Luận văn: Biểu hiện đặc thù tâm lý nông dân Đồng bằng sông Cửu Long

Luận văn thạc sĩ triết học nghiên cứu những biểu hiện đặc thù trong tâm lý của người nông dân đồng bằng sông Cửu Long và các giải pháp định hướng.

• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Những biểu hiện đặc thù của tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan tâm lý nông dân đồng bằng sông Cửu Long trong triết học

Đề tài luận văn thạc sĩ triết học nghiên cứu tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long đóng vai trò cấp thiết trong tiến trình công nghiệp hóa. Tâm lý này là một bộ phận quan trọng của ý thức xã hội. Nó phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội và điều kiện kinh tế nông nghiệp vùng đất mới. Vùng đồng bằng sông Cửu Long mang những nét đặc thù về địa lý, tự nhiên và lịch sử khai phá. Nông dân nơi đây hội tụ từ nhiều vùng miền khác nhau. Họ tạo nên diện mạo tâm lý đa dạng, độc đáo và phóng khoáng. Quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu nhận thức rõ các giá trị tinh thần này. Việc nghiên cứu giúp nhận diện hệ giá trị cốt lõi, tìm ra nguyên nhân của nếp nghĩ, lối sống nông dân. Đồng thời, công trình luận văn xác định các rào cản tâm lý cản trở tiến trình hiện đại hóa nông thôn. Từ đó, các nhà hoạch định chính sách xây dựng phương hướng phát triển văn hóa và kinh tế bền vững.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu triết học

Công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu. Nông dân chiếm đại đa số dân số và lực lượng lao động tại đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, tâm lý sản xuất nhỏ và tác phong lạc hậu vẫn tồn tại dai dẳng. Nếp nghĩ này cản trở việc tiếp cận phương thức sản xuất tiên tiến. Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào nông dân miền Bắc và miền Trung. Nông dân Tây Nam Bộ có nguồn gốc lịch sử và bối cảnh tự nhiên riêng biệt. Vì vậy, việc làm rõ biểu hiện tâm lý vùng đất mới mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

1.2. Mục đích và giới hạn phạm vi nghiên cứu thực tiễn

Mục đích cốt lõi của đề tài là xác định đặc điểm tâm lý đặc thù của người nông dân Tây Nam Bộ. Luận văn tiếp cận vấn đề dưới lăng kính chủ nghĩa duy vật lịch sử. Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu trên địa bàn tỉnh Kiên Giang và các tỉnh phụ cận. Đề tài phân tích điều kiện kinh tế, địa lý và tiến trình lịch sử định hình tâm lý cộng đồng. Nghiên cứu chỉ rõ sự biến đổi của ý thức xã hội qua từng giai đoạn phát triển. Kết quả nghiên cứu tạo tiền đề đề xuất giải pháp phát huy tính tích cực xã hội.

II. Phân tích đặc thù tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long

Tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long hình thành từ điều kiện tự nhiên trù phú và lịch sử khẩn hoang. Thiên nhiên ưu đãi tạo nên tính cách hào sảng, phóng khoáng, trọng nghĩa khinh tài. Người nông dân vùng sông nước luôn cởi mở, hiếu khách và sẵn sàng tương trợ lẫn nhau. Đời sống tâm linh chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các tôn giáo bản địa như đạo Hòa Hảo, đạo Cao Đài. Các tôn giáo này hướng con người đến việc thiện, lòng nhân nghĩa và đạo lý làm người. Tuy nhiên, sự thuận lợi của tự nhiên cũng sinh ra tâm lý an phận, ỷ lại và thiếu tính toán dài hạn. Lối sống làm chơi ăn thiệt và thói quen tiêu dùng hưởng thụ vẫn còn phổ biến. Tác phong lao động mang nặng tính tự phát, tùy tiện, thiếu kỷ luật công nghiệp. Ngoài ra, tệ nạn rượu chè, cờ bạc và mê tín dị đoan làm suy giảm chất lượng cuộc sống nông thôn. Một bộ phận người dân có nguy cơ mai một các giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp.

2.1. Nét tích cực trong tính cách và tín ngưỡng tâm linh

Nông dân đồng bằng sông Cửu Long nổi bật với tinh thần đoàn kết và tính trượng nghĩa. Họ luôn sẵn lòng giúp đỡ người khác trong lúc khó khăn, hoạn nạn. Tính cách cởi mở giúp người dân dễ dàng thích nghi với môi trường mới. Về mặt tâm linh, các hệ phái tôn giáo địa phương góp phần duy trì chuẩn mực đạo đức cộng đồng. Lời răn dạy về lòng nhân ái, tình thương yêu đồng loại được thấm sâu vào nếp sống thường ngày. Tinh thần yêu nước và ý thức hướng về cội nguồn luôn được gìn giữ qua nhiều thế hệ khai hoang lập ấp.

2.2. Những hạn chế từ tâm lý sản xuất nhỏ và lối sống

Nền sản xuất nông nghiệp manh mún tạo ra tư duy ngắn hạn và thói quen tự do thái quá. Nông dân thường thiếu tầm nhìn chiến lược trong việc liên kết chuỗi sản xuất hàng hóa. Nếp sống đã làm hết mình đã chơi hết mình dẫn tới tình trạng chi tiêu thiếu kế hoạch tích lũy. Tình trạng nhậu nhẹt tràn lan trong thanh niên và người lớn tuổi gây lãng phí nguồn lực lao động. Hủ tục trong việc cưới xin, ma chay và bói toán còn gây nhiều hệ lụy xấu. Đây là rào cản lớn đối với mục tiêu công nghiệp hóa hiện nay.

III. Giải pháp chuyển đổi tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long

Việc chuyển đổi tâm lý người nông dân đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ và kiên trì. Kinh tế thị trường là đòn bẩy vật chất quan trọng nhất để thay đổi tư duy sản xuất cũ. Cần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi gắn liền với chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ. Đẩy mạnh áp dụng khoa học kỹ thuật giúp nông dân hình thành tác phong công nghiệp và kỷ luật lao động. Bên cạnh đó, công tác giáo dục và nâng cao dân trí đóng vai trò then chốt. Nhà nước cần mở rộng các lớp đào tạo nghề nông nghiệp hiện đại cho lao động trẻ nông thôn. Hệ thống thông tin truyền thông cần đẩy mạnh tuyên truyền về lối sống văn minh, tiết kiệm. Các thiết chế văn hóa cơ sở phải được củng cố nhằm đẩy lùi tệ nạn xã hội và mê tín dị đoan. Việc phát huy giá trị tích cực của tôn giáo địa phương cũng góp phần ổn định trật tự xã hội.

3.1. Phát triển kinh tế hàng hóa và tác phong hiện đại

Phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần giúp xóa bỏ tư tưởng tự cung tự cấp. Nông dân cần được hỗ trợ tiếp cận vốn, công nghệ và mô hình hợp tác xã kiểu mới. Quy trình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao rèn luyện tính chính xác, đúng giờ và tuân thủ kỷ luật. Các chính sách khuyến nông tạo điều kiện để người nông dân làm quen với cơ chế quản lý hiện đại. Khi lợi ích kinh tế gắn liền với trách nhiệm và hiệu quả lao động, tư duy ỷ lại sẽ từng bước bị triệt tiêu hoàn toàn.

3.2. Đổi mới giáo dục và xây dựng đời sống văn hóa mới

Nâng cao trình độ học vấn là nền tảng để cải tạo ý thức xã hội lạc hậu. Các chương trình phổ biến kiến thức pháp luật và kỹ năng sống cần được triển khai sâu rộng. Địa phương cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đẩy lùi nạn cờ bạc và rượu chè. Các phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa phải đi vào thực chất. Việc bảo tồn nét đẹp trọng nghĩa, hiếu khách kết hợp với văn hóa văn minh sẽ tạo nên diện mạo nông dân mới toàn diện.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng tâm lý nông dân đồng bằng sông Cửu Long

Luận văn thạc sĩ triết học về tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Công trình làm sáng tỏ quy luật mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Những đặc điểm tâm lý của cư dân Tây Nam Bộ là tấm gương phản chiếu sinh động lịch sử khẩn hoang phương Nam. Trong thực tiễn, kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các cấp lãnh đạo địa phương. Việc nắm vững tâm lý quần chúng giúp ban hành các chính sách phát triển kinh tế nông thôn phù hợp và hiệu quả. Quá trình hiện đại hóa nông nghiệp chỉ thành công khi con người nông dân được chuẩn bị đầy đủ về mặt tâm thế. Sự dung hòa giữa giá trị truyền thống nhân văn và tác phong công nghiệp hiện đại tạo động lực phát triển bền vững. Nghiên cứu khẳng định con người luôn giữ vai trò chủ thể quyết định sự nghiệp đổi mới nông thôn.

4.1. Đóng góp lý luận vào chủ nghĩa duy vật lịch sử

Nghiên cứu góp phần cụ thể hóa nguyên lý ý thức xã hội trong bối cảnh văn hóa vùng miền đặc thù. Công trình chứng minh tính độc lập tương đối và sự lạc hậu nhất định của tâm lý xã hội so với kinh tế. Qua trường hợp nông dân Tây Nam Bộ, lý luận triết học được bổ sung nguồn tư liệu thực tiễn phong phú. Đây là cơ sở khẳng định sự cần thiết phải cải tạo tư tưởng đi đôi với phát triển cơ sở hạ tầng. Luận văn làm sâu sắc thêm quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề nông dân.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách

Kết quả nghiên cứu giúp chính quyền địa phương hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng và tập quán cư dân. Các dự án quy hoạch dân cư và xây dựng nông thôn mới cần chú trọng đặc trưng nhà ở ven sông, ven lộ. Công tác vận động quần chúng cần tận dụng uy tín của các chức sắc tôn giáo tiến bộ. Đồng thời, các chương trình hỗ trợ sinh kế phải thiết kế linh hoạt, phù hợp với tính cách phóng khoáng của người miền Tây. Việc thấu hiểu tâm lý nông dân là chìa khóa để triển khai thắng lợi mọi chủ trương phát triển kinh tế xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Vấn đề tâm lý và những yếu tố tác động đến việc hình thành tâm lý người nông dân đồng bằng sông Cửu Long 1. Tâm lý nông dân 1. Tâm lý cộng đồng và đời sống tinh thần của xã hội Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác, đời sống xã hội được chia thành đời sống vật chất và đời sống tinh thần, trong đó đời sống tinh thần được nảy sinh trên cơ sở đời sống vật chất, và là sự phản ánh đời sống vật chất. Mác viết: không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của nó, trái lại, chính tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ [16; tr 78].

Trong ý thức xã hội, tâm lý xã hội và hệ tư tưởng là hai bộ phận chủ yếu cấu thành nội dung của nó. Cả tâm lý xã hội và hệ tư tưởng đều do tồn tại xã hội quyết định, đều là sự phản ánh tồn tại xã hội nhưng sự phản ánh đó ở những trình độ khác nhau. Tâm lý xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội ở trình độ thấp, ở dạng ý thức thông thường còn hệ tư tưởng là sự phản ánh trình độ cao, ở dạng ý thức lý luận. So với tâm lý xã hội, hệ tư tưởng ở trình độ cao hơn nhưng không phải nảy sinh tự phát từ tâm lý xã hội.

Nó là kết quả phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất, những quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp trong xã hội bằng khái quát lý luận trên cơ sở những tư liệu đã có từ trước. Nó chính là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hóa thành lý luận, thành các học thuyết khác nhau về chính trị xã hội, đại diện cho lợi ích của các giai cấp nhất định. 4 Giữa hệ tư tưởng và tâm lý xã hội có sự khác nhau về sự hình thành, hệ tư tưởng hình thành một cách tự giác, còn tâm lý xã hội là toàn bộ những tình cảm, những tâm trạng, xúc cảm. của con người được hình thành tự phát dưới ảnh hưởng trực tiếp của những điều kiện sinh sống hàng ngày.

Trong xã hội có giai cấp, tâm lý xã hội mang tính giai cấp, những giai cấp khác nhau có sự khác nhau về tâm lý. Sự khác nhau đó xuất phát từ sự khác biệt về lợi ích của họ. Chủ nghĩa Mác không phủ nhận tính chất phổ biến của tâm lý xã hội, bởi vì, tính phổ biến ấy không những không xóa bỏ tính giai cấp mà nhiều lúc còn tồn tại như tầng sâu của tính giai cấp. Tâm lý xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội.

Do đó, khi tồn tại xã hội thay đổi, tất yếu sẽ kéo theo sự thay đổi của nó. Song, thực tế đã chứng minh rằng tâm lý xã hội có sức bền vững, tính ỳ rất lớn. Nó có thể tồn tại ngay khi cơ sở kinh tế - xã hội đã bị thay đổi. Để khắc phục những nét tâm lý cũ, lạc hậu, Lênin đã chỉ rõ: “nhiệm vụ cơ bản của các cán bộ làm công tác giáo dục và của Đảng cộng sản - đội tiền phong trong cuộc đấu tranh là phải giúp đỡ việc rèn luyện và giáo dục quần chúng lao động để khắc phục những thói quen cũ, những tập quán cũ do chế độ cũ để lại" [9; tr 474].

Tâm lý cộng đồng là một bộ phận của đời sống tinh thần cộng đồng và thuộc lĩnh vực ý thức xã hội. Với tư cách là sự phản ánh tồn tại xã hội, tâm lý con người trở thành yếu tố cơ bản và biểu thị cho sự tiến bộ xã hội. Hơn nữa, bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Thông qua giao tiếp, thông qua tiếp thu các giá trị văn hóa tinh thần của cộng đồng mà mỗi cá nhân hình thành cho mình một hệ ý thức về quan hệ.

Thông qua giao tiếp, con người tiếp thu và sáng tạo ra các giá trị văn hóa. Nghiên cứu sự giao tiếp giữa con người với con người trong cộng đồng, chúng ta thấy có hai yếu tố tác động vào sự phát triển của văn hóa; tính khép kín và tính mở rộng. Con người có thể giao tiếp trong phạm vi 5 một cộng đồng khép kín nào đó hoặc cũng có thể sự giao tiếp được mở rộng sang cộng đồng khác. Hoạt động giao tiếp không chỉ nhằm tái sản xuất ra cá nhân con người mà còn hình thành nên tâm lý và lối sống của họ.

Phương thức giao tiếp, cách thức hoạt động trong cộng đồng bị chi phối bởi những yếu tố “vật chất” tức là các điều kiện kinh tế - xã hội, địa lý, khí hậu của từng vùng mà cộng đồng đó tồn tại [13; tr 20]. Vì vậy, phương thức giao tiếp, cũng như cách thức hoạt động đã để lại những dấu ấn tâm lý chung cho mỗi cộng đồng người. Từ đó cho chúng ta thấy, tâm lý cộng đồng như một tấm gương phản ánh những điều kiện sống mà con người đang tồn tại và phát triển. Việc nghiên cứu điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội cũng cho ta thấy những yếu tố đặc trưng trong tâm lý của mọi cộng đồng.

Nói một cách khác, tâm lý cộng đồng được hình thành trong lịch sử như một bộ phận của ý thức xã hội và tâm lý đó bị chi phối bởi cả những yếu tố bên trong và bên ngoài cộng đồng. Tâm lý cộng đồng của nông dân đồng bằng sông Cửu Long cũng như các vùng dân cư khác đều vận động và phát triển theo một số quy luật chủ yếu dưới đây: Thứ nhất, Tâm lý cộng đồng phát triển trong sự phụ thuộc và tác động tích cực đến đời sống vật chất của xã hội. Tâm lý cộng đồng được hình thành trong đời sống tinh thần của con người và bị tác động của cả những yếu tố bên ngoài, song sự tác động về kinh tế là tác động mạnh nhất và quyết định nhất. Con người là chủ thể sáng tạo ra các giá trị văn hóa trong đó có tâm lý cộng đồng.

Những con người hiện thực đang hành động theo các quy luật kinh tế và chịu sự chi phối bởi sự phát triển nhất định của một trình độ lực lượng sản xuất. Sự giao tiếp giữa các cá nhân trong cộng đồng phải phù hợp với sự phát triển ấy, với quá trình sản sinh ra các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần để 6 thỏa mãn các nhu cầu của mình. Sản xuất ra các giá trị tinh thần chỉ có thể được nhờ các phương tiện vật chất. Con người giao tiếp với nhau trước hết để trao đổi các giá trị vật chất và thông qua đó con người sáng tạo ra các giá trị tinh thần.

Vì vậy, phương thức sản xuất và đời sống vật chất quyết định quá trình sáng tạo ra các giá trị văn hóa tinh thần. Tuy nhiên tâm lý cộng đồng với tư cách là một hệ thống mở và nhạy cảm không hoàn toàn phụ thuộc vào các phương thức sản xuất; nó có sự vận động và phát triển nội sinh, đồng thời cũng chịu ảnh hưởng của yếu tố ngoại sinh. Mặt khác, đến lượt nó, tâm lý cộng đồng lại có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của lực lượng sản xuất. Thứ hai, Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác đã chứng minh và kiểm nghiệm mối quan hệ phụ thuộc của tâm lý cộng đồng và đời sống tinh thần của xã hội, thông qua việc khẳng định sự kế thừa có chọn lọc các giá trị truyền thống.

Kế thừa những mặt tích cực và loại bỏ những mặt tiêu cực trong các giá trị văn hóa truyền thống là nét đặc trưng nhất trong quá trình hình thành và phát triển tâm lý cộng đồng. Quá trình chuyển tiếp từ xã hội này sang xã hội khác làm thay đổi lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và cả hệ thống chính trị, nhưng những yếu tố tâm lý lại tỏ ra bền vững hơn vì nó có sự kế thừa tâm lý cộng đồng và bao hàm cả việc phê phán các yếu tố tinh thần đã lạc hậu, đồng thời khắc phục những mặt hạn chế tồn tại của nó. Sự giao lưu giữa cá nhân trong cộng đồng người mang bản chất xã hội - lịch sử đã tạo ra những nếp nghĩ, những tình cảm, thói quen. Chính những hiện tượng tâm lý đó khi ăn sâu vào tiềm thức con người, nó có thể biến thành một sức mạnh vật chất.

Vì vậy, những biểu hiện tâm lý bên cạnh sự di truyền sinh học còn có di sản xã hội, tức là khả năng chuyển tâm lý cộng đồng vào mỗi cá nhân. Di sản này bao giờ cũng phụ thuộc vào trình độ phát triển của xã hội. 7 Thứ ba, Cùng với những quy luật trên, tâm lý cộng đồng phát triển trong sự tác động qua lại giữa các cá nhân, các lĩnh vực của đời sống xã hội và sự giao lưu giữa các nền văn hóa [14; tr 14]. Sự phát triển của tâm lý cộng đồng bị ảnh hưởng bởi sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các lĩnh vực trong đời sống xã hội [23; tr 11].

Sự giao lưu giữa các vùng lãnh thổ, các miền, các nền văn hóa cũng ảnh hưởng rất lớn đến yếu tố tâm lý. Chẳng hạn, khi được tiếp xúc với một nền văn hóa mới, khác lạ, con người có điều kiện so sánh và từ đó đánh giá lại những giá trị văn hóa của mình để thấy được những khác biệt và tương đồng giữa văn hóa của mình và văn hóa thế giới, cũng như văn hóa của vùng này với văn hóa của vùng khác. Sự tương tác giữa các lĩnh vực và những ảnh hưởng của bên ngoài không phải lúc nào cũng có thể làm thay đổi bản sắc tâm lý cộng đồng, song nó có thể giúp con người có một tấm gương để nhìn kỹ lại mình, từ đó thấy rõ mình hơn. Như vậy, tâm lý cá nhân hay tâm lý cộng đồng cũng đều là sự phản ánh hiện thực khách quan, đặc biệt là sự giao tiếp giữa con người với con người.

Đồng thời nó chịu sự chi phối của hàng loạt các yếu tố bên ngoài mà trước hết là đời sống lao động của mỗi người và cộng đồng. Tâm lý nông dân Tâm lý là sản phẩm của sự tác động qua lại bằng tín hiệu của hệ thống hữu sinh. Khi nói đến bản chất của tâm lý, cần phân biệt khái niệm triết học của nó với khái niệm khoa học cụ thể của nó. Khái niệm triết học của tâm lý gắn với vấn đề cơ bản của triết học.