thù trong giặc ngoài vô cùng nguy hiểm. Quân Tưởng và thực dân Pháp cùng mưu đồ tiêu diệt chính quyền cách mạng non trẻ. Hồ Chí Minh đã chủ động hòa hoãn với quân Tưởng ở miền Bắc để đối phó Pháp ở miền Nam. Sau đó, Người lại ký Hiệp định Sơ bộ để đuổi quân Tưởng về nước. Sự uyển chuyển trong phương pháp giúp cách mạng vượt qua những thời khắc hiểm nghèo.

3.1. Đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên vị trí hàng đầu

Hội nghị Trung ương 8 năm 1941 đánh dấu bước chuyển hướng chiến lược mang tính quyết định. Hồ Chí Minh đã chủ trương tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất. Toàn bộ sức mạnh được dồn vào nhiệm vụ đánh đuổi thực dân Pháp và phát xít Nhật. Mặt trận Việt Minh được thành lập nhằm tập hợp đại đoàn kết toàn dân tộc. Quyền lợi bộ phận và giai cấp được đặt dưới quyền lợi sinh tử của quốc gia. Chủ trương này thể hiện sự giải quyết mâu thuẫn đúng đắn và kịp thời. Nhờ đặt giải phóng dân tộc lên hàng đầu, cao trào kháng Nhật cứu nước đã phát triển mạnh mẽ và dẫn đến thắng lợi lịch sử năm 1945.

3.2. Vận dụng sách lược linh hoạt phân hóa cô lập kẻ thù

Hồ Chí Minh triệt để vận dụng sách lược lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù. Người phân hóa đối phương, biến kẻ thù nguy hiểm thành đối tượng có thể thỏa hiệp tạm thời. Chủ trương thêm bạn bớt thù giúp tập trung lực lượng vào kẻ thù chính trước mắt. Sự thỏa hiệp của Người luôn dựa trên nguyên tắc giữ vững độc lập và chủ quyền. Thỏa hiệp mang tính chiến thuật nhằm kéo dài thời gian hòa bình để củng cố lực lượng. Khi có đủ điều kiện, cách mạng lập tức chuyển sang thế chủ động phản công. Nghệ thuật phân hóa kẻ thù đã bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng trong giai đoạn cam go nhất.

IV. Ý nghĩa và giá trị ứng dụng quan điểm Hồ Chí Minh hiện nay

Quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh là di sản lý luận vô giá. Tư tưởng này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn giữ nguyên ý nghĩa thời đại sâu sắc. Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, đất nước đang đối mặt với nhiều mâu thuẫn kinh tế xã hội mới. Đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu tăng trưởng nhanh và mục tiêu phát triển bền vững. Đó cũng là mâu thuẫn giữa mở cửa hội nhập và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Việc vận dụng sáng tạo phương pháp Hồ Chí Minh giúp Đảng Cộng sản Việt Nam nhận thức đúng bản chất các vấn đề đương đại. Lãnh đạo đất nước cần nhìn thẳng vào thực trạng và xác định đúng các khâu đột phá chiến lược. Mọi chính sách phát triển phải xuất phát từ lợi ích thiết thực của nhân dân lao động. Nắm vững nghệ thuật giải quyết mâu thuẫn sẽ tạo ra động lực to lớn thúc đẩy công cuộc đổi mới thành công.

4.1. Đóng góp lý luận cho kho tàng tư tưởng cách mạng

Quan điểm Hồ Chí Minh đã làm phong phú thêm kho tàng lý luận Mác - Lênin. Người chứng minh sinh động quy luật mâu thuẫn trong điều kiện một nước thuộc địa nửa phong kiến. Đây là sự bổ sung lý luận quan trọng cho phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới. Tư tưởng của Người giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Sự thống nhất giữa mục tiêu trước mắt và mục tiêu lâu dài được bảo đảm vững chắc. Mô hình tư duy biện chứng này cung cấp hệ thống luận điểm khoa học có giá trị trường tồn cho nghiên cứu lý luận chính trị hiện đại.

4.2. Bài học thực tiễn trong công cuộc đổi mới đất nước

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc vận dụng phép biện chứng Hồ Chí Minh càng trở nên cấp thiết. Đất nước cần xử lý hài hòa mối quan hệ giữa cải cách kinh tế và ổn định chính trị. Việc nâng cao đời sống nhân dân phải đi đôi với xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh. Cần chủ động nhận diện sớm các nguy cơ mất ổn định để có biện pháp ngăn chặn kịp thời. Tinh thần độc lập, tự chủ và linh hoạt trong tư tưởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam soi sáng con đường xây dựng đất nước phồn vinh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, lịch sử dân tộc Việt Nam chứng kiến cuộc khủng hoảng sâu sắc về đường lối cứu nước và lực lượng lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc. Trước sự xâm lược và ách thống trị tàn bạo của thực dân Pháp, hàng loạt phong trào yêu nước theo các khuynh hướng phong kiến và dân chủ tư sản đã lần lượt nổ ra nhưng đều đi đến thất bại. Xuất phát từ thực tiễn lịch sử đó, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã tiếp thu, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, đặc biệt là phép biện chứng duy vật và quy luật mâu thuẫn, để phân tích chính xác kết cấu xã hội thuộc địa nửa phong kiến, xác định trúng mâu thuẫn chủ yếu và đề ra phương pháp giải quyết đúng đắn, đưa cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi. Trong giai đoạn hiện nay, những quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh tiếp tục là cơ sở phương pháp luận có giá trị định hướng công cuộc đổi mới và phát triển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa. Từ bối cảnh lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả đã lựa chọn đề tài nghiên cứu về quan điểm của Hồ Chí Minh đối với việc nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam.

Mục đích và các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được xác định như sau:

• Mục đích nghiên cứu: Phân tích và làm rõ quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh, từ đó rút ra ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với xã hội Việt Nam hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Phân tích một số quan điểm về mâu thuẫn trong lịch sử triết học trước Mác và trong triết học Mác – Lênin.
  2. Phân tích và làm rõ quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh qua các thời kỳ lịch sử.
  3. Phân tích ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong quan điểm của Hồ Chí Minh về mâu thuẫn đối với sự nghiệp cách mạng và giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn:

• Đối tượng nghiên cứu: Quan điểm của Hồ Chí Minh về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn.
• Phạm vi nghiên cứu: Những quan điểm về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh thông qua thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam từ năm 1930 đến khi Người qua đời (năm 1969).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được triển khai trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận khoa học, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận triết học và thực tiễn lịch sử cách mạng Việt Nam:

• Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng: Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh. Trọng tâm lý thuyết là quy luật mâu thuẫn (quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập) – hạt nhân của phép biện chứng duy vật mác-xít. Luận văn vận dụng các phạm trù: mặt đối lập, sự thống nhất, sự đấu tranh và chuyển hóa của các mặt đối lập; các cặp mâu thuẫn khách quan/chủ quan, cơ bản/không cơ bản, chủ yếu/thứ yếu, bên trong/bên ngoài, đối kháng/không đối kháng; cùng cách phân loại đặc thù của Hồ Chí Minh thành mâu thuẫn chính và mâu thuẫn phụ.
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:
  • Phương pháp luận: Sử dụng các nguyên tắc, phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phương pháp trừu tượng – cụ thể; phương pháp lịch sử – cụ thể; phương pháp so sánh đối chiếu; phương pháp phân tích, tổng hợp và khái quát hóa lý luận.
• Nguồn tư liệu nghiên cứu: Các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen (Sự khốn cùng của triết học, Biện chứng của tự nhiên, Chống Đuy-rinh, Tư bản); các trước tác của V.I. Lênin (Bút ký triết học); các bài viết, bài nói và tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngoài ra, tác giả kế thừa các công trình nghiên cứu chuyên sâu liên quan như: Tư tưởng triết học Hồ Chí Minh (Lê Hữu Nghĩa chủ biên, 2000), Những sáng tạo của Hồ Chí Minh trên đường sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam (Lê Văn Yên chủ biên, 2009), Hồ Chí Minh nhà văn hóa kiệt xuất (Song Thành, 2010), Về mâu thuẫn cơ bản, mâu thuẫn chủ yếu và cách giải quyết trên con đường phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa (Phạm Ngọc Quang, 2001) và công trình của Trần Đắc Hiến (2006).

---

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục của luận văn bao gồm phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và 3 chương nội dung chính (chia thành 6 tiết).

Chương 1: Một số quan điểm về mâu thuẫn trong lịch sử triết học

Chương này hệ thống hóa tiến trình hình thành và phát triển của phạm trù mâu thuẫn qua các giai đoạn lịch sử tư tưởng nhân loại:

1. Quan điểm về mâu thuẫn trong triết học ngoài mác-xít:

   • Thời kỳ cổ đại: Phái Âm Dương gia ở Trung Quốc xem âm – dương là hai yếu tố đối chọi nhưng thống nhất, là khởi nguyên của sinh thành và biến hóa; Lão Tử (phái Đạo gia) khẳng định sự tương sinh, chuyển hóa của các mặt đối lập (có - không, dài - ngắn, cao - thấp), song bộc lộ hạn chế khi mưu toan thủ tiêu mâu thuẫn hơn là giải quyết nó. Ở Hy Lạp cổ đại, Hêraclit xem mâu thuẫn là phổ biến và động lực của biến đổi ("mọi vật sinh ra qua đấu tranh"); Dênông (trường phái Êlêát) chỉ ra nghịch lý không thể nhận thức vận động ngoài mâu thuẫn; Platon tiếp cận biện chứng qua khái niệm; Aritxtốt xem mâu thuẫn là sự đối lập không thể cùng tồn tại đồng thời trong một phán đoán logic hình thức.
   • Thời kỳ Phục hưng và Cận đại: Gioocđanô Brunô phát triển học thuyết về sự phù hợp của các mặt đối lập, xem một mặt đối lập là cơ sở của cái khác.
   • Triết học cổ điển Đức: Immanuel Kant nêu ra 4 Antinomi (nghịch lý lý tính thuần túy) với cấu trúc chính đề và phản đề, nhưng Kant chỉ thừa nhận mâu thuẫn trong tư duy thuần túy chứ phủ nhận mâu thuẫn khách quan. G.W.F. Hêghen khẳng định "mâu thuẫn là cội nguồn của tất cả vận động và sự sống", là xung lực nội tại; tuy nhiên, do đứng trên lập trường duy tâm khách quan, Hêghen quy mâu thuẫn về phạm trù tinh thần và rơi vào bảo thủ khi chủ trương giải quyết mâu thuẫn xã hội bằng sự hòa giải, thỏa hiệp.

2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về quy luật mâu thuẫn:

   • C. Mác và Ph. Ăngghen đã đặt học thuyết mâu thuẫn trên lập trường duy vật: phê phán quan điểm chiết trung của Prudong (muốn giữ mặt tốt, bỏ mặt xấu); chỉ rõ tính khách quan, phổ biến của mâu thuẫn trong tự nhiên, xã hội và tư duy qua Biện chứng của tự nhiên và Chống Đuy-rinh. Trong bộ Tư bản, Mác phân tích xuất phát từ "tế bào" hàng hóa (mâu thuẫn giữa giá trị sử dụng và giá trị, lao động cụ thể và trừu tượng, lao động tư nhân và xã hội), vạch ra mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản: mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa.
   • V.I. Lênin khẳng định quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng trong Bút ký triết học; chỉ rõ sự thống nhất của các mặt đối lập là tương đối, tạm thời, còn đấu tranh giữa các mặt đối lập là tuyệt đối; đưa ra phương pháp luận "kết hợp các mặt đối lập một cách có nguyên tắc" trong thời kỳ quá độ (tìm đồng minh tạm thời, kết hợp nhân tố cũ và mới, kết hợp thuyết phục và cưỡng bức).

Giai đoạn / Trường phái	Đại biểu tiêu biểu	Quan điểm cốt lõi về mâu thuẫn	Hạn chế lịch sử
Trung Quốc cổ đại	Phái Âm Dương gia, Lão Tử	Âm - dương tương tác; các mặt đối lập nương tựa, chuyển hóa lẫn nhau.	Mang tính trực quan, chất phác; Lão Tử có xu hướng thủ tiêu mâu thuẫn.
Hy Lạp cổ đại	Hêraclit, Dênông, Aritxtốt	Mọi vật sinh ra qua đấu tranh; mâu thuẫn gắn liền với nhận thức về sự vận động.	Chưa phân biệt rạch ròi giữa mâu thuẫn biện chứng và mâu thuẫn logic hình thức.
Cổ điển Đức	I. Kant, G.W.F. Hêghen	Kant nêu 4 Antinomi; Hêghen coi mâu thuẫn là cội nguồn vận động và tự thân phát triển.	Rơi vào duy tâm khách quan; Hêghen thỏa hiệp khi giải quyết mâu thuẫn xã hội.
Triết học Mác – Lênin	C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin	Mâu thuẫn mang tính khách quan, phổ biến; là hạt nhân của phép biện chứng; động lực phát triển.	Đặt nền tảng khoa học hoàn chỉnh, khắc phục triệt để tính duy tâm và siêu hình.

---

Chương 2: Một số nội dung cơ bản về vấn đề nhận thức và giải quyết mâu thuẫn trong cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh

Chương 2 tập trung phân tích sự vận dụng sáng tạo của Hồ Chí Minh trong thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam, so sánh với các phong trào tiền bối:

1. Nhận thức mâu thuẫn của các nhà cách mạng tiền bối trước Hồ Chí Minh:

   • Phong trào Cần Vương (1885–1896) do Tôn Thất Thuyết và vua Hàm Nghi khởi xướng: Nhận thấy mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam và thực dân Pháp, nhưng chưa xác định đây là mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu cần giải quyết triệt để nhằm mở đường cho các mâu thuẫn khác.
   • Phong trào Duy Tân của Phan Chu Trinh: Chủ trương "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh", nhận thức được mâu thuẫn dân tộc nhưng không đánh giá đúng bản chất mâu thuẫn xã hội thuộc địa, dẫn đến chủ trương cải lương và thất bại.
   • Phong trào Đông Du và Hội Duy Tân (1904) của Phan Bội Châu: Nhận thấy mâu thuẫn gay gắt với thực dân Pháp nhưng mắc sai lầm về phương pháp khi dựa vào đế quốc Nhật Bản để đánh Pháp.
   • Việt Nam Quốc dân Đảng (1927) của Nguyễn Thái Học: Đã nhận thức được cả hai mâu thuẫn (nông dân - địa chủ và dân tộc - thực dân Pháp), nhưng thiếu đường lối và phương pháp cách mạng đúng đắn, phong trào nhanh chóng tan rã sau khởi nghĩa Yên Bái (1930).

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn:

   • Đặc điểm nhận thức: Hồ Chí Minh phân loại mâu thuẫn thành mâu thuẫn chính (bao hàm mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu, đối kháng, bên trong) và mâu thuẫn phụ (bao hàm mâu thuẫn không cơ bản, thứ yếu, không đối kháng, bên ngoài). Quy trình nhận thức đòi hỏi phải điều tra, nghiên cứu tận gốc rễ và phân tách một cách có hệ thống.
   • Nhận thức mâu thuẫn qua từng giai đoạn lịch sử:
     • Giai đoạn trước năm 1930: Xác định hai mâu thuẫn lớn là mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ phong kiến và mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp xâm lược; chỉ rõ mâu thuẫn dân tộc là mâu thuẫn chủ yếu hàng đầu. Vạch trần bản chất áp bức bằng "thuế máu", thuốc phiện, rượu cồn của chủ nghĩa thực dân.
     • Giai đoạn 1930–1945: Khủng hoảng kinh tế 1929–1933 làm sâu sắc thêm mâu thuẫn. Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập đầu năm 1930 đã thống nhất quyền lãnh đạo. Khi phát xít Nhật vào Đông Dương (tháng 9/1940), mâu thuẫn phát triển thành mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam với cả thực dân Pháp và phát xít Nhật. Đến ngày 9/3/1945, khi Nhật đảo chính Pháp, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta, xác định phát xít Nhật là kẻ thù chính duy nhất và phát động cao trào kháng Nhật cứu nước làm tiền đề Tổng khởi nghĩa.
     • Giai đoạn 1945–1954: Sau Cách mạng Tháng Tám, chính quyền non trẻ đối mặt với thù trong giặc ngoài: gần 20 vạn quân Tưởng Giới Thạch cùng tay sai Việt Quốc, Việt Cách ở phía Bắc vĩ tuyến 16; quân đội Anh tiếp tay cho thực dân Pháp quay lại xâm lược ở phía Nam vĩ tuyến 16; đằng sau là dã tâm đặt Đông Dương dưới chế độ "ủy trị" của đế quốc Mỹ. Hồ Chí Minh đã nhận thức chính xác mâu thuẫn đối kháng cốt tử để thực hiện sách lược mềm dẻo, phân hóa kẻ thù, giữ vững chính quyền cách mạng.

---

Chương 3: Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của quan điểm Hồ Chí Minh về mâu thuẫn

1. Ý nghĩa lý luận:
   • Luận văn chỉ ra rằng quan điểm của Hồ Chí Minh là sự bổ sung, làm phong phú thêm kho tàng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về quy luật mâu thuẫn khi vận dụng vào bối cảnh các nước thuộc địa nửa phong kiến.
   • Làm rõ nghệ thuật kết hợp biện chứng giữa vấn đề dân tộc và vấn đề giai cấp, giải quyết mối quan hệ giữa mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp một cách khoa học, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu.
2. Ý nghĩa thực tiễn:
   • Là kim chỉ nam đưa đến thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và hai cuộc kháng chiến bảo vệ nền độc lập dân tộc.
   • Cung cấp cơ sở phương pháp luận cho Đảng và Nhà nước Việt Nam trong việc nhận diện và xử lý các mâu thuẫn kinh tế, chính trị, văn hóa trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội hiện nay (như mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển nhanh lực lượng sản xuất với sự hoàn thiện quan hệ sản xuất; giữa tăng trưởng kinh tế và bảo đảm công bằng xã hội; giữa hội nhập quốc tế và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa).

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả khoa học chính:
  • Hệ thống hóa một cách có chỉnh thể quá trình phát triển của phạm trù mâu thuẫn từ lịch sử triết học cổ đại phương Đông, phương Tây, triết học cổ điển Đức đến triết học Mác – Lênin.
  • Phân tích và luận giải mạch lạc sự sáng tạo của Hồ Chí Minh trong việc phân loại mâu thuẫn thành "mâu thuẫn chính" và "mâu thuẫn phụ", giúp đơn giản hóa nhưng vẫn giữ nguyên tính chất sâu sắc của phép biện chứng mác-xít để phục vụ công tác tổ chức, chỉ đạo thực tiễn cách mạng.
  • Tái hiện tiến trình nhận thức và xử lý mâu thuẫn của Hồ Chí Minh qua từng mốc lịch sử cụ thể: trước 1930, 1930–1945 và 1945–1954.
• Giải pháp và kiến nghị vận dụng: Tác giả nhấn mạnh việc vận dụng phương pháp luận của Hồ Chí Minh vào việc nhận thức đúng các mâu thuẫn nảy sinh trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay, đòi hỏi phải nắm vững mâu thuẫn chủ yếu ở từng giai đoạn, giải quyết mâu thuẫn thông qua đấu tranh và kết hợp có nguyên tắc, tránh khuynh hướng nóng vội chủ quan hoặc thỏa hiệp vô nguyên tắc.
• Đóng góp so với các nghiên cứu trước: Tác giả chỉ ra rằng, trong khi các công trình trước đây chỉ đề cập tản mạn một số khía cạnh của tư tưởng Hồ Chí Minh về mâu thuẫn trong các nội dung rộng hơn về đạo đức, văn hóa hay con người (như các sách của Lê Hữu Nghĩa, Song Thành, Phạm Ngọc Quang), thì luận văn này là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về toàn bộ quan điểm nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh gắn liền với thực tiễn tiến trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về phạm vi nghiên cứu, luận văn chủ yếu tập trung khai thác tư liệu lịch sử và các sự kiện thực tiễn trong giai đoạn từ năm 1930 đến khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, chưa có điều kiện khảo sát định lượng toàn diện việc vận dụng phương pháp luận này trong từng chính sách kinh tế - xã hội cụ thể ở các giai đoạn sau Đổi mới.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế vận dụng phương pháp giải quyết mâu thuẫn của Hồ Chí Minh vào việc xử lý các cặp mâu thuẫn mới xuất hiện trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận văn là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Triết học, Triết học Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và Khoa học Chính trị.
• Cán bộ làm công tác lý luận, tuyên giáo và hoạch định chính sách tham khảo phương pháp luận phân tích và xử lý mâu thuẫn xã hội trong thực tiễn lãnh đạo, quản lý.
• Phần đáng tham khảo nhất là Chương 1 (hệ thống hóa toàn diện lịch sử phạm trù mâu thuẫn) và Chương 2 (sơ đồ hóa sự chuyển biến của nhận thức mâu thuẫn qua các giai đoạn lịch sử cách mạng Việt Nam từ trước 1930 đến sau 1945).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hồ Chí Minh đã phân loại mâu thuẫn theo cách thức nào trong thực tiễn lãnh đạo cách mạng?
   Trả lời: Hồ Chí Minh phân chia mâu thuẫn một cách cô đọng thành "mâu thuẫn chính" và "mâu thuẫn phụ". Trong đó, mâu thuẫn chính tổng hợp các yếu tố cơ bản, chủ yếu, đối kháng và bên trong; mâu thuẫn phụ bao gồm các yếu tố không cơ bản, thứ yếu, không đối kháng và bên ngoài. Cách phân chia này giúp người hoạt động thực tiễn nhanh chóng xác định đúng gốc rễ vấn đề để tập trung nguồn lực giải quyết.

2. Vì sao các phong trào cách mạng trước năm 1930 (Cần Vương, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Việt Nam Quốc dân Đảng) đều thất bại theo nhận định của luận văn?
   Trả lời: Các phong trào trên thất bại do các nhà lãnh đạo chưa có nhận thức biện chứng khoa học về mâu thuẫn: chưa thấy được quá trình phát sinh, phát triển của các mặt đối lập, chưa xác định chính xác mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn chủ yếu trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến, hoặc đưa ra phương pháp giải quyết sai lầm (như cầu viện ngoại bang hoặc cải lương).

3. Trong giai đoạn 1940–1945, Hồ Chí Minh và Đảng ta đã thay đổi nhận thức về mâu thuẫn chủ yếu như thế nào?
   Trả lời: Khi phát xít Nhật tiến vào Đông Dương (tháng 9/1940), mâu thuẫn chủ yếu được xác định là giữa toàn thể nhân dân Việt Nam với cả thực dân Pháp và phát xít Nhật. Đến ngày 9/3/1945, khi Nhật đảo chính Pháp, nhận định tình thế thay đổi, Đảng đã ban hành chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta, chuyển khẩu hiệu "Đánh đuổi Pháp - Nhật" thành "Đánh đuổi phát xít Nhật", tập trung mũi nhọn vào kẻ thù chính là phát xít Nhật.

4. Theo phân tích của luận văn, V.I. Lênin đã vận dụng việc "kết hợp các mặt đối lập có nguyên tắc" trên những phương diện nào?
   Trả lời: Lênin vận dụng trên 3 phương diện: (1) Tìm kiếm các bạn đồng minh tạm thời để chống lại kẻ thù chung; (2) Kết hợp nhân tố của chất cũ (tư bản chủ nghĩa) với chất mới (xã hội chủ nghĩa) trong thời kỳ quá độ; (3) Kết hợp giữa các chính sách như dàn đều và trọng điểm, nhiệt tình cộng sản và hạch toán kinh tế, thuyết phục và cưỡng bức, quy luật chiến tranh và xây dựng hòa bình.

5. Luận văn đã chỉ ra hạn chế của Immanuel Kant và G.W.F. Hêghen khi bàn về mâu thuẫn là gì?
   Trả lời: Kant chỉ thừa nhận mâu thuẫn trong tư duy lý tính thuần túy (4 Antinomi) và phủ nhận mâu thuẫn khách quan của thế giới vật chất. Hêghen khẳng định mâu thuẫn là cội nguồn vận động nhưng lại quy mâu thuẫn về phạm trù tinh thần (ý niệm tuyệt đối) và bộc lộ tính bảo thủ khi chủ trương giải quyết mâu thuẫn xã hội bằng sự thỏa hiệp, hòa bình.

---

Kết luận

Luận văn đã thực hiện việc phân tích có hệ thống các quan điểm về mâu thuẫn trong lịch sử triết học và làm sáng tỏ sự vận dụng sáng tạo của Hồ Chí Minh trong thực tiễn cách mạng Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1969. Công trình khẳng định nghệ thuật nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của Người là sự phát triển độc đáo của phép biện chứng duy vật mác-xít trong điều kiện xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Đây là nguồn tư liệu khoa học có giá trị lý luận và phương pháp luận sâu sắc, cung cấp cơ sở định hướng cho việc giải quyết các mâu thuẫn xã hội trong giai đoạn phát triển đất nước hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VỀ MÂU THUẪN TRONG LỊCH SỬ TRIẾT HỌC 1.1 Một số quan điểm về mâu thuẫn trong triết học ngoài mácxit.1 Một số những quan điểm về mâu thuẫn trong triết học thời kỳ cổ đại Ngay từ thời cổ đại, trong hệ thống tư tưởng của những nền triết học lớn như Trung Quốc, Hy Lạp đã sớm xuất hiện những phỏng đoán thiên tài của các nhà triết học về mâu thuẫn, về sự tác động qua lại của các mặt đối lập. Xem sự tác động qua lại đó là cơ sở vận động của thế giới. Mặc dù đây mới chỉ là những tư tưởng còn sơ khai, mộc mạc nhưng nó đã góp phần đặt nền móng cho sự phát triển của quy luật mâu thuẫn cũng như là sự phát triển của phép biện chứng duy vật sau này. Trong Triết học Trung Quốc cổ đại ta có thể bắt gặp tư tưởng về mâu thuẫn trong quan điểm về âm dương ngũ hành của phái âm dương gia.

Phái âm dương gia quan niệm rằng trong thế giới hiện tượng và sự vật luôn có hai yếu tố đối chọi với nhau nhưng lại thống nhất với nhau, là khởi nguyên của mọi quá trình sinh thành, biến hóa. Hai yếu tố đó là âm và dương. Âm dương không phải là thể hủy của nhau mà là điều kiện tồn tại của sự vật, là động lực của mọi sự vận động và phát triển. Biểu hiện cụ thể của âm dương là các mặt đối lập, thí dụ như là mặt trời- mặt trăng, sáng - tối, dài - ngắn, rộng - hẹp, nhanh - chậm, nóng - lạnh, nam - nữ, thịnh - suy… Trong đó mặt thứ nhất là thuộc dương, mặt thứ hai là thuộc âm, không có cái gì là thuần âm hoặc thuần dương, mà trong mỗi sự vật bao giờ cũng có mặt đối lập (tức là trong dương có âm, trong âm có dương) luôn luôn tương tác chuyển hóa lẫn nhau.

Trong thái âm thì có thiếu dương, trong thái dương thì có thiếu âm, thiếu dương trong thái âm phát triển đến cùng thì có sự chuyển hóa âm thành dương và ngược lại dương lại thành âm. Quá trình diễn ra ở mặt kia (Thái dương - thiếu âm) cũng như vậy. Và cứ như thế sự vật vận động không ngừng. Phái Âm dương gia cho rằng tốt nhất để đạt đến sự cân bằng âm dương thì sự thái quá về âm hoặc về dương là đều có hại, hơn nữa phải xem xét nó trong từng mục đích, điều kiện, địa điểm, thời gian cụ thể.

8 Quan điểm về mâu thuẫn trong triết học Trung Hoa cổ đại cũng đã xuất hiện trong quan điểm về nhận thức luận của Lão Tử người sáng lập ra phái Đạo Gia. Lão Tử đưa ra học thuyết “vô danh”. Học thuyết này của ông đã chứa đựng những tư tưởng biện chứng sâu sắc đặc biệt là tư tưởng về mâu thuẫn. Ông cho rằng bất cứ vật nào cũng có hai mặt đối lập dựa vào nhau mà chuyển hóa, đến tận cùng thì xoay ngược lại (ví dụ như trong dương có âm, âm cực sinh dương, trong phúc có họa, họa cực phúc đến) sự chuyển hóa ấy là liên tục.

Ông cũng đưa ra tư tưởng độc đáo về sự thống nhất biện chứng của của các mặt đối lập. Ông nói “Có và không tương sinh lẫn nhau, dễ và khó tạo nên nhau, ngắn và dài làm rõ nhau, cao và thấp tựa vào nhau, trước và sau theo nhau”. Tất cả trong đó, mỗi mặt đều trong quan hệ với mặt đối lập, không có mặt này thì cũng không có mặt kia và giữa chúng cũng chỉ là tương đối “ai còng cho cái đẹp là đẹp do đó sinh ra quan niệm về cái xấu, ai còng cho điều thiện là thiện mà sinh ra quan niệm về cái ác”. Mặt khác cũng trong lĩnh vực nhận thức Lão Tử cũng đã bộc lộ những hạn chế và không tránh khỏi chủ nghĩa duy tâm khi ông đã không thấy được tính quy định lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng và giữa các mặt trong sự vật hiện tượng, ông cũng không thấy được tính biện chứng, khuynh hướng phát triển của quá trình đấu tranh, chuyển hóa của các mặt trong sự vật, hiện tượng.

Lão Tử đã chỉ ra các mặt đối lập tồn tại dựa vào nhau thống nhất với nhau cho nên nếu từ bỏ một mặt thì mặt kia cũng biến mất. Tuy nhiên Lão Tử lại mưu toan thủ tiêu mâu thuẫn chứ không phải là giải quyết mâu thuẫn. Lão Tử cũng cho rằng muốn làm một vật nào đó suy tàn thì trước hết cho nó tạm thời hưng thịnh lên đã, đến tột cùng nó sẽ chuyển sang mặt đối lập (tức là suy tàn). Như vậy ta thấy ở đây Lão Tử đã quan niệm máy móc, không thấy được khuynh hướng phát triển của quá trình đấu tranh của các mặt đối lập.

Trong triết học Hy Lạp cổ đại những tư tưởng về mâu thuẫn cũng đã xuất hiện từ rất sớm. Hêraclit là người xây dựng nên phép biện chứng trên lập trường 9 duy vật, sáng lập ra phép biện chứng. Ông cũng là nhà triết học cổ đại sớm có những quan điểm đặc sắc về quy luật mâu thuẫn. Hêraclit đã nêu lên tư tưởng về sự tồn tại phổ biến của các mâu thuẫn trong mọi sự vật hiện tượng.

Điều đó thể hiện trong những phỏng đoán của ông về vai trò của những mặt đối lập trong sự biến đổi phổ biến của tự nhiên, về “sự trao đổi của những mặt đối lập”, về sự tồn tại và thống nhất của các mặt đối lập. Ông nói: “Cùng một cái ở trong chúng ta: sống và chết, thức và ngủ, trẻ và già, vì rằng cái này biến đổi thì thành cái kia và ngược lại”, “từ mọi vật sinh ra duy nhất, từ duy nhất sinh ra mọi vật”, “mọi vật sinh ra qua đấu tranh”, “bệnh tật làm cho sức khoẻ quý hơn, cái ác làm cho cái thiện cao quý hơn”. Như vậy, Hêraclit đã có phỏng đoán về sự phân đôi của một cái thống nhất thành những mặt đối lập, bài trừ nhau nhưng gắn liền với nhau về sự đấu tranh và thống nhất của những mặt đối lập ấy. Trong trường phái Êlêát, đặc biệt là Dênông.

Dênông đã phát hiện ra rằng không thể nhận thức vận động ngoài mâu thuẫn. Chính sự bất lực trong việc giải quyết mâu thuẫn đã làm xuất hiện cái gọi là “nghịch lý Dênông” về mũi tên bay. Trên cơ sở quan điểm duy tâm khách quan Platon đã tiếp cận với phép biện chứng như là biện chứng là học thuyết về sự vận động của khái niệm. Ông cho rằng, khi giải quyết bất cứ vấn đề nào cũng phải xuất phát từ hai luận điểm đối lập, cần phải xem xét cái gì đứng đằng trước và đứng đằng sau những luận điểm đối lập ấy khi lấy ra một cách tự nó và lấy ra trong quan hệ với cái kia.

Chẳng hạn như là đứng im và vận động, đồng nhất và khác nhau, tồn tại và không tồn tại. Ở Aritxtốt mâu thuẫn là mâu thuẫn hình thức của tư duy sai lầm. Ông cho rằng không thể ở cùng một lúc, ở cùng một thời điểm, trong cùng mối quan hệ lại khẳng định sự mâu thuẫn nhau về cùng một cái. Theo Aritxtốt bất kỳ sự vật nào cũng có khả năng biến thành hai trạng thái đối lập nhưng không thể cùng lúc 10 có cùng cả hai trạng thái đó.

Ông đã chỉ ra rằng có khả năng trong cùng một lúc biến thành những mặt đối lập, nhưng bản thân những mặt đối lập lại không thể tồn tại trong cùng một thời gian, cũng không thể ở trong cùng một sự vật có tình trạng tồn tại ở hai trạng thái đối lập, ở cùng một lúc. Ví dụ: cùng một lúc không thể vừa là khỏe, vừa là yếu. Như vậy ngay từ thời cổ đại các nhà triết học đã chỉ ra được rằng mâu thuẫn là khách quan là cái vốn có trong các sự vật hiện tượng. Phần nào họ cũng phỏng đoán được vai trò của những mặt đối lập trong sự phát triển của sự vật, trong sự biến đối của tự nhiên.

Đây chính là cơ sở để hình thành những tư tưởng về mâu thuẫn hoàn thiện hơn trong những giai đoạn sau của lịch sử triết học. Bước sang thời kỳ trung cổ, dưới bóng đêm của thần học thì triết học không có nhiều sự phát triển trái lại nó còn có bước lùi so với thời kỳ cổ đại. Những tư tưởng về mâu thuẫn không được tiếp tục phát triển. Chỉ đến giai đoạn Phục Hưng và cận đại những tư tưởng về mâu thuẫn mới tiếp tục được bổ sung và phát triển.

Một số những quan điểm về mâu thuẫn trong triết học thời kỳ Phục Hưng và cận đại Thời Phục Hưng bước sang thời kỳ phục hưng và cận đại, cùng với những thành tựu của khoa học tự nhiên thì sự đấu tranh giữa triết học duy tâm và triết học duy vật vẫn diễn ra hết sức gay gắt. Tuy nhiên những quan điểm triết học của thời kỳ này, kể cả những quan điểm về mâu thuẫn cũng bị rơi vào siêu hình máy móc. Tư tưởng về mâu thuẫn tiêu biểu nhất trong thời kỳ này là quan điểm của Gioocđanô Brunô. Ông đã phát triển học thuyết về sự phù hợp của các mặt đối lập, từ đó, ông nêu ra một tư tưởng biện chứng sâu sắc, đó là một mặt đối lập là cơ sở của cái khác.

Sự thủ tiêu không gì khác hơn là sự xuất hiện, sự xuất hiện không gì khác hơn là sự xuất hiện, tình yêu là bất hạnh, bất hạnh là tình yêu… Đối với kẻ thù liệu có gì giải độc tốt hơn là cái ác. Cái hình cầu có 11 giới hạn trong mặt phẳng. Chúng ta đi tới kết luận là: ai muốn nhận thức được bí mật lớn nhất của tự nhiên, thì tốt nhất là phải xem xét cái nhỏ nhất và cái lớn nhất của những mâu thuẫn và những mặt đối lập. Những tư tưởng về mâu thuẫn của thời kỳ Phục Hưng dù còn nhiều những hạn chế nhưng nó cũng đã được các nhà biện chứng cổ điển Đức kế thừa và các nhà sáng lập triết học mácxit đánh giá cao.3 Một số những quan điểm về mâu thuẫn thời kỳ cổ điển Đức Trải qua quá trình phát triển của nền triết học nhân loại những quan điểm về mâu thuẫn cũng dần thay đổi.

Ở mỗi thời đại, mỗi trường phái lại có những cách lý giải khác nhau về mâu thuẫn, về những mặt đối lập. Trước khi phép biện chứng mácxit ra đời thì tư tưởng về mâu thuẫn đạt được đỉnh cao nhất trong sự phát triển của nó ở trong các học thuyết biện chứng của các nhà triết học cổ điển Đức, tiêu biểu là ở trong các học thuyết của Kant và Hêghen.