mở đầu từ W. Smith (1723- 1770) và kết thúc ở D.Mác đánh giá cao W. Petty coi ông là người sáng lập ra KTH với nguyên lý nổi tiếng “lao động là cha và đất là mẹ của mọi của cải”. Nguyên lý đó đúng nếu coi lao động và đất đai là hai yếu tố của quá trình lao động, nhưng lại là sai nếu coi là hai yếu tố hình thành giá trị.
Smith là nhà kinh tế của thời kỳ công trường thủ công TBCN, theo đánh giá của Lênin, ông là nhà tư tưởng tiên tiến của giai cấp tư sản. Ông cho rằng xã hội bình thường là xã hội xây dựng trên cơ sở quy luật tự nhiên, tự do cạnh tranh; còn xã hội không bình thường là sản phẩm của độc đoán, ngẫu nhiên và dốt nát của con người; rằng quy luật kinh tế là vô địch, chính sách kinh tế hợp với qui luật là chính sách tự do kinh tế. Ricardo là nhà kinh tế của thời kỳ đại công nghiệp cơ khí của CNTB, là đỉnh cao lý luận của KTCT tư sản cổ điển, được mệnh danh là nhà lý luận về giá trị lao động. Tuy nhiên, do hạn chế của nhân sinh quan và thế giới quan tư sản, KTCT tư sản cổ điển đã mắc sai lầm là đồng nhất SX TBCN với quá trình SX nói chung, coi CNTB là vĩnh cửu, coi các qui luật kinh tế là qui luật tuyệt đối của mọi xã hội.
Những hạn chế này đã được C.Mác khắc phục và xây dựng nên một hệ thống lý luận khoa học trong KTCT. Trong khi đó, một số nhà KTH khác điển hình là Thomas Robe Manthuys (1766- 1834) và Joan Baptit Say (1767-1832) lại phát triển những yếu tố tầm thường, hạn chế của KTCT tư sản cổ điển biến nó thành KTCT tầm thường chỉ quan sát hời hợt những hiện tượng bên ngoài, biện hộ một cách có ý thức cho CNTB. Say là người đầu tiên mưu toan tách chính trị ra khỏi khoa học kinh tế, biến khoa học KTCT thành môn học kinh tế thuần tuý, chỉ nghiên cứu quá trình SX nói chung tách rời khỏi QHSX xã hội. Và KTH hiện đại ở các nước TBCN lại tách chính trị ra khỏi kinh tế, che đậy QHSX TBCN và mâu thuẫn giai cấp.
1 KTCT của Mác ra đời vào giữa thế kỷ XIX trên cơ sở kế thừa có phê phán và phát triển những yếu tố khoa học của KTCT tư sản cổ điển, đấu tranh với những quan điểm của KTCT tư sản tầm thường, KTCT tiểu tư sản. KTCT của Mác là một cuộc cách mạng trong khoa học KTCT dựa trên 2 đóng góp vĩ đại sau đây của C.Mác: - Thứ nhất, phát minh về tính chất hai mặt của lao động SX hàng hoá. Các nhà kinh tế trước Mác chưa hiểu được là mặt nào của lao động tạo ra giá trị. - Thứ hai, phát minh về giá trị thặng dư.
Các nhà kinh tế trước Mác mới chỉ nói đến những hình thức gián tiếp của giá trị thặng dư (lợi nhuận, lợi tức, địa tô) thì C.Mác đã khám phá ra bản chất của giá trị thặng dư, vạch rõ cơ chế bóc lột TBCN. Chủ nghĩa Mác nói chung và KTCT nói riêng đã được V.Lênin bảo vệ và phát triển trong hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Sau Cách mạng tháng 10 Nga, Lênin đã vận dụng và phát triển lý luận của C.Mác về thời kỳ quá độ lên CNXH vào công cuộc xây dựng CNXH ở Nga. Lênin qua đời, những nhà nghiên cứu kinh tế của các Đảng cộng sản tiếp tục nghiên cứu và bổ sung, phát triển KTCT Mác-Lênin cho đến ngày nay.
Xây dựng nước Việt Nam XHCN, dân giàu nước mạnh xã hội công bằng dân chủ văn minh là mục tiêu, lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam và nhân dân ta. Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định “chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng, chỉ đạo toàn bộ sự nghiệp đổi mới, xây dựng thành công CNXH trên đất nước chúng ta. Như vậy, KTCT Mác - Lênin là một trong những dòng lý thuyết KTCT nằm trong dòng chảy phát triển tư tưởng kinh tế của nhân loại, là một môn khoa học trong hệ thống các môn khoa học kinh tế của nhân loại không ngừng được phát triển, hoàn thiện và sử dụng nó như là một công cụ để cải tạo xã hội cũ xây dựng xã hội mới. Đối tượng, mục đích và phương pháp nghiên cứu 1.
Đối tượng nghiên cứu Lịch sử hình thành và phát triển của KTCT cho thấy có những quan niệm khác nhau về đối tượng nghiên cứu của môn học. Phái cổ điển định nghĩa KTCT là môn khoa học về sự làm giàu; là môn khoa học nghiên cứu vấn đề con người lựa chọn như thế nào để sử dụng những nguồn tài nguyên khan hiếm để SX ra nhiều loại hàng hoá. Quan điểm của C.Mác về đối tượng của KTCT là dựa trên quan điểm duy vật lịch sử coi SX vật chất là cơ sở của đời sống xã hội loài người. Lênin cũng chỉ rõ KTCT là một môn khoa học nghiên cứu mặt xã hội của SX tức QHSX xã hội.
Đó là điều khác nhau căn bản giữa KTCT Mác - Lênin với KTH tư sản. Trong khi nghiên cứu QHSX xã hội, KTCT nghiên cứu cả sự tác động của chúng đến sự phát triển của LLSX. Bởi vậy những vấn đề như nguyên nhân, tác động và hậu quả của CM KHCN cũng là đối tượng nghiên cứu của KTCT. QHSX tạo thành cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội.
Các quan điểm chính trị, pháp quyền, hệ tư tưởng thích ứng với cơ sở hạ tầng tạo thành kiến trúc thượng tầng, trong đó bộ phận quan trọng nhất là nhà nước. Vì vậy, KTCT cũng nghiên cứu cả vai trò kinh tế của nhà nước đối với cơ sở hạ tầng, tức mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, kinh tế và văn hoá. 2 Như vậy, KTCT nghiên cứu QHSX không phải một cách cô lập mà trong sự tác động qua lại với LLSX và kiến trúc thượng tầng tương ứng. KTCT nghiên cứu QHSX xã hội không phải ở trạng thái tĩnh mà ở trạng thái động.
Sự vận động của QHSX phải tuân theo những qui luật kinh tế nhất định. Vì vậy, khi nghiên cứu QHSX, KTCT Mác - Lênin có nhiệm vụ vạch rõ các qui luật chi phối việc SX và phân phối của cải vật chất trong các giai đoạn phát triển khác nhau của xã hội, các động lực phát triển và các nguyên tắc vận hành nền kinh tế. Qui luật kinh tế là cơ sở của chính sách kinh tế, chính sách kinh tế là sự vận dụng các qui luật kinh tế vào hoạt động kinh tế. Nếu coi thường qui luật kinh tế, không tôn trọng và vận dụng chúng sẽ không tránh khỏi chủ quan, duy ý chí, gây hậu quả khôn lường.
Tóm lại, KTCT Mác - Lênin là khoa học về sự phát triển của QHSX tức quan hệ kinh tế. Nó trình bày rõ các qui luật chi phối việc SX và phân phối của cải vật chất trong các giai đoạn phát triển khác nhau của xã hội loài người. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu ở cấp độ cao nhất của KTCT Mác - Lênin là nhằm phát hiện ra các quy luật chi phối các quan hệ giữa người với người trong SX và trao đổi. Từ đó, giúp cho các chủ thể trong xã hội vận dụng các quy luật ấy, tạo động lực để không ngừng sáng tạo, góp phần thúc đẩy văn minh và sự phát triển toàn diện của xã hội thông qua việc giải quyết các quan hệ lợi ích.
Mục đích xuyên suốt của KTCT Mác - Lênin không chỉ hướng đến việc thúc đẩy sự giàu có mà hơn thế, KTCT Mác - Lênin còn hướng tới cung cấp cơ sở khoa học góp phần thúc đẩy trình độ văn minh và phát triển toàn diện của xã hội. KTCT Mác - Lênin không phải là khoa học về kinh tế hàng hóa TBCN. Quy luật kinh tế là những mối liên hệ phản ánh bản chất, khách quan, lặp đi lặp lại của các hiện tượng và quá trình kinh tế trong nền SX xã hội tương ứng với những trình độ phát triển nhất định của nền SX xã hội ấy. Tương tự như các quy luật xã hội khác, sự tác động và phát huy vai trò của quy luật kinh tế đối với SX và trao đổi thông qua các hoạt động của con người trong xã hội với những động cơ lợi ích khác nhau.
Quy luật kinh tế tác động vào các động cơ lợi ích và quan hệ lợi ích của con người, từ đó mà điều chỉnh hành vi của họ. Khi vận dụng đúng các quy luật kinh tế, sẽ tạo ra các quan hệ lợi ích kinh tế khách quan, đúng đắn tạo động lực thúc đẩy sự sáng tạo của con người trong xã hội. Thông qua đó thúc đẩy sự giàu có và văn minh của xã hội. Giữa quy luật kinh tế và chính sách kinh tế có sự phân biệt.
Chính sách kinh tế cũng tác động vào các quan hệ lợi ích, nhưng sự tác động đó mang tính chủ quan. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp cơ bản của KTCT Mác - Lênin là phương pháp biện chứng duy vật. Mác là người đầu tiên đã áp dụng những nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng vào việc nghiên cứu chế độ kinh tế xã hội. Khác với khoa học tự nhiên, KTCT khi nghiên cứu những hình thái kinh tế không thể dùng kính hiển vi, phản ứng hoá học, mà chỉ có thể bằng sự phân tích lý luận đi sâu vào bản chất bên trong của đối tượng nghiên cứu trên cơ sở của sự trừu tượng hoá khoa học.
Trừu tượng hoá khoa học là gạt bỏ khỏi đối tượng nghiên cứu những cái ngẫu nhiên, tạm thời, cá biệt, không điển hình 3 để từ hiện tượng bề ngoài đi sâu vào bản chất bên trong, tìm ra được những cái bền vững, ổn định, điển hình, hình thành nên các phạm trù kinh tế, phát hiện ra các qui luật chi phối sự vận động của sự vật. Ngoài ra, KTCT Mác - Lênin còn sử dụng nhiều phương pháp khác như logic và lịch sử, phân tích và tổng hợp, các phương pháp toán học, thống kê mô hình hoá các quá trình kinh tế được nghiên cứu. Tóm lại, qua trình bày đối tượng nghiên cứu và chức năng của KTCT cho thấy: việc nghiên cứu KTCT là cần thiết không chỉ đối với những người nghiên cứu khoa học kinh tế, đối với các cán bộ quản lý kinh doanh, với những người có nhiệm vụ hoạch định đường hướng phát triển kinh tế của đất nước, mà còn cần thiết đối với mỗi con người, mỗi gia đình trong xã hội.