KLTN điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản phát triển

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu việc điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản tại các nước tư bản phát triển hiện nay cùng bài học kinh nghiệm.

• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản ở một số nước tư bản phát triển hiện nay
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản

Điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản là nhu cầu tất yếu khách quan. Quá trình này bắt nguồn từ sự xã hội hóa cao độ của lực lượng sản xuất. Cơ chế thị trường tự do bộc lộ nhiều khuyết tật nghiêm trọng. Khủng hoảng chu kỳ và bất bình đẳng gia tăng buộc nhà nước phải can thiệp trực tiếp. Tại các nước tư bản phát triển, chính phủ sử dụng hệ thống luật pháp và công cụ tài chính để định hướng thị trường. Mục tiêu chính là bảo vệ sở hữu tư nhân, duy trì lợi nhuận độc quyền và đảm bảo ổn định chính trị. Sự can thiệp diễn ra qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Từ chủ nghĩa tự do cổ điển, phương Tây chuyển sang chủ nghĩa can thiệp Keynes, sau đó là chủ nghĩa tân tự do. Mỗi giai đoạn phản ánh sự thích ứng linh hoạt của thể chế tư bản trước biến động kinh tế toàn cầu. Việc nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp về đề tài này làm sáng tỏ quy luật vận động của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Đây là cơ sở khoa học để đánh giá chính xác vai trò quản lý kinh tế của nhà nước.

1.1. Khái niệm và bản chất của thể chế kinh tế tư bản

Thể chế kinh tế của nhà nước tư bản bao gồm hệ thống các quy tắc, luật lệ và chuẩn mực xã hội. Cấu trúc này định hình hành vi của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Bản chất của thể chế phản ánh quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dựa trên chế độ tư hữu. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, đồng thời điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Sự điều chỉnh thể chế diễn ra khi quan hệ sản xuất cũ cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất mới. Đây không phải là sự thay đổi bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Thay vào đó, sự điều chỉnh này nhằm tăng cường khả năng thích nghi và bảo toàn quyền lực kinh tế của giai cấp tư sản.

1.2. Động lực thúc đẩy quá trình điều chỉnh thể chế

Động lực đầu tiên đến từ cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại. Công nghệ phát triển đòi hỏi mô hình tổ chức sản xuất mới mạo hiểm và linh hoạt hơn. Động lực thứ hai là áp lực cạnh tranh gay gắt từ quá trình toàn cầu hóa kinh tế. Các quốc gia phải mở cửa thị trường và tối ưu hóa chi phí sản xuất. Động lực thứ ba xuất phát từ các cuộc khủng hoảng kinh tế mang tính chu kỳ. Điển hình là khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và khủng hoảng nợ công châu Âu. Những biến cố này phơi bày giới hạn của thuyết bàn tay vô hình. Chính phủ các nước buộc phải cải cách thể chế để ngăn chặn đổ vỡ hệ thống.

II. Thực trạng điều chỉnh thể chế kinh tế ở các nước tư bản

Thực tiễn điều chỉnh thể chế kinh tế tại các nước tư bản phát triển thể hiện qua ba mô hình lớn. Mô hình kinh tế thị trường tự do kiểu Mỹ chú trọng giảm thuế và nới lỏng quy chế tài chính. Mô hình kinh tế thị trường xã hội kiểu Đức kết hợp hiệu quả kinh tế với an sinh công cộng. Mô hình phúc lợi Bắc Âu đề cao thuế suất cao để duy trì bình đẳng xã hội. Dù áp dụng mô hình nào, các nước tư bản đều đối mặt với nhiều mâu thuẫn sâu sắc. Tình trạng nợ công tăng vọt, thâm hụt ngân sách kéo dài và thất nghiệp cơ cấu diễn biến phức tạp. Điển hình tại Thụy Điển trong thập niên 1990, gánh nặng phúc lợi khiến chi tiêu công phình to, tỷ lệ thuế lên đến 84% làm suy giảm động lực đầu tư. Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 tiếp tục chỉ rõ khiếm khuyết của mô hình tự do hóa tài chính tại Mỹ. Thể chế tư bản không thể xóa bỏ mâu thuẫn cơ bản giữa tính chất xã hội của sản xuất và chế độ chiếm hữu tư nhân.

2.1. Hạn chế của mô hình phúc lợi và thị trường tự do

Mô hình thị trường tự do tuyệt đối hóa vai trò thị trường. Cơ chế này dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo gay gắt và đầu cơ tài chính mất kiểm soát. Ngược lại, mô hình nhà nước phúc lợi lại tạo ra sức ỳ xã hội lớn. Chi phí an sinh quá cao làm ngân sách quốc gia thâm hụt nghiêm trọng. Người lao động giảm động lực làm việc do trợ cấp xã hội kéo dài. Doanh nghiệp chịu mức thuế cao nên tìm cách chuyển vốn ra nước ngoài. Nền kinh tế đối mặt với nguy cơ suy thoái và giảm năng lực cạnh tranh. Sự dao động giữa hai thái cực này chứng minh sự bế tắc trong việc tìm kiếm một thể chế kinh tế tư bản hoàn hảo.

2.2. Khủng hoảng tài chính toàn cầu và rủi ro nợ công

Khủng hoảng tài chính năm 2008 bắt nguồn từ sự buông lỏng quản lý thị trường tài chính phái sinh tại Mỹ. Các định chế tài chính chấp nhận rủi ro quá mức vì lợi nhuận. Hậu quả là bong bóng bất động sản sụp đổ, lây lan ra toàn cầu. Để cứu hệ thống ngân hàng, chính phủ các nước phải tung ra các gói cứu trợ khổng lồ. Hành động này chuyển nợ xấu tư nhân thành nợ công của nhà nước. Khu vực đồng tiền chung châu Âu rơi vào khủng hoảng nợ công trầm trọng. Sự kiện này khẳng định thị trường tự do không thể tự điều chỉnh và thể chế giám sát nhà nước còn nhiều lỗ hổng lớn.

III. Xu hướng điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản

Sau khủng hoảng 2008, các nước tư bản phát triển đẩy mạnh tái cơ cấu thể chế theo hướng cân bằng và bền vững hơn. Xu hướng chủ đạo là tăng cường vai trò điều tiết của nhà nước nhưng không triệt tiêu tính năng động của thị trường. Các chính phủ siết chặt kỷ luật tài chính và tái cấu trúc hệ thống giám sát ngân hàng. Tiêu biểu là Đạo luật Dodd-Frank tại Mỹ và các quy chuẩn Basel III tại châu Âu. Đồng thời, nhà nước tư bản chuyển hướng đầu tư mạnh mẽ vào chuyển đổi xanh và kinh tế số. Chính sách công nghiệp hiện đại được khôi phục nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng chiến lược và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhà nước không chỉ can thiệp để khắc phục sự cố mà còn trực tiếp kiến tạo thị trường mới. Hệ thống an sinh xã hội cũng được cải cách theo hướng gắn liền quyền lợi phúc lợi với trách nhiệm lao động. Sự điều chỉnh này giúp nền kinh tế tư bản thích nghi tốt hơn với bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

3.1. Tăng cường giám sát tài chính và kiểm soát rủi ro vĩ mô

Cải cách thể chế tài chính tập trung vào việc ngăn chặn rủi ro mang tính hệ thống. Các nước tăng cường tỷ lệ an toàn vốn đối với các tập đoàn tài chính lớn. Hoạt động của ngân hàng đầu tư và các quỹ đầu cơ chịu sự kiểm tra nghiêm ngặt hơn. Sự minh bạch thông tin thị trường được nâng cao bằng các công cụ kỹ thuật số. Chính sách tiền tệ linh hoạt được kết hợp đồng bộ với chính sách tài khóa mở rộng. Nhà nước chủ động can thiệp sớm vào các thị trường tài sản để ngăn ngừa bong bóng giá. Những biện pháp này tạo nền tảng ổn định cho tăng trưởng kinh tế dài hạn.

3.2. Đổi mới chính sách công nghiệp và phát triển bền vững

Nhà nước tư bản hiện đại đẩy mạnh định hướng phát triển các ngành công nghệ cao. Các gói trợ cấp quy mô lớn được phân bổ cho năng lượng tái tạo, chip bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Quá trình chuyển đổi xanh trở thành trọng tâm trong chiến lược thể chế mới. Pháp luật về môi trường và tiêu chuẩn phát thải bị thắt chặt trên toàn diện. Chính phủ thành lập các quỹ đầu tư công để chia sẻ rủi ro nghiên cứu phát triển với tư nhân. Cách tiếp cận này thúc đẩy nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

IV. Bài học từ điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản

Quá trình điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản phát triển mang lại nhiều bài học giá trị. Điều này khẳng định không có một mô hình kinh tế nào hoàn hảo tuyệt đối. Sự kết hợp linh hoạt giữa bàn tay vô hình của thị trường và bàn tay hữu hình của nhà nước là tất yếu. Đối với Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa, kinh nghiệm cải cách thể chế kinh tế tư bản cung cấp luận cứ thực tiễn quý báu. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cần tiếp thu có chọn lọc các công cụ quản lý hiện đại. Trọng tâm là hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao năng lực quản trị rủi ro tài chính và kiểm soát độc quyền. Đồng thời, chính sách phải đảm bảo hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Không đánh đổi an sinh xã hội và môi trường để lấy tăng trưởng đơn thuần. Việc chủ động hội nhập kinh tế quốc tế gắn liền với củng cố nội lực kinh tế tự chủ là giải pháp sống còn trong bối cảnh thế giới biến động khó lường.

4.1. Vận dụng kinh nghiệm quốc tế vào hoàn thiện thể chế ở Việt Nam

Việt Nam cần đẩy mạnh xây dựng thể chế kinh tế thị trường đồng bộ và hiện đại. Việc học tập các nước phát triển giúp nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia. Cần phân định rõ vai trò quản lý nhà nước và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Nhà nước tập trung kiến tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và minh bạch pháp lý. Bên cạnh đó, hệ thống tài chính - ngân hàng cần được củng cố theo chuẩn mực an toàn quốc tế. Việc phát triển kinh tế số và kinh tế xanh phải có khung khổ pháp lý thử nghiệm linh hoạt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

4.2. Bảo đảm công bằng xã hội gắn liền với phát triển kinh tế

Kinh nghiệm từ các nước tư bản cho thấy bất bình đẳng gia tăng sẽ phá vỡ ổn định kinh tế xã hội. Do đó, hoàn thiện thể chế phải luôn đặt con người vào trung tâm của sự phát triển. Chính sách phân phối thu nhập cần điều tiết hợp lý khoảng cách giàu nghèo qua thuế và an sinh. Mạng lưới bảo trợ xã hội cần bao phủ toàn dân, hỗ trợ kịp thời các nhóm yếu thế. Phát triển kinh tế phải đi đôi với bảo vệ môi trường và giữ vững chủ quyền quốc gia. Đây là nền tảng cốt lõi để duy trì phát triển thịnh vượng và bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp được triển khai trong bối cảnh bước vào những năm đầu của thập kỷ thứ hai thế kỷ XXI, khi kinh tế toàn cầu trải qua nhiều biến động phức tạp và khó lường dưới tác động của toàn cầu hóa. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 bùng phát từ Mỹ kéo theo sự phục hồi chậm chạp của kinh tế thế giới, nguy cơ suy thoái mới xuất hiện cùng tình trạng khủng hoảng nợ công kéo dài tại Khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone). Trái ngược với tình trạng trì trệ ở các nước tư bản, một số quốc gia xã hội chủ nghĩa như Việt Nam và Trung Quốc vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế khá, bảo đảm an sinh xã hội; phong trào cánh tả tại Mỹ Latinh mở rộng xu hướng xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Thực tiễn lịch sử cho thấy chủ nghĩa tư bản dù không thể giải quyết triệt để các mâu thuẫn nội tại nhưng đã nhiều lần vượt qua nguy cơ sụp đổ nhờ sự can thiệp và điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước. Tại Việt Nam, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định định hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tiếp thu có chọn lọc các thành tựu, luận thuyết và kinh nghiệm quản lý thể chế kinh tế của các nước phát triển. Nghiên cứu thể chế kinh tế các nước tư bản phát triển là đòi hỏi thực tiễn nhằm cung cấp luận cứ tham khảo khoa học cho công tác hoạch định chính sách kinh tế trong nước.

Mục đích nghiên cứu:

1. Làm rõ thực trạng những điều chỉnh về thể chế kinh tế của nhà nước tư bản ở một số nước tư bản phát triển hiện nay.
2. Đề xuất những dự báo về tình hình kinh tế thế giới trong hai thập niên sắp tới và những điều chỉnh mới về thể chế kinh tế của chủ nghĩa tư bản hiện đại, từ đó hình thành nhận thức và thái độ ứng xử phù hợp cho Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản, phân tích các mô hình thể chế kinh tế tiêu biểu.
2. Khảo sát, thu thập và xử lý thông tin nhằm đánh giá nguyên nhân, thực trạng điều chỉnh thể chế kinh tế ở một số nước tư bản phát triển, phát hiện các vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra.
3. Luận chứng các dự báo về xu hướng vận động kinh tế thế giới trong hai thập niên tiếp theo và đề xuất định hướng nhận thức, giải pháp ứng xử chính sách cho Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự điều chỉnh về thể chế kinh tế của nhà nước tư bản.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các chính sách, cơ chế và mô hình điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản dưới góc độ Kinh tế chính trị.
• Phạm vi không gian: Khảo sát 06 quốc gia tư bản phát triển đại diện gồm: Mỹ, Nhật Bản, Anh, Thụy Điển, Australia và Đức.
• Phạm vi thời gian: Tập trung dữ liệu và khảo sát từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đến thời điểm nghiên cứu.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý luận của khoa học Kinh tế chính trị Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về thể chế kinh tế và vai trò quản lý kinh tế của nhà nước. Nghiên cứu tiếp thu có chọn lọc luận điểm của F. Ăngghen về chức năng kinh tế xã hội chung của nhà nước với vai trò "người nhạc trưởng" điều hành quá trình sản xuất xã hội dựa trên tính độc lập tương đối của kiến trúc thượng tầng chính trị.

Đồng thời, đề tài đối chiếu với lý thuyết kinh tế học phương Tây, trọng tâm là học thuyết của John Maynard Keynes trong tác phẩm "Lý thuyết chung về việc làm, lợi tức và tiền tệ" (1935) về "quy luật tâm lý xã hội cơ bản", "sự ưa chuộng thanh khoản", sự thiếu hụt tổng cầu và sự cần thiết của sự can thiệp từ "bàn tay hữu hình" của nhà nước thông qua hai trụ cột chính sách tài chính và tiền tệ. Nghiên cứu cũng đánh giá học thuyết Chủ nghĩa tự do mới (Neo-liberalism) của Friedrich Hayek với chủ trương thị trường tự do, phi điều tiết và tư nhân hóa các dịch vụ công.

Khóa luận xác lập khái niệm thể chế là hệ thống luật lệ, quy tắc, bộ máy quản lý và cơ chế vận hành điều chỉnh hoạt động xã hội. Thể chế kinh tế bao gồm: hệ thống quy phạm pháp luật, các tổ chức kinh tế và cơ chế vận hành nền kinh tế. Đề tài phân tích 05 vai trò của thể chế kinh tế (định hướng khung khổ hoạt động, xác lập nền tảng sở hữu - quyền tài sản, cung cấp công cụ quản lý nhà nước, đồng bộ hóa hệ thống thị trường, hạn chế khuyết tật thị trường) và 07 nhân tố tác động đến sự hình thành thể chế (phương thức sản xuất, chế độ sở hữu, hệ tư tưởng, mô hình kinh tế, cơ cấu quyền lực chính trị, trình độ chủ thể quản lý vĩ mô, tập tục thông lệ).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của kinh tế chính trị học để phân tích sự tương tác giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.
• Phương pháp cụ thể: Kết hợp phân tích - tổng hợp lý thuyết, phương pháp lịch sử và logic, so sánh - đối chiếu giữa các mô hình kinh tế, thống kê kinh tế để xử lý dữ liệu vĩ mô.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thống kê và báo cáo từ Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), hãng thông tin tài chính Nikkei, Ngân hàng Trung ương Anh, các tài liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐIỀU CHỈNH THỂ CHẾ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TƯ BẢN Ở MỘT SỐ NƯỚC TƯ BẢN PHÁT TRIỂN HIỆN NAY

Chương 1 hệ thống hóa khung lý luận về thể chế kinh tế và tổng kết tiến trình điều chỉnh thể chế của nhà nước tư bản qua các giai đoạn lịch sử:

1. Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX: Nhà nước tư bản chuyển từ vai trò "người gác cổng" thụ động sang can thiệp trực tiếp sau cuộc Đại khủng hoảng 1929 - 1933. Cuộc khủng hoảng khiến thị trường chứng khoán New York sụt giảm 40% chỉ trong ngày 24/10/1929 (bán tháo 12,8 triệu cổ phiếu), giá cổ phiếu bình quân giảm từ 252 USD xuống 61 USD giai đoạn 1929 - 1932, 500 ngân hàng Mỹ phá sản, ngành gang thép chỉ vận hành ở mức 12% công suất (1932), thu nhập quốc dân và sản lượng công nghiệp giảm gần một nửa (1933). Sự sụp đổ của Ngân hàng Viên tại Áo (tháng 5/1931) và Ngân hàng Nhà nước Đức (tháng 7/1931) cho thấy sự bế tắc của cơ chế tự điều tiết. Dưới ảnh hưởng của mô hình kế hoạch hóa tập trung từ Liên Xô và lý thuyết của Keynes, Tổng thống F. Roosevelt thực hiện "Chính sách mới" (New Deal), mở ra thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.
2. Giai đoạn từ thập niên 1980 đến trước năm 2008: Sự trỗi dậy của Chủ nghĩa tự do mới dẫn đến làn sóng tư nhân hóa doanh nghiệp nhà nước (khởi xướng từ chính quyền Thatcher ở Anh) và cắt giảm chi tiêu công nhằm giải quyết tình trạng thua lỗ của khu vực kinh tế nhà nước và "căn bệnh phúc lợi". Điển hình tại Thụy Điển năm 1990, sản xuất giảm 5%, thất nghiệp lên 7%, chi phí phúc lợi cao khiến tỷ lệ nghỉ làm thường xuyên đạt 25%, mức thuế thu nhập lũy tiến lên đến 84%.

Chỉ tiêu so sánh	Mô hình Mỹ	Mô hình Đức	Mô hình Thụy Điển	Mô hình Nhật Bản
Bản chất mô hình	Kinh tế thị trường tự do	Kinh tế thị trường xã hội	Kinh tế hỗn hợp ("Con đường thứ ba")	Kinh tế thị trường định hướng phát triển
Vai trò của Nhà nước	Can thiệp gián tiếp qua tài chính - tiền tệ; hạn chế sở hữu trực tiếp	Can thiệp điều tiết, bảo đảm trật tự thị trường và cân bằng xã hội	Can thiệp sâu qua phân phối lại và phúc lợi công cộng	Kết hợp điều tiết kế hoạch hóa mềm và bảo hộ có chọn lọc
Cơ chế quản trị lao động	Tự do cạnh tranh, tôn sùng cá nhân	Chế độ "cùng quyết sách" (Mitbestimmung)	Đàm phán tập thể ba bên (Chính phủ - Giới chủ - Công đoàn)	Quan hệ việc làm dài hạn, văn hóa doanh nghiệp đồng thuận
Hệ thống an sinh & Phúc lợi	Tỷ trọng chi bảo trợ xã hội ~18% GDP; chú trọng thị trường tư nhân	Tỷ trọng chi bảo trợ xã hội ~28% GDP; an sinh bắt buộc	Tỷ trọng chi bảo trợ xã hội ~35% GDP; hệ thống bảo hiểm 5 trụ cột toàn diện	Tỷ trọng chi bảo trợ xã hội ~11% GDP; gắn liền với phúc lợi công ty
Cơ cấu sở hữu đặc thù	Khu vực tư nhân tuyệt đối; kinh tế nhà nước nhỏ nhất	Tư nhân sở hữu tài sản kết hợp trách nhiệm xã hội	Doanh nghiệp tư nhân (85%), kinh tế hợp tác xã (2%), nhà nước công ích	Doanh nghiệp tư nhân đan xen mạng lưới tập đoàn liên kết

Chương 2: ĐIỀU CHỈNH THỂ CHẾ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TƯ BẢN Ở MỘT SỐ NƯỚC TƯ BẢN PHÁT TRIỂN HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Chương 2 phân tích các nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân trực tiếp dẫn tới yêu cầu tái điều chỉnh thể chế kinh tế tư bản trong giai đoạn sau năm 2008:

1. Nguyên nhân khách quan:
   • Cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại: Các nước tư bản phát triển nắm giữ trên 80% thành tựu khoa học công nghệ mới. Tri thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, đòi hỏi nhà nước phải đứng ra đầu tư hạ tầng quy mô lớn, nghiên cứu cơ bản và cải cách giáo dục đào tạo khi tư bản tư nhân không mặn mà do vốn lớn, thu hồi chậm và tỷ suất lợi nhuận thấp.
   • Sự cạnh tranh kinh tế quốc tế: Quá trình toàn cầu hóa đẩy nhanh chiến tranh thương mại, cạnh tranh tiền tệ và chuyển giao công nghệ, buộc nhà nước phải điều chỉnh thể chế để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
2. Nguyên nhân trực tiếp từ Khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009:
   • Bắt nguồn từ sự đổ vỡ của hoạt động cho vay thế chấp dưới chuẩn (subprime mortgage) và sự phát triển mất kiểm soát của "nền kinh tế ảo" tại Mỹ. Tháng 3/2008, Ngân hàng Bear Stearns đứng bên bờ phá sản; ngân hàng thế chấp IndyMac (tài sản 32 tỷ USD) tê liệt; ngày 15/9/2008, Lehman Brothers (158 năm lịch sử, 26.000 nhân viên) tuyên bố phá sản với khoản nợ 768 tỷ USD. Tổn thất giá trị vốn hóa bất động sản và chứng khoán Mỹ lên tới 13.000 tỷ USD.
   • Thị trường lao động Mỹ thiệt hại nặng nề: 1,9 triệu người mất việc trong 4 tháng cuối năm 2008 (cả năm 2008 mất 2,6 triệu việc làm); tỷ lệ thất nghiệp tăng lên 8,1% vào tháng 2/2009. Ngành dịch vụ (chiếm 70% lực lượng lao động và 80% GDP Mỹ) chịu tác động mạnh. Doanh số ô tô giảm trên 50% trong quý I/2009.
3. Mức độ lan rộng và các gói can thiệp kinh tế:
   • Tại châu Âu: Kinh tế Anh năm 2009 suy giảm 1,7%, thất nghiệp vượt 2 triệu người; Ngân hàng Trung ương Anh phải công bố gói cứu trợ 95 tỷ USD vào tháng 4/2008. Khu vực Eurozone suy giảm 1,9% năm 2009; thất nghiệp quý I/2009 đạt mức kỷ lục 8% (12,5 triệu người không có việc làm). Tỷ lệ thất nghiệp giai đoạn 2008 - 2009 tại Pháp là 9,8%, Đức là 7,8%. Chính phủ Pháp thông qua gói kích thích 26 tỷ Euro cho 1.000 dự án nhằm tạo 120.000 việc làm.
   • Tại Nhật Bản: GDP quý IV/2008 giảm 3,2%; xuất khẩu quý III/2008 giảm 13,9% và giảm kỷ lục 26,7% vào tháng 11/2008. Khoảng 30% trong tổng số 3.820 công ty lớn bị thua lỗ trong năm 2008. Tỷ lệ thất nghiệp tháng 12/2008 đạt 4,4% (mức cao nhất từ 1960). Các tập đoàn Panasonic, Pioneer, Nissan, NEC sa thải 65.000 lao động đầu năm 2009; Toyota lần đầu thua lỗ và cắt giảm 50% sản lượng nội địa. Quốc hội Nhật Bản phải thông qua gói giải cứu 88.500 tỷ Yên vào tháng 4/2009.
   • Tác động toàn cầu: Thương mại thế giới năm 2009 giảm 9%, tổng số người thất nghiệp toàn cầu dao động từ 210 đến 240 triệu người.

Chương 3: DỰ BÁO TÌNH HÌNH KINH TẾ THẾ GIỚI TRONG HAI THẬP NIÊN SẮP TỚI VÀ NHỮNG ĐIỀU CHỈNH MỚI VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI; NHẬN THỨC VÀ ỨNG XỬ CỦA THẾ GIỚI NÓI CHUNG, CỦA VIỆT NAM VÀ CÁC NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NÓI RIÊNG

Chương 3 xây dựng các dự báo xu hướng và xác định định hướng chiến lược:

1. Dự báo tình hình kinh tế thế giới và điều chỉnh thể chế tư bản: Kinh tế thế giới bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng; mô hình tăng trưởng dựa vào tài chính hóa và chủ nghĩa tự do mới chấm dứt vai trò thống trị tuyệt đối. Nhà nước tư bản buộc phải tăng cường giám sát hệ thống tài chính - ngân hàng, can thiệp vào các ngành công nghiệp mũi nhọn và tái cân bằng chính sách phân phối thu nhập để duy trì ổn định chính trị - xã hội.
2. Nhận thức và ứng xử của Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa:
   • Khẳng định bản chất quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản luôn gắn liền với khủng hoảng chu kỳ do mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa của sản xuất và chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa.
   • Việc tham khảo thể chế kinh tế các nước phát triển là cần thiết nhưng phải mang tính chọn lọc, không rập khuôn giáo điều theo bất kỳ hình mẫu duy nhất nào.
   • Kiên định định hướng xã hội chủ nghĩa, tăng cường năng lực điều tiết vĩ mô của nhà nước pháp quyền, hoàn thiện khung pháp lý giám sát thị trường tài chính và kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa các dữ liệu lịch sử và thực trạng điều chỉnh thể chế kinh tế của các nước tư bản phát triển qua các chỉ số cụ thể:

Sự kiện / Phạm vi	Dữ liệu định lượng trích xuất từ văn bản
Đại khủng hoảng 1929 - 1933 (Mỹ & Châu Âu)	12,8 triệu cổ phiếu bán tháo ngày 24/10/1929; giá cổ phiếu New York giảm từ 252 USD xuống 61 USD; 500 ngân hàng Mỹ phá sản; công nghiệp thép hoạt động 12% công suất; sản lượng công nghiệp giảm gần 50%.
Tỷ lệ chi bảo hiểm xã hội / GDP giai đoạn ổn định	Thụy Điển (~35%), Pháp và Đức (~28%), Anh (~20%), Mỹ (~18%), Nhật Bản (~11%).
Chi phí lao động công nghiệp (Đức vs Mỹ/Nhật)	Đức: 43 Mác/giờ (gồm 100 Mác lương + 80 Mác phúc lợi); Nhật Bản: 38 Mác/giờ; Mỹ: 20 Mác/giờ.
Thiệt hại tài chính Mỹ (Khủng hoảng 2008)	Lehman Brothers phá sản với nợ 768 tỷ USD; IndyMac tê liệt với tài sản 32 tỷ USD; bốc hơi 13.000 tỷ USD vốn hóa thị trường địa ốc và chứng khoán Mỹ.
Thất nghiệp & Việc làm (2008 - 2009)	Mỹ mất 2,6 triệu việc làm năm 2008 (thất nghiệp 8,1% tháng 2/2009); Anh trên 2 triệu người thất nghiệp; Eurozone 12,5 triệu người thất nghiệp (8%); Thất nghiệp toàn cầu 210 - 240 triệu người.
Các gói cứu trợ vĩ mô được phê duyệt	Nhật Bản: 88.500 tỷ Yên (tháng 4/2009); Pháp: 26 tỷ Euro (1.000 dự án); Ngân hàng Trung ương Anh: 95 tỷ USD hỗ trợ tín dụng.

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa các luận điểm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin và học thuyết kinh tế tư sản hiện đại về vai trò kinh tế của nhà nước, làm rõ cơ chế chuyển hóa từ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang tư bản độc quyền nhà nước.
• Làm rõ tính hai mặt của quá trình điều chỉnh thể chế: vừa là công cụ xoa dịu mâu thuẫn giai cấp và trì hoãn suy thoái, vừa là bước chuẩn bị tiền đề vật chất cho xã hội mới theo nhận định của V.I. Lênin.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích có hệ thống cấu trúc 04 mô hình kinh tế thị trường tiêu biểu (Mỹ, Đức, Thụy Điển, Nhật Bản), chỉ ra ưu thế và giới hạn của từng mô hình trước các cú sốc kinh tế toàn cầu.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn về sự thất bại của chính sách tự do hóa tài chính cực đoan, đóng góp tài liệu tham khảo cho các cơ quan hoạch định chính sách tại Việt Nam trong tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung nghiên cứu dưới góc độ khoa học Kinh tế chính trị, giới hạn phạm vi khảo sát thực nghiệm tại 06 quốc gia tư bản phát triển (Mỹ, Nhật Bản, Anh, Thụy Điển, Australia, Đức) với mốc thời gian trọng tâm từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Đề tài chưa đi sâu phân tích cơ chế điều chỉnh thể chế tại các nền kinh tế tư bản phát triển có quy mô nhỏ hơn hoặc các nền kinh tế thị trường mới nổi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng theo dõi chu kỳ điều chỉnh thể chế của các nước tư bản trong giai đoạn phục hồi hậu khủng hoảng, đánh giá tác động trung và dài hạn của các gói cứu trợ quy mô lớn đối với nợ công quốc gia, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về sự chuyển biến của thể chế kinh tế dưới tác động của các làn sóng chuyển đổi số và công nghệ mới.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu học thuật có giá trị cho:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ so sánh quốc tế về các công cụ can thiệp tài chính, tiền tệ và an sinh xã hội, phục vụ công tác xây dựng thể chế và kiểm soát rủi ro thị trường tài chính vĩ mô.
• Giảng viên, sinh viên và học viên cao học ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế quốc tế, Quản trị công và Luật kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về lý thuyết thể chế, lịch sử các cuộc khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa và sự vận hành thực tế của các mô hình kinh tế thị trường điển hình.
• Nội dung đáng tham khảo nhất: Phần tổng hợp dữ liệu chi tiết về cuộc khủng hoảng tài chính 2008 - 2009 (Chương 2) và khung so sánh 04 mô hình kinh tế thị trường tư bản (Chương 1).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân trực tiếp châm ngòi cho cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009 bắt nguồn từ Mỹ là gì?
Nguyên nhân trực tiếp là hoạt động cho vay thế chấp bất động sản dưới chuẩn (subprime mortgage) thiếu kiểm soát và sự phát triển mất kiểm soát của "nền kinh tế ảo" phi điều tiết. Sự suy giảm giá trị bất động sản dẫn đến tình trạng vỡ nợ dây chuyền, khởi đầu bằng sự sụp đổ của các tổ chức tài chính lớn như Bear Stearns, IndyMac và đỉnh điểm là sự phá sản của Lehman Brothers vào ngày 15/9/2008 với khoản nợ 768 tỷ USD.

2. Điểm khác biệt cốt lõi giữa mô hình kinh tế của Mỹ và mô hình kinh tế của Đức theo phân tích trong khóa luận là gì?
Mô hình Mỹ đề cao chủ nghĩa cá nhân, thị trường tự do, chính phủ can thiệp gián tiếp chủ yếu qua công cụ tài chính - tiền tệ ngắn hạn và tỷ lệ chi an sinh xã hội thấp (~18% GDP). Ngược lại, mô hình Đức là kinh tế thị trường xã hội, đề cao nguyên tắc "hiệp thương nhất trí", áp dụng chế độ "cùng quyết sách" cho phép đại biểu công nhân tham gia hội đồng quản trị doanh nghiệp, ngân hàng trung ương độc lập và duy trì hệ thống bảo trợ xã hội bắt buộc chiếm khoảng 28% GDP.

3. Khóa luận ghi nhận sự khác biệt về tỷ trọng chi bảo hiểm xã hội trong GDP giữa các nước tư bản phát triển như thế nào?
Tỷ trọng chi phí bảo hiểm xã hội trong GDP phân hóa rõ rệt: Thụy Điển dẫn đầu với tỷ lệ cao nhất đạt khoảng 35%, tiếp theo là Pháp và Đức khoảng 28%, Anh khoảng 20%, Mỹ khoảng 18% và Nhật Bản thấp nhất trong nhóm khảo sát với khoảng 11%.

4. Đại hội XII Đảng Cộng sản Việt Nam định hướng nguyên tắc nào trong việc tiếp thu thể chế kinh tế của các nước phát triển?
Văn kiện Đại hội XII khẳng định phải nắm vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường, đồng thời học hỏi một cách có chọn lọc các luận thuyết và thể chế kinh tế của các nước phát triển, trên nguyên tắc phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam và không sao chép giáo điều bất kỳ hình mẫu quốc gia nào.

5. Quốc hội Nhật Bản đã phê duyệt gói giải cứu kinh tế quy mô bao nhiêu để đối phó với khủng hoảng năm 2008 - 2009?
Để ngăn chặn đà tụt dốc kinh tế sau khi GDP quý IV/2008 giảm 3,2% và xuất khẩu giảm kỷ lục 26,7%, Quốc hội Nhật Bản đã thông qua gói giải cứu kinh tế khổng lồ trị giá 88.500 tỷ Yên có hiệu lực thực hiện từ tháng 4/2009.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã làm rõ tiến trình và bản chất của việc điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản qua các giai đoạn lịch sử, khẳng định vai trò can thiệp tất yếu của nhà nước nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của chủ nghĩa tư bản trước các cuộc đại khủng hoảng. Thông qua việc phân tích sâu sắc thực trạng khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009 và so sánh các mô hình thể chế tiêu biểu (Mỹ, Đức, Thụy Điển, Nhật Bản), đề tài chỉ ra tính giới hạn lịch sử của Chủ nghĩa tự do mới. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn có giá trị phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐIỀU CHỈNH THỂ CHẾ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TƯ BẢN Ở MỘT SỐ NƯỚC TƯ BẢN PHÁT TRIỂN HIỆN NAY 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản 1. Cơ sở lý luận về điều chỉnh thể chế kinh tế ở các nước tư bản 1. Về khái niệm thể chế, thể chế kinh tế, vai trò và các nhân tố tác động đến việc hình thành thể chế kinh tế - Về thể chế và thể chế kinh tế: Cho đến nay, quan niệm về thể chế nói chung, thể chế kinh tế nói riêng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Nhận thức chung về các khái niệm trên qua các tư tưởng, học thuyết cũng như luật pháp và chính sách hiện nay có thể tóm tắt như sau: Thể chế là những luật lệ, quy tắc, bộ máy quản lý và cơ chế vận hành nhằm điều chỉnh hoạt động của con người. Thể chế kinh tế là hệ thống những quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các chủ thể kinh tế, các hành vi sản xuất kinh doanh và các quan hệ kinh tế. Thể chế kinh tế bao gồm các yếu tố chủ yếu: các đạo luật, luật lệ, quy định, quy tắc,. về kinh tế gắn với các chế tài xử lý vi phạm; các tổ chức kinh tế; cơ chế vận hành nền kinh tế.

- Vai trò của thể chế kinh tế đối với sự phát triển kinh tế xã hội được biểu hiện qua các mặt sau đây: Một là, định hướng, hướng dẫn, tạo khung khổ cho việc tổ chức, hoạt động của nền kinh tế. Là những luật lệ, qui tắc nên vai trò hàng đầu của thể chế kinh tế là định hướng, hướng dẫn hành vi và tạo khung khổ pháp lý cho việc tổ 9 chức hoạt động của nền kinh tế, tác động lớn đến sự lựa chọn và việc quyết định sản xuất cái gì, đầu tư như thế nào vào lĩnh vực nào, ở đâu. của các chủ thể kinh tế. Ngoài ra, thể chế có tác dụng hướng dẫn trong mối quan hệ qua lại của con người để khi làm bất cứ việc gì, mỗi người sẽ biết được cách thức thực hiện những việc đó như thế nào.

Hai là, thể chế kinh tế tạo ra nền tảng kinh tế xã hội của một nền kinh tế như: chế độ sở hữu, các thành phần kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh của nền kinh tế. Ba là, thể chế kinh tế đóng vai trò chủ thể quản lý kinh tế, và các công cụ quản lý nền kinh tế. Nhà nước với tư cách là một bộ phận của thể chế kinh tế, trong quá trình tổ chức quản lý vĩ mô nền kinh tế, đóng vai trò chủ thể quản lý kinh tế. Hệ thống pháp luật, các công cụ kế hoạch, tài chính, tiền tệ trong nền kinh tế luôn có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo ra khung khổ pháp lý, tác động đến điều tiết, định hướng nền kinh tế.

Bốn là, thể chế kinh tế hình thành góp phần đồng bộ hoá hệ thống thị trường, từng bước hoàn thiện và phát triển hệ thống thị trường của nền kinh tế. Hệ thống thị trường đồng bộ bao gồm hai mặt: Thứ nhất, phải có đầy đủ các loại thị trường sản phẩm và thị trường yếu tố hay thị trường đầu vào hay thị trường đầu ra. Thứ hai, bảo đảm cho các loại thị trường này phát triển cân đối cả về qui mô, trình độ. Tính đồng hộ của hệ thống thị trường có vai trò hết sức to lớn đối với quá trình phát triển hệ thống thị trường và nền kinh tế.

Nếu thiếu một trong các loại thị trường thì một mặt, các chủ thể sản xuất kinh doanh khó có được những cơ hội và điều kiện thuận lợi, bình đẳng trong việc tiếp cận và sử dụng các nguồn lực cho sự phát triển; mặt khác, tính đồng hộ, tính ràng buộc và tính cân đối giữa chúng bị vi phạm sẽ cản trở, thậm chí làm phá vỡ các chiến lược kinh doanh đã định. Năm là, thể chế kinh tế góp phần tạo ra những tiền đề điều kiện hạn chế những khuyết tật của kinh tế thị trường, kinh tế thị trường bên cạnh mặt tích cực 10 là tạo ra cơ chế năng động, sáng tạo và hiệu quả thì cũng thường xuyên xảy ra tiêu cực cần hạn chế như: cạnh tranh và chính phủ, chạy theo lợi nhuận mà quên đi mục tiêu xã hội, phân hoá giàu nghèo. thông qua hệ thống pháp luật, hệ thống các chính sách mà tác động điều chỉnh, hạn chế các mặt tiêu cực trên đây. - Có nhiều nhân tố tác động tới việc hình thành và phát triển thể chế kinh tế, trong đó, những nhân tố sau đây có thể được xem là phổ biến: Một là, phương thức sản xuất là một trong những yếu tố rất quan trọng làm thay đổi phần lớn các thể chế chính thức, trong đó có thể chế kinh tế.

Việc chuyển từ phương thức sản xuất này sang phương thức sản xuất khác sẽ làm thay đổi căn bản thể chế nói chung của một thuốc gia, do sự khác biệt cơ bản về tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, sự thay đổi các quan hệ về sở hữu, phân phối, trao đổi và tiêu dùng, sự khác biệt về cơ cấu bộ máy nhà nước, sự thay đổi trong địa vị của những người ban hành và cả những người thực thi thể chế. Hai là, chế độ sở hữu và cơ cấu quyền tài sản là những yếu tố rất quan trọng tác động tới thể chế mà trước hết là thể chế kinh tế. Ba là, hệ tư tưởng là nền tảng tinh thần làm thay đổi nhận thức của con người về thế giới quan, nhân sinh quan. Hệ tư tưởng có tác động lớn tới việc giải thích thế giới xung quanh và các hoạt động kinh tế.

Chính vì vậy, hệ tư tưởng có tác động rất lớn tới hệ thống thể chế nói chung, thể chế quản lý kinh tế nói riêng. Bốn là, mô hình kinh tế cũng có tác động mạnh tới thể chế. Sự khác biệt giữa các mô hình kinh tế, chẳng hạn như giữa mô hình kinh tế thị trường với mô hình kinh tế kế hoạch hoá tập trung cũng tạo ra sự khác biệt lớn trong thể chế kinh tế. Ngoài ra, sự khác nhau giữa các mô hình kinh tế thị trường (kinh tế thị trường tự do, kinh tế thị trường xã hội, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.) cũng tạo ra sự khác biệt lớn trong thể chế kinh tế.

11 Năm là, cơ cấu quyền lực chính trị, sự tập trung quyền lực hay phân quyền sẽ tạo ra sự khác nhau cơ bản dẫn tới khác nhau đáng kể trong cả tổ chức nhà nước lẫn thể chế kinh tế. Sáu là, trình độ của chủ thể quản lý vĩ mô thể hiện trình độ nhận thức các quy luật khách quan, nhận thức về kinh tế - xã hội, con người, nhận thức về đối tượng điều chỉnh. có tác động lớn đến chất lượng của thể chế kinh tế, vì các thể chế do con người tạo lập ra. Bảy là, các tập tục thông lệ cũng có tác động mạnh tới các thể chế chính thức của quốc gia, trong đó có thể chế kinh tế… Trong các nhân tố kể trên, vai trò của nhà nước được xem là quan trọng nhất đối với sự hình thành và hoàn thiện thể chế kinh tế.

Chính nhân tố này cũng có vai trò quyết định đối với quá trình điều chỉnh thể chế kinh tế. Những lý luận tiêu biểu về điều chỉnh thể chế kinh tế của nhà nước tư bản Bảo vệ, củng cố cơ sở kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế là chức năng của mọi nhà nước tư bản trong lịch sử. Điểm khác nhau trong vai trò kinh tế của các nhà nước chỉ ở chỗ: sự tác động của nhà nước vào kinh tế mang ý nghĩa tạo điều kiện bên ngoài (giúp đỡ, hỗ trợ cho các quá trình kinh tế xã hội diễn ra nhanh chóng hơn) hay trở thành nhân tố bên trong (định hướng, điều chỉnh sự vận động của các quá trình đó). Hình thành, hoàn thiện và điều chỉnh thể chế kinh tế vừa mang ý nghĩa tạo điều kiện bên ngoài, đồng thời cũng góp phần định hướng, điều tiết sự vận động của các quá trình từ bên trong, chức năng này thuộc về nhà nước.

Trước đây, do những đòi hỏi chính trị cấp bách cũng như xu hướng tuyệt đối hóa đấu tranh giai cấp và đấu tranh “ai thắng ai”, nên khi nghiên cứu những trước tác của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, người ta chỉ nhấn mạnh nhà nước như “một công cụ bóc lột giai cấp bị thống trị” mà xem nhẹ, thậm chí bỏ qua vai trò kinh tế của nhà nước nói chung, của nhà nước tư bản chủ nghĩa nói riêng. Nghiên cứu bản chất của các quá trình kinh tế trong xã hội mà 12 phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị, các nhà lý luận macxit đã xuất phát từ các mối quan hệ kinh tế cơ bản, bên trong của quá trình sản xuất này để vạch rõ nguyên nhân sâu xa của sự tăng cường vai trò kinh tế và sự chín muồi các chức năng kinh tế của nhà nước tư bản. Điển hình cho hướng tiếp cận phân tích vai trò kinh tế của nhà nước trong quá trình điều chỉnh và hoàn thiện thể chế kinh tế, F.Ăngghen đã để lại những tư tưởng quan trọng sau đây: Thứ nhất, nếu nhà nước sinh ra nhằm thực hiện những chức năng xã hội chung, thì một trong các chức năng xã hội chung đó - chức năng làm “một người nhạc trưởng” đứng ra điều hành, phối hợp không phải một khâu, một quá trình sản xuất đơn lẻ, mà là cả quá trình sản xuất xã hội - phải là chức năng xã hội chung quan trọng nhất mà nhà nước phải đảm nhận. Song sự điều hành đó của nhà nước sâu hay nông, toàn diện hay bộ phận, gián tiếp hay trực tiếp là tùy thuộc vào nhu cầu của nền sản xuất xã hội.

Nhu cầu này lại do sự đòi hỏi giải phóng lực lượng sản xuất xã hội đặt ra. Thứ hai, nhà nước sinh ra nhằm thực hiện các chức năng xã hội chung, nhưng khi tồn tại là một lực lượng chính trị mới, nó không chỉ có được những lợi ích đặc biệt, mà còn có tính độc lập tương đối trong quan hệ với các lực lượng xã hội, con người đã giao phó cho nó. Thứ ba, nhờ có tính độc lập tương đối này mà nhà nước có khả năng tác động trở lại quá trình sản xuất xã hội.