Luận văn triết học về thực trạng và phát triển con người ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ triết học làm rõ quan điểm cơ bản về phát triển con người, đồng thời phân tích thực trạng và giải pháp phát triển con người tại Việt Nam.

• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Một số quan điểm cơ bản về phát triển con người và thực trạng của việc phát triển con người ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan quan điểm phát triển con người trong triết học

Quan điểm triết học về con người luôn giữ vị trí trung tâm trong lịch sử tư tưởng nhân loại. Triết học Mác - Lênin khẳng định bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Con người không chỉ là chủ thể sáng tạo lịch sử mà còn là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử. Cuối thế kỷ XX, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đưa ra cách tiếp cận hiện đại. Cách tiếp cận này lấy con người làm thước đo cao nhất cho mọi tiến bộ xã hội. Tăng trưởng kinh tế không còn là mục đích tự thân. Kinh tế trở thành phương tiện phục vụ đời sống con người. Sự chuyển đổi nhận thức này đánh dấu bước tiến lớn trong triết học phát triển. Phát triển con người bao gồm việc mở rộng các quyền tự do, cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Con người được giải phóng để phát huy tối đa tiềm năng bản thân. Đây là nền tảng lý luận quan trọng định hướng chính sách phát triển quốc gia.

1.1. Quan niệm Mác xít về bản chất và vai trò con người

Học thuyết Mác - Lênin đặt nền tảng duy vật biện chứng cho vấn đề con người. C.Mác khẳng định con người là thực thể sinh học và xã hội. Hoạt động lao động sản xuất tạo ra đời sống vật chất và quyết định sự phát triển xã hội. Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848, C.Mác và Ph.Ăng-ghen nhấn mạnh sự tự do phát triển của mỗi người là điều kiện cho sự tự do phát triển của tất cả mọi người. Con người vừa là chủ thể sáng tạo ra mọi giá trị văn hóa, vừa là mục tiêu cuối cùng của cách mạng giải phóng xã hội. Lý luận này phê phán việc coi người lao động là công cụ thuần túy.

1.2. Tiếp cận hiện đại của UNDP về chỉ số phát triển con người

Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc định nghĩa phát triển con người là quá trình mở rộng các cơ hội lựa chọn. Ba tiêu chí cốt lõi gồm tuổi thọ bình quân, trình độ học vấn và mức sống theo thu nhập bình quân đầu người. Thước đo HDI ra đời nhằm phản ánh chân thực chất lượng cuộc sống thay vì chỉ dựa vào GDP. Khái niệm này khẳng định của cải vật chất chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người sống trường thọ, khỏe mạnh và có ích. Tiếp cận của UNDP tạo bước chuyển biến lớn trong nhận thức và hoạch định chính sách toàn cầu.

II. Thực trạng phát triển con người ở Việt Nam giai đoạn hiện nay

Thực tiễn phát triển con người tại Việt Nam đạt được nhiều bước tiến nổi bật sau thời kỳ Đổi mới. Chỉ số phát triển con người (HDI) liên tục tăng trưởng qua các năm. Tuổi thọ trung bình của người dân nâng cao rõ rệt nhờ hệ thống y tế cơ sở mở rộng. Tỷ lệ biết chữ và phổ cập giáo dục đạt mức ấn tượng so với các quốc gia cùng mức thu nhập. Vị thế xếp hạng HDI của Việt Nam thường cao hơn xếp hạng GDP bình quân đầu người. Điều này khẳng định sự ưu tiên của Nhà nước đối với chính sách an sinh xã hội và tiến bộ công bằng. Tuy nhiên, quá trình hội nhập quốc tế cũng bộc lộ nhiều thách thức sâu sắc. Khoảng cách giàu nghèo gia tăng giữa các vùng miền và nhóm dân cư. Chất lượng giáo dục đại học và đào tạo nghề chưa đáp ứng kịp nhu cầu thị trường lao động. Môi trường sống tại các đô thị lớn chịu áp lực ô nhiễm nặng nề. Thể lực và tầm vóc của lao động Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.

2.1. Thành tựu nâng cao chỉ số HDI và an sinh xã hội

Việt Nam ghi nhận sự cải thiện vững chắc về chỉ số HDI từ mức 0,610 năm 1990 lên các mức cao hơn qua từng thời kỳ. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân tăng trưởng mạnh mẽ. Công tác xóa đói giảm nghèo đạt thành tựu mang tính lịch sử, được quốc tế ghi nhận. Mạng lưới bảo trợ xã hội bao phủ rộng khắp đến các đối tượng yếu thế. Hệ thống y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe ban đầu phát huy hiệu quả cao. Thành tựu này chứng minh tính ưu việt của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2.2. Hạn chế về phân hóa xã hội và chất lượng nguồn nhân lực

Bên cạnh thành tựu, sự phân hóa giàu nghèo đang có xu hướng nới rộng giữa khu vực thành thị và nông thôn. Cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục chất lượng cao chưa đồng đều. Nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu hụt trầm trọng, đặc biệt là kỹ năng số và ngoại ngữ. Năng suất lao động xã hội tăng chậm so với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Lối sống thực dụng và sự xói mòn một số giá trị đạo đức truyền thống đặt ra thách thức lớn đối với môi trường văn hóa xã hội hiện đại.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng phát triển con người Việt Nam

Để thúc đẩy phát triển con người toàn diện, Việt Nam cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp chiến lược. Trọng tâm hàng đầu là đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân. Đào tạo gắn liền với nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế số và hội nhập toàn cầu. Nhà nước cần tăng cường đầu tư ngân sách cho y tế công cộng và nâng cao thể lực giống nòi. Hệ thống an sinh xã hội phải chuyển dịch theo hướng đa tầng, hiện đại và bền vững. Việc tạo việc làm thỏa đáng cùng mức thu nhập công bằng là điều kiện tiên quyết giúp cá nhân tự do phát triển. Song song đó, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh đóng vai trò bồi dưỡng tâm hồn và nhân cách. Các chính sách kinh tế phải luôn gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội. Không đánh đổi môi trường sinh thái hay an sinh lấy tăng trưởng đơn thuần. Sự tham gia tích cực của cộng đồng là nhân tố quyết định thành công của chiến lược phát triển.

3.1. Đổi mới giáo dục đào tạo và chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Giáo dục và y tế là hai trụ cột căn bản nâng cao chỉ số phát triển con người. Cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng thực hành. Nhà nước cần mở rộng quy mô đào tạo nghề chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa. Đồng thời, mạng lưới y tế cơ sở cần được nâng cấp trang thiết bị hiện đại. Việc bảo đảm dinh dưỡng học đường và rèn luyện thể chất giúp cải thiện tầm vóc giống nòi. Chính sách bảo hiểm y tế toàn dân cần tiếp tục hoàn thiện để bảo vệ người dân.

3.2. Hoàn thiện chính sách phân phối và an sinh xã hội bền vững

Chính sách phân phối thu nhập cần bảo đảm sự công bằng và khuyến khích lao động sáng tạo. Nhà nước cần thực hiện chính sách thuế hợp lý nhằm điều tiết khoảng cách chênh lệch giàu nghèo. Hệ thống bảo trợ xã hội cần mở rộng diện bao phủ đến lao động khu vực phi chính thức. Cần tạo lập sinh kế bền vững cho đồng bào vùng sâu, vùng xa và khu vực thiểu số. Môi trường pháp lý minh bạch giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng và nâng cao năng lực lựa chọn của mỗi công dân trong xã hội.

IV. Ý nghĩa triết học và định hướng phát triển con người bền vững

Nghiên cứu quan điểm triết học về phát triển con người mang lại giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Triết học cung cấp thế giới quan và phương pháp luận khoa học để nhìn nhận đúng vị thế con người trong lịch sử. Con người vừa là mục tiêu tối cao, vừa là động lực quyết định sự hưng thịnh của quốc gia. Tại Việt Nam, bài học xuyên suốt là luôn đặt người dân vào vị trí trung tâm của mọi chủ trương, đường lối. Tăng trưởng kinh tế phải phục vụ hạnh phúc và sự tiến bộ của nhân dân. Định hướng tương lai đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Mọi chính sách phát triển đều phải hướng tới mục tiêu giải phóng con người khỏi nghèo nàn và lạc hậu. Sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước chỉ thành công khi tiềm năng sáng tạo của con người được khơi dậy và phát huy tối đa.

4.1. Khẳng định vai trò trung tâm của con người trong kỷ nguyên mới

Lý luận triết học khẳng định con người là chủ thể sáng tạo ra mọi giá trị vật chất và tinh thần. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nhân tố con người càng giữ vai trò quyết định thắng lợi của công cuộc chuyển đổi số. Đầu tư cho con người chính là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của đất nước. Mọi cơ chế, chính sách cần tập trung tháo gỡ rào cản, tôn trọng tự do sáng tạo và nhân phẩm. Đây là nguyên tắc cốt lõi bảo đảm sự phát triển xã hội hài hòa và tiến bộ.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách quốc gia

Các luận điểm triết học về phát triển con người là kim chỉ nam cho công tác hoạch định chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Việc kết hợp chỉ tiêu kinh tế với các mục tiêu xã hội bảo đảm quá trình phát triển cân bằng. Chính sách công cần ưu tiên giải quyết các vấn đề cấp bách như việc làm, y tế và bảo vệ môi trường sinh thái. Nâng cao năng lực và mở rộng quyền lựa chọn cho nhân dân tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy đất nước hội nhập thành công và vươn mình thịnh vượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề cấp bách trong việc xem xét những lập luận trừu tượng, tư biện về đời sống sinh hoạt của con người có nội dung khách quan hay không, mà cho rằng, bản thân đời sống sinh hoạt của con người vốn mang tính hiện thực. Hoạt động cơ bản của con người là hoạt động sản xuất ra của cải vật chất của những cá nhân nắm quyền làm chủ tư liệu sản xuất nhất định, hoạt động trong khuôn khổ của những quan hệ sản xuất và giao tiếp nhất định. Vì vậy, các khái niệm đó dù có trừu tượng, tư biện, nhưng đó là những khái niệm phản ánh hoạt động, sinh hoạt của hiện thực, phản ánh hoạt động sản xuất của con người, nên tất yếu nó cũng mang tính khách quan.Ăngghen thì hiện thực bao giờ cũng mang tính đặc thù, nhiệm vụ của nhận thức là đạt tới và phản ánh đúng tính cụ thể, đặc thù đó. Những lập luận trừu trượng về con người, về hoạt động con người thực chất chỉ là phương tiện, công cụ để nhằm giải quyết nhiệm vụ đó.

Nhưng để có được các lập luận đó một cách đúng đắn thì phải xem xét trong những trường hợp cụ thể với những quan hệ cấu thành cơ sở hiện thực của chúng. Vì vậy, khi xem xét con người phải xuất phát từ chính những con người với tư cách là những "cá nhân kinh nghiệm", những cá nhân trong đời sống sinh hoạt trong quan hệ hiện thực của xã hội nhất định. 17 Trong "Luận cương về L.Mác khẳng định: "Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội" [23, tr.

Con người mà C.Ăngghen nói tới trong định nghĩa này là những con người mang tính lịch sử - cụ thể trong những điều kiện sinh hoạt hiện thực của nó. Với định nghĩa này, C.Mác khẳng định khi xem xét con người phải gắn với hiện thực lịch sử mà con người tồn tại, xem xét gốc rễ của con người từ chính bản thân con người, từ những quan hệ của họ với xã hội. Đặc biệt, cần phải xem xét con người "hiện thực lịch sử" mang tính sinh học được xã hội hóa. Xem xét ý thức con người từ tồn tại xã hội, từ thực tiễn, trong mối quan hệ với tự nhiên và xã hội.

Theo quan điểm của C.Ăngghen, bản chất con người (tri thức, đạo đức, văn hóa…) được dần dần hình thành trong quan hệ xã hội nhất định với tính cách là sản phẩm của những quan hệ hiện thực trong xã hội. Tuy nhiên, bản chất đó không phải hình thành một cách thụ động với tính cách là sản phẩm thuần túy của hoàn cảnh, mà cần phải thấy mặt thứ hai - con người là chủ thể của hoàn cảnh, giữ vai trò quyết định của sự vận động của lịch sử. Theo quan điểm của C.Mác "chính con người làm thay đổi hoàn cảnh" của mình, "sự phù hợp giữa sự thay đổi của hoàn cảnh với hoạt động của con người, chỉ có thể được quan niệm và được hiểu một cách hợp lý khi coi đó là thực tiễn cách mạng" [23, tr.Mác, con người không phải là "cái trừu tượng", mà là sản phẩm của tự nhiên, của xã hội, mang tính lịch sử - cụ thể. Con người là con người hiện thực, con người cụ thể, cảm tính; bản chất của con người được thể hiện ra, được tồn tại và phát triển trong lao động sản xuất, cải tạo tự nhiên, đấu tranh giai cấp, cải tạo xã hội… Bản chất con người là do những mối quan hệ xã hội của chính 18 con người quy định.

Mọi quá trình xã hội đều là quá trình hoạt động của chính con người, không có con người thì không có xã hội và ngược lại không có xã hội chung chung trừu tượng mà thiếu vắng những con người hiện thực. Tuy nhiên, xã hội không phải là tập hợp giản đơn những cộng đồng con người, bởi trong xã hội, ngoài sự hiện diện của tập hợp người còn có những mối liên hệ gắn kết với con người, cộng đồng người liên kết với nhau thành một hệ thống. Trong quan niệm của C.Mác, xã hội không phải là những cá thể người, mà biểu hiện tổng số những mối liên hệ và quan hệ của con người trong đó những cá thể này tồn tại đối với nhau. Xã hội là sản phẩm của sự tác động lẫn nhau giữa người với người.

Do vậy, quan hệ xã hội là tổng thể những quan hệ mà con người đã có, đang có và trong chừng mực nào đó, nó còn bao hàm cả những quan hệ với tương lai. Bản chất con người không phải là bất biến, mà nó luôn vận động, biến đổi cùng với sự biến đổi của hoàn cảnh sống, của thời đại, gắn liền với phương thức sản xuất của một chế độ xã hội nhất định. - Về phát triển con người, các nhà triết học trước Mác cũng đã bàn đến, trong đó họ đưa ra một số luận điểm với mong muốn phát triển con người, muốn tìm lại xã hội tốt đẹp kiểu Nghiêu - Thuấn như trong triết học Trung Quốc cổ đại hoặc mong muốn có một xã hội tự do và bình đẳng của công dân như quan điểm của các nhà triết học ánh sáng. Nhưng, phải đến khi chủ nghĩa Mác ra đời, thì vấn đề phát triển con người mới được bàn đến như là mục tiêu của sự phát triển xã hội.

Xuất phát từ quan điểm duy vật biện chứng về con người, coi con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội và xem xét mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội, C.Ăngghen đã xây dựng học thuyết về phát triển con người, trong đó giải phóng con người và xã hội là mục tiêu cơ bản và đầu tiên phải hướng tới. Năm 1848, trong tác phẩm "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản", C.Mác đã đưa ra quan niệm về phát triển con người, khi bàn đến sự phát triển tự do của 19 con người. Với mong muốn giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bóc lột, tiến tới xây dựng một xã hội mới. Xã hội mới đó chính là "một liên hợp, trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người" [24, tr.

Với tư tưởng khoa học và đúng đắn, đầy tính nhân bản này, C.Ăngnghen đã chỉ ra cái đích mà toàn thể nhân loại cần phải đạt đến trong tương lai là sự phát triển con người. Có thể khẳng định rằng, giải phóng, phát triển con người là mục tiêu cuối cùng của học thuyết Mác. Trên cơ sở xem xét mối quan hệ giữa con người với tự nhiên cũng như mối quan hệ giữa con người với xã hội trong điều kiện xã hội tư bản chủ nghĩa, C.Mác chỉ ra rằng, chính điều kiện sản xuất, điều kiện xã hội của chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất đã làm cho người công nhân bị tha hóa. Đó là sự tha hóa làm mất đi mặt tự nhiên vốn có của con người cũng như bản chất xã hội của con người, làm cho con người trở nên xa lạ với những vật phẩm do chính bản thân mình làm ra, xa lạ với xã hội - môi trường tồn tại của người công nhân.

Vì vậy, xóa bỏ quan hệ người áp bức, bóc lột người, xóa bỏ quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa là điều kiện tất yếu, trước tiên, là cơ sở để khắc phục mọi sự tha hóa, sự phiến diện, què quặt trong quá trình giải phóng, phát triển con người, đưa con người trở về với bản chất đích thực của mình, trở thành chủ thể của xã hội, quyết định toàn bộ đời sống của mình. Để thực hiện mục tiêu đó, người công nhân phải vươn lên giữ vị trí tiên phong trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản, xóa bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa, giành chính quyền về tay mình. Từ đó, xóa bỏ tận gốc mọi sự áp bức xã hội. Nói cách khác, giai cấp vô sản phải tiến hành cuộc cách mạng vô sản nhằm giải phóng mình và giải phóng toàn nhân loại, đưa nhân loại từ vương quốc tất yếu sang vương quốc tự do.

Đó là sứ mệnh cao cả của giai 20 cấp công nhân trong công cuộc đấu tranh vì sự tiến bộ của bản thân và của nhân loại. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu ấy, hoàn toàn không phải là việc làm đơn giản, chốc lát, hay có thể hoàn thành trong "một sớm, một chiều", mà đó là một quá trình hết sức lâu dài, phức tạp và gay go quyết liệt. Bởi vì quá trình đó không chỉ là xóa bỏ trật tự của xã hội cũ mà hơn thế, còn là một sự nghiệp xây dựng xã hội mới, xóa bỏ những tàn tích cũ, xây dựng những nhân tố xã hội mới từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng. Để có thể thực sự giải phóng và phát triển con người, theo C.Mác, tất yếu phải xóa bỏ hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa và thay vào đó một hình thái kinh tế - xã hội mới cao hơn, đó là hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa.

Sự thay thế xã hội cũ bằng một xã hội mới, tốt đẹp hơn chính là nhằm phục vụ con người, vì sự phát triển tự do, toàn diện của con người. Để con người được phát triển toàn diện thì việc xây dựng xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa - là yêu cầu, là mục tiêu của toàn bộ sự nghiệp cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Trong xã hội đó, con người mới thực sự tự mình làm ra lịch sử của mình một cách tự giác, con người mới trở về với bản chất đích thực của mình. Trong xã hội đó, như C.Mác khẳng định: Cuộc đấu tranh để sinh tồn của cá nhân sẽ chấm dứt.

Do đó, mà lần đầu tiên, con người tách hẳn - theo một ý nghĩa nào đó - khỏi thế giới thú vật, chuyển từ điều kiện sinh tồn của thú vật sang điều kiện sinh tồn thật sự của con người… Tổ chức xã hội của con người, từ trước tới nay vẫn đối lập với con người như những cái do tự nhiên và lịch sử áp đặt cho con người thì giờ đây biến thành hành động tự do của bản thân con người. Những lực lượng khách quan, xa lạ, từ trước đến nay vẫn thống trị lịch sử, thì sẽ do chính con người 21 kiểm soát. Chỉ từ lúc đó, con người mới bắt đầu tự mình làm ra lịch sử của chính mình một cách hoàn toàn tự giác [25, tr. 392-393] Giải phóng xã hội, theo C.