Luận văn: Đặc điểm truyền thống con người Việt Nam trong công nghiệp hóa

Luận văn thạc sĩ triết học nghiên cứu đặc điểm truyền thống của con người Việt Nam và sự biến đổi trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Những đặc điểm truyền thống của con người Việt Nam trong qúa trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan đặc điểm con người Việt Nam trong công nghiệp hóa

Công nghiệp hóa và hiện đại hóa là quy luật phát triển tất yếu của mọi quốc gia đang phát triển. Quá trình này đòi hỏi sự chuyển dịch căn bản về cơ cấu kinh tế và lực lượng sản xuất. Tại Việt Nam, con người vừa là mục tiêu vừa là động lực trung tâm của sự nghiệp đổi mới. Nghiên cứu triết học khẳng định bản chất con người luôn mang dấu ấn sâu đậm của hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, dân tộc đã tích lũy hệ giá trị văn hóa và nhân sinh quan đặc thù. Những đặc điểm này hình thành từ phương thức sản xuất nông nghiệp lúa nước và các cuộc chiến tranh vệ quốc trường kỳ. Khi bước vào kỷ nguyên công nghệ số và hội nhập toàn cầu, hệ giá trị truyền thống tiếp tục chi phối nhận thức, thái độ cùng hành vi của người lao động. Đề tài luận văn thạc sĩ triết học làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại. Việc nhận diện đúng các đặc tính cốt lõi giúp hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa đất nước.

1.1. Khái niệm và nguồn gốc lịch sử của đặc điểm con người Việt Nam

Đặc điểm truyền thống của con người Việt Nam là chỉnh thể các phẩm chất tâm lý, tư tưởng và tập quán sinh hoạt. Chỉnh thể này được định hình và củng cố vững chắc qua hàng nghìn năm lịch sử. Nguồn gốc sâu xa bắt nguồn từ phương thức sản xuất nông nghiệp lúa nước mang tính tự cấp tự túc. Đơn vị cơ sở của xã hội truyền thống là gia đình và làng xã. Bên cạnh đó, hoàn cảnh địa lý đặc biệt cùng các cuộc kháng chiến giữ nước liên tục tạo nên tinh thần đoàn kết bền chặt. Tính cộng đồng, tinh thần yêu nước và lòng quả cảm trở thành căn tính dân tộc. Mọi cá nhân đều gắn kết chặt chẽ với vận mệnh làng xã và quốc gia.

1.2. Bối cảnh công nghiệp hóa và yêu cầu chuyển đổi nguồn nhân lực

Việt Nam đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa gắn với nền kinh tế tri thức. Bối cảnh quốc tế mở ra cơ hội tiếp cận khoa học công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, thách thức đặt ra đối với nguồn nhân lực là rất to lớn. Nền tảng kinh tế xuất phát điểm thấp với tỷ trọng sản xuất nhỏ còn phổ biến. Cuộc cách mạng công nghiệp mới đòi hỏi người lao động phải có tư duy logic, kỷ luật cao và khả năng làm việc nhóm hiện đại. Do đó, việc nghiên cứu bản chất triết học của nguồn lực con người là tiền đề lý luận quan trọng để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia.

II. Phân tích tác động hai mặt của truyền thống trong công nghiệp hóa

Các đặc điểm truyền thống của con người Việt Nam tác động biện chứng đến tiến trình phát triển kinh tế xã hội. Mặt tích cực thể hiện ở lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần tự lực tự cường và đức tính cần cù chịu khó. Người lao động Việt Nam có khả năng thích ứng linh hoạt và tiếp thu nhanh các kỹ năng mới. Tinh thần tương thân tương ái giúp duy trì sự ổn định xã hội trong giai đoạn chuyển đổi phức tạp. Ngược lại, mặt tiêu cực bắt nguồn sâu xa từ tâm lý tiểu nông lạc hậu. Thói quen sản xuất nhỏ tạo nên tư duy kinh nghiệm chủ nghĩa, thiếu tầm nhìn chiến lược dài hạn. Tác phong lao động tự do, tùy tiện và thiếu ý thức tôn trọng kỷ luật công nghiệp vẫn còn tồn tại phổ biến. Tính đố kỵ, bình quân chủ nghĩa và tâm lý cục bộ địa phương làm giảm hiệu quả hợp tác quy mô lớn. Những biểu hiện này tạo ra lực cản đáng kể đối với quá trình hiện đại hóa quy trình sản xuất và xây dựng thể chế quản trị văn minh.

2.1. Phát huy các giá trị tích cực của văn hóa truyền thống dân tộc

Lòng yêu nước và tinh thần tự hào dân tộc luôn là động lực tinh thần to lớn. Tinh thần này thôi thúc các thế hệ vượt qua mọi thử thách lịch sử. Trong lao động sản xuất, đức tính cần cù và tiết kiệm giúp tích lũy của cải vật chất. Khả năng nhạy bén và thích nghi giúp người lao động nhanh chóng làm chủ các dây chuyền công nghệ hiện đại. Bên cạnh đó, tính cố kết cộng đồng tạo nên sức mạnh tổng hợp trong các dự án quy mô lớn. Việc kế thừa và phát huy đúng hướng các giá trị nhân văn truyền thống sẽ tạo nên bản sắc độc đáo cho nền văn hóa quản trị doanh nghiệp Việt Nam.

2.2. Nhận diện rào cản từ tâm lý tiểu nông và tác phong sản xuất nhỏ

Tâm lý sản xuất nhỏ dựa trên kinh tế nông nghiệp cổ truyền để lại nhiều tàn dư tư tưởng tiêu cực. Thói quen làm việc tùy tiện, thiếu tính chuẩn xác gây khó khăn lớn cho dây chuyền sản xuất tự động hóa. Tư duy ngắn hạn và tâm lý chụp giật cản trở việc xây dựng văn hóa kinh doanh bền vững. Bệnh kinh nghiệm khiến nhiều người lao động ngại đổi mới sáng tạo và chậm tiếp thu lý luận khoa học. Ngoài ra, tư tưởng cào bằng và thói đố kỵ kìm hãm các cá nhân xuất sắc. Đây là những điểm nghẽn lớn cần được giải quyết triệt để nhằm nâng cao hiệu quả vận hành kinh tế.

III. Giải pháp phát huy nhân tố con người trong công nghiệp hóa đất nước

Để thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc phát triển nhân tố con người cần được triển khai toàn diện. Trước hết, đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đào tạo là giải pháp nền tảng. Hệ thống giáo dục cần chuyển từ truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển tư duy phản biện và năng lực thực hành. Đào tạo nghề phải gắn liền với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và doanh nghiệp. Thứ hai, xây dựng tác phong công nghiệp và kỷ luật lao động hiện đại thông qua môi trường làm việc chuyên nghiệp. Pháp luật và quy chế lao động cần được thực thi nghiêm minh để loại bỏ thói quen tùy tiện. Thứ ba, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm tạo động lực kinh tế lành mạnh. Cơ chế tiền lương và đãi ngộ công bằng sẽ khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo. Cuối cùng, việc chọn lọc tinh hoa văn hóa truyền thống kết hợp tinh hoa văn hóa thế giới sẽ tạo nền tảng tư tưởng vững chắc.

3.1. Đổi mới giáo dục đào tạo và nâng cao trình độ khoa học công nghệ

Giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Các cơ sở giáo dục cần chú trọng trang bị kỹ năng số và ngoại ngữ cho người học. Phương pháp giảng dạy phải khuyến khích tinh thần tự học, nghiên cứu độc lập và tư duy khoa học. Việc liên kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp giúp học viên nhanh chóng thích nghi với môi trường công nghiệp. Nâng cao trình độ học vấn sẽ giúp xóa bỏ tư duy mê tín, kinh nghiệm chủ nghĩa và tiếp nhận tri thức hiện đại một cách có hệ thống.

3.2. Rèn luyện tác phong công nghiệp và văn hóa kỷ luật lao động mới

Rèn luyện tác phong công nghiệp là yêu cầu sống còn của nền sản xuất lớn. Môi trường doanh nghiệp cần thiết lập các quy chuẩn làm việc rõ ràng, nghiêm ngặt về giờ giấc và an toàn lao động. Người lao động phải hình thành ý thức tuân thủ quy trình công nghệ và cam kết chất lượng sản phẩm. Kỷ luật tự giác cần được xây dựng thông qua các chính sách khen thưởng và xử phạt minh bạch. Việc phát triển văn hóa doanh nghiệp hiện đại sẽ dần thay thế thói quen tùy tiện, xây dựng đội ngũ lao động chuyên nghiệp và tận tụy.

IV. Kết luận và ứng dụng triết học về phát triển con người Việt Nam

Nghiên cứu triết học về đặc điểm con người Việt Nam trong công nghiệp hóa hiện đại hóa mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Truyền thống và hiện đại không bài trừ lẫn nhau mà tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng. Việc kế thừa các giá trị đạo đức cao đẹp là điểm tựa tinh thần vững chắc cho dân tộc. Đồng thời, việc kiên quyết khắc phục các hạn chế của tâm lý tiểu nông là điều kiện tiên quyết để hội nhập thành công. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Các tổ chức và doanh nghiệp có thể ứng dụng kết quả này để xây dựng văn hóa tổ chức, tối ưu hóa công tác quản trị nhân sự. Phát huy tối đa tiềm năng con người chính là chìa khóa bảo đảm thắng lợi cho sự nghiệp xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh và hiện đại.

4.1. Khẳng định giá trị lý luận của đề tài luận văn thạc sĩ triết học

Đề tài luận văn thạc sĩ triết học làm sáng tỏ quy luật vận động của ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ. Luận văn khẳng định vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng, đồng thời chỉ ra tính độc lập tương đối của ý thức truyền thống. Các luận điểm triết học cung cấp góc nhìn toàn diện, khách quan về sự biến đổi của con người Việt Nam trước tác động của kinh tế thị trường. Đây là tài liệu tham khảo giá trị cho công tác nghiên cứu và giảng dạy triết học mác-xênin trong các trường đại học.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn đối với chính sách phát triển nguồn nhân lực

Về mặt thực tiễn, các kết luận nghiên cứu định hướng trực tiếp cho công tác xây dựng chính sách văn hóa và nhân lực. Các nhà quản lý có thể dựa vào phân tích tâm lý xã hội để thiết kế môi trường làm việc phù hợp, khơi dậy tinh thần cống hiến của người lao động. Doanh nghiệp dễ dàng nhận diện điểm mạnh để khai thác và điểm yếu để đào tạo khắc phục. Việc hài hòa giữa bản sắc truyền thống và yêu cầu hiện đại tạo nên sức mạnh nội sinh mạnh mẽ, thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng nhanh và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Đặc điểm truyền thống của người Việt Nam 1.1 Cơ sở hình thành những đặc điểm truyền thống của người Việt Nam “Đặc điểm truyền thống” không phải là bẩm sinh, cũng không phải là "nhất thành bất biến", nó nảy sinh và phát triển do tác động của những nhân tố thường xuyên đến cuộc sống của con người. Do phải ứng phó và thích nghi với những tác động đó, những thói quen, tập quán, những tính cách, lối sống, cách ứng xử và lối tư duy dần dần được định hình trong một cộng đồng người nhất định và di tồn cho thế hệ sau. Đặc điểm truyền thống của một cộng đồng cư dân thực chất là sự thích ứng vô thức và hữu thức đối với tác động lặp đi lặp lại của cuộc sống cộng đồng trong những điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử nhất định. Vì vậy, cách tiếp cận của chúng tôi để tìm ra những nội dung của đặc điểm truyền thống là xem xét những nhân tố hằng xuyên tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội để từ đó tìm ra những hệ quả được coi là đặc điểm truyền thống.

Những hệ quả này không phải là sản phẩm của những tác động đơn lẻ của yếu tố này hay yếu tố khác mà là kết quả có tính chất tổng hợp. Tuy nhiên, để dễ nhận diện, có thể xem xét nội dung của đặc điểm truyền thống theo từng nhân tố có tác động chính trong việc hình thành nên đặc điểm truyền thống đó. Tác động của môi trường tự nhiên và điều kiện địa lý a. Môi trường tự nhiên và điều kiện địa lý là một cơ sở hằng xuyên của cuộc sống con người.

ở Việt Nam, trong muôn 7 vàn những yếu tố địa lý tác động đến cuộc sống hằng ngày, môi trường sông - nước phải được coi là một yếu tố đặc biệt quan trọng, đã có tác động không nhỏ tới việc hình thành một số đặc điểm truyền thống của người Việt. Tất nhiên, lãnh thổ Việt Nam bao gồm nhiều địa hình khác nhau từ đồng bằng ven biển đến trung du, cao nguyên và núi rừng, nhưng vùng đồng bằng sông nước là nơi tập trung cư dân đông nhất với mật độ cao nhất và cũng là địa bàn sinh tụ chủ yếu của dân tộc đa số là người Kinh. Dựa vào những chứng cứ khảo cổ học, chúng ta có thể biết được trong thời cổ đại, địa bàn sinh tụ chủ yếu của các cư dân Việt là lưu vực hai con sông lớn: sông Hồng và sông Mã. Các mũi khoan thăm dò địa chất đã thấy dấu vết trầm tích biến tuổi chừng 2 - 3000 năm ở nhiều nơi thuộc đồng bằng Bắc Bộ.

Sự vắng bóng hoàn toàn các di tích khảo cổ thời đại đồ đá mới ở vùng Thái Bình, Nam Định cùng với sự tồn tại nhiều di tích cồn sò điệp ở ven biển Quỳnh Lưu cách xa bờ biển hiện nay tới 10km cho phép nghĩ rằng thời bấy giờ, biển còn ăn rất sâu vào đất liền. Địa bàn cư trú chủ yếu của tổ tiên người Việt là một vùng đất mới được bồi lấp, nằm giữa một bên là đồi núi cao và một bên là biển cả. Địa bàn đó là nơi giáp tiếp giữa núi và biển thông qua mưa lũ hằng năm. Điều kiện tự nhiên đó đã tạo nên một hệ thống sông ngòi thoát nước dày đặc, có dạng hình nan quạt, xòe ra ở phía hạ nguồn.

Khi những cư dân sinh sống ở đây chưa có khả năng đắp đê ngăn nước thì mùa mưa lũ hằng năm nước tràn ra khắp mọi chỗ trũng, tạo nên vô số đầm, hồ quanh năm đọng nước. Những cứ liệu địa lý trên cho chúng ta hình dung khái quát về địa hình mà tổ tiên người Việt đã từng sinh sống, làm ăn 8 suốt nhiều thiên niên kỷ là một địa hình chi chít sông ngòi, đầm hồ dày đặc. Địa hình đó đã tác động đến cuộc sống hàng ngày của con người. Các di tích khảo cổ học cho chúng ta biết rằng tất cả các địa điểm cư trú thời cổ đều nằm trên các gò bãi cao có nước bao quanh.

Nước tạo nên biên giới thiên nhiên quy định cụ thể từng vùng đất. Sông - nước là môi trường sinh sống chủ yếu của người Việt Nam. Từ xa xưa, khái niệm về quê hương xứ sở, tổ quốc của người Việt được thể hiện bằng tên của môi trường gắn chặt với cuộc sống của mình: nước. Dấu vết của môi trường sông nước đã in khá đậm lên cách tư duy của người Việt.

Có thể thấy rất nhiều từ, hình ảnh về nước hoặc liên quan đến nước được sử dụng trong tiếng Việt để khái quát cho những tình huống, trạng thái hoặc những ứng xử phổ biến. Chẳng hạn như người Việt có thể khái quát cho tất cả những hiện tượng không biết lo xa, chuẩn bị trước, đến khi tình huống xảy đến thì phải xử lý một cách gấp gáp, vội vàng bằng một thành ngữ quen thuộc "nước đến chân mới nhảy". Hoặc để diễn đạt mọi trường hợp cố gắng đến mức cao nhất nhằm làm một việc gì đó mặc dù khả năng làm được rất mong manh, người ta có thể dùng ngạn ngữ "còn nước còn tát". Nhiều đặc điểm truyền thống đã được hình thành do tác động của hoàn cảnh địa lý này.

Biểu hiện của những đặc điểm truyền thống đó có thể tìm thấy trong hầu hết các mặt của đời sống xã hội, những giá trị văn hóa và ngay cả trong một số sở trường của người Việt. Nếu như ăn, mặc, ở, đi lại là những nhu cầu tối cần thiết của con người và cũng chính ở những lĩnh vực này bản sắc văn hóa truyền thống được biểu hiện rõ nhất thì có thể thấy ngay rằng đối với người Việt, chất đạm chủ yếu trong thức ăn truyền thống là thủy sản. Có 9 thể tìm thấy trong các di chỉ khảo cố học vô số những dấu tích của các động vật ở nước như vỏ sò, vỏ ốc, xương cá v., trong khi đó xương động vật thường rất hiếm hoi. Nhà ở truyền thống của người Việt là nhà sàn, chủ yếu là để phòng nước ngập.

Ngoài ra, rất đông người Việt còn có thói quen ở thuyền. Những điểm tụ cư như vậy về sau này gọi là vạ. Đến tận thế kỷ XVIII - XIX, hiện tượng cư trú trên thuyền, coi thuyền là nhà còn rất phổ biến. Người phương Tây từng đã có nhận xét: "Họ (chỉ người Việt - TG) rất thích ở nước, thích ở trên nước hơn là ở trên cạn.

Cho nên phần nhiều sông ngòi thì đầy thuyền. Những thuyền đó thay cho nhà cửa của họ. Thuyền rất sạch sẽ, ngay cả khi họ nuôi gia súc trong đó" [1]. Giao thông thời cổ - trung đại ở Việt Nam chủ yếu là giao thông đường thủy.

Sông ngòi trở thành những con đường đi lại chính. Phương tiện đi lại truyền thống của người Việt là thuyền, bè. Về phương diện văn hóa tinh thần, người Việt có vô số những tín ngưỡng, lễ nghi liên quan đến sông nước như thờ thủy thần, tục xăm mình, lễ hội đua thuyền. Đặc biệt múa rối nước, một nghệ thuật độc đáo đến nay chỉ mới tìm thấy ở Việt Nam, là một nghệ thuật sân khấu của cư dân sông - nước.

Có thể nói người Việt có một truyền thống văn hóa sông - nước và quen với sông nước, thạo nghề sông nước, có tư duy của một cư dân sông nước là một nội dung quan trọng của truyền thống Việt Nam. Nhờ có đặc điểm truyền thống này mà người Việt có khả năng đối phó rất linh hoạt với mọi tình thế và có lối ứng xử mềm dẻo phù hợp với hoàn cảnh sống gần/trên sông nước. Điều hiếm thấy ở những cư dân thuần túy nông nghiệp. Việt Nam là một nước bán đảo, ở vào góc đông nam đại lục châu á, nhìn ra đại dương với bờ biển dài 3.

Nhưng là một 10 cư dân nông nghiệp, sinh sống chủ yếu trên vùng đất - nước ven sông, ven biển, ít có khả năng vươn ra đại dương, nên thiếu tầm nhìn đại dương và ít hoạt động đại dương. Đây lại là mặt hạn chế trong truyền thống của nhân dân ta mà phải đến thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay chúng ta mới có điều kiện dần dần khắc phục, phát huy một ưu thế của vị trí địa lý và điều kiện thiên nhiên Việt Nam. Khi xét đến yếu tố địa lý và điều kiện tự nhiên, có thể thấy rõ Việt Nam là một xứ sở có những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nông nghiệp Trước hết và chủ yếu phải nói đến tiềm năng dồi dào của đất đai. Độ phì của đất cao và diện tích đất canh tác có điều kiện để phát triển.

Ngoài các đồng bằng nhỏ ven biển miền trung, chúng ta có hai đồng bằng châu thổ lớn của sông Hồng và sông Cửu Long. Khác với các quốc gia vùng Đông á như Nhật Bản, Hàn Quốc là những nước quỹ dự trữ đất đai giành cho nông nghiệp bị cạn kiệt từ rất sớm, ở Việt Nam chỉ riêng sông Hồng với hàng trăm tỷ m3 nước chở nặng phù sa đổ ra biển đã khiến cho đồng bằng ngày càng được mở rộng. Do còn có điều kiện để khai hoang tăng thêm diện tích canh tác, nông nghiệp Việt Nam dễ tìm thấy lối thoát trước áp lực của tăng trưởng dân số và mỗi khi khủng hoảng xuất hiện. Cùng với đất đai, khí hậu nhiệt đới gió mùa cho độ nóng và độ ẩm cao.

Mỗi năm số giờ nắng ít nhất là 1200 giờ, nơi nhiều nhất có thể trên 2000 giờ. Cân bằng bức xạ quanh năm dương khiến tổng số nhiệt hoạt động (trên 10 0C) rất cao. Lượng mưa trung bình hàng năm ở vùng đồng bằng là 1500 mm, miền núi có thể lên đến trên 2000 - 3000 mm. Lượng nước mưa vượt quá khả năng bốc hơi, nơi thừa ít nhất là 500 - 700 mm, nơi nhiều đến 1000 - 2000 mm.

Hai yếu tố nhiệt và ẩm cao tạo nên tính chất 11 nhiệt đới ẩm của khí hậu Việt Nam, cho phép trồng trọt quanh năm và nhiều khả năng xen canh, tăng vụ. Chính vì vậy mà người Việt đã sớm lựa chọn nông nghiệp làm nghề sống chính của mình suốt mấy nghìn năm. Nghề nông nguyên thủy đã xuất hiện từ đầu thời đại đồ đá mới và trong thời đại văn hóa Đông Sơn, đã chuyển sang dùng lưỡi cày đúc bằng kim loại và sức kéo của trâu bò. Trong những thế kỷ đầu công nguyên, vùng đồng bằng Bắc Bộ đã biết trồng lúa hai vụ và trồng dâu nuôi tằm mỗi năm tám lứa.

Việt Nam đã từng tạo dựng nên một văn minh nông nghiệp trồng lúa nước có thời tỏa sáng khắp khu vực Đông Nam á.