Luận văn: Xóa đói giảm nghèo bền vững tại các huyện khó khăn Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị nghiên cứu thực trạng và giải pháp xóa đói giảm nghèo bền vững tại các huyện đặc biệt khó khăn của tỉnh Thanh Hóa.

• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Xóa đói, giảm nghèo bền vững ở các huyện đặc biệt khó khăn hiện nay của tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan xóa đói giảm nghèo bền vững tại huyện nghèo Thanh Hóa

Nghiên cứu xóa đói giảm nghèo bền vững tại các huyện đặc biệt khó khăn tỉnh Thanh Hóa mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Dưới góc độ kinh tế chính trị, xóa đói giảm nghèo không chỉ là việc trợ cấp xã hội đơn thuần. Đây là chiến lược phát triển toàn diện nhằm nâng cao năng lực tự chủ cho người dân bản địa. Khu vực miền núi phía Tây tỉnh Thanh Hóa gồm 11 huyện miền núi, trong đó có 7 huyện nghèo thuộc Nghị quyết 30a của Chính phủ. Nơi đây có địa hình hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn và khí hậu khắc nghiệt. Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại các địa bàn này chiếm tỷ trọng rất cao. Trình độ dân trí chưa đồng đều và tập quán canh tác truyền thống còn nhiều lạc hậu. Việc thực hiện mục tiêu giảm nghèo đòi hỏi hệ thống chính sách đồng bộ, nhất quán và bền vững. Đề tài luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị làm rõ cơ sở khoa học của công tác giảm nghèo tại địa phương. Mục tiêu trọng tâm là tạo sinh kế lâu dài, bảo đảm an sinh xã hội và giảm thiểu tối đa nguy cơ tái nghèo sau khi đạt chuẩn.

1.1. Khái niệm và bản chất của xóa đói giảm nghèo bền vững

Xóa đói giảm nghèo bền vững là quá trình tạo điều kiện giúp người nghèo tăng thu nhập ổn định. Người dân tiếp cận đầy đủ các dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục, y tế, nhà ở và nước sạch. Về mặt kinh tế chính trị, giảm nghèo bền vững bảo đảm quan hệ sản xuất tiến bộ và phân phối công bằng. Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu vật chất trước mắt. Trọng tâm cốt lõi là phát triển nguồn nhân lực và xây dựng năng lực tự vươn lên. Khi gặp các cú sốc về kinh tế, thiên tai hoặc dịch bệnh, người dân vẫn duy trì mức sống an toàn. Tính bền vững được đo lường bằng tỷ lệ duy trì thoát nghèo qua nhiều năm liên tiếp.

1.2. Đặc điểm địa bàn huyện đặc biệt khó khăn tại Thanh Hóa

Các huyện đặc biệt khó khăn của tỉnh Thanh Hóa chủ yếu phân bố tại khu vực miền núi phía Tây. Địa hình đồi núi dốc đứng gây cản trở lớn cho việc xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông. Mạng lưới dịch vụ thương mại và lưu thông hàng hóa gặp nhiều rào cản địa lý. Đa số dân cư là đồng bào các dân tộc Mường, Thái, Mông, Dao với đời sống văn hóa phong phú. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề còn rất thấp. Nguồn thu nhập chính phụ thuộc vào sản xuất nông lâm nghiệp tự cung tự cấp. Đất canh tác nông nghiệp màu mỡ bị xói mòn mạnh vào mùa mưa bão. Tình trạng thiếu vốn đầu tư sản xuất diễn ra phổ biến trên diện rộng.

II. Thực trạng xóa đói giảm nghèo tại các huyện khó khăn Thanh Hóa

Thực trạng công tác giảm nghèo tại các huyện miền núi đặc biệt khó khăn tỉnh Thanh Hóa ghi nhận nhiều kết quả tích cực song còn đối mặt với muôn vàn thách thức. Tỷ lệ hộ nghèo toàn vùng miền núi đã có xu hướng giảm liên tục qua các giai đoạn. Cơ sở hạ tầng điện, đường, trường, trạm từng bước được kiên cố hóa. Đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, sự phân hóa nghèo đói theo vùng sinh thái diễn ra rất rõ nét. Tỷ lệ hộ nghèo và rất nghèo tập trung cao nhất ở vùng núi cao. Tại đây, tỷ lệ nghèo chiếm hơn phân nửa tổng số hộ nghèo toàn vùng. Vùng núi thấp và vùng đồi có tỷ lệ nghèo thấp hơn nhờ giao thương thuận lợi. Tốc độ giảm nghèo giữa các tiểu vùng chưa thực sự đồng đều. Nguy cơ tái nghèo sau mỗi đợt thiên tai, bão lũ hay biến động giá cả nông sản luôn ở mức báo động. Thu nhập bình quân đầu người của nhóm hộ nghèo còn thấp xa so với mức trung bình của cả tỉnh. Việc tiếp cận các dịch vụ công như bảo hiểm y tế và giáo dục chất lượng cao vẫn gặp nhiều rào cản.

2.1. Phân hóa cơ cấu đói nghèo theo vùng sinh thái miền núi

Cơ cấu nghèo đói tại miền núi Thanh Hóa phân hóa thành ba vùng sinh thái đặc thù gồm vùng núi cao, vùng núi thấp và vùng đồi. Vùng núi cao tập trung tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo lớn nhất do địa bàn cách trở. Địa hình chia cắt sâu khiến chi phí vận chuyển nông sản tăng cao và hạn chế kết nối thị trường. Vùng núi thấp có điều kiện đất đai tương đối thuận tiện cho canh tác lúa nước và cây công nghiệp ngắn ngày. Vùng đồi phía Nam có kinh tế phát triển năng động hơn nhờ mở rộng trồng cây lâm nghiệp và chăn nuôi đại gia súc. Sự chênh lệch điều kiện tự nhiên tạo nên khoảng cách phát triển đáng kể giữa các địa phương.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân nghèo đói kéo dài

Tình trạng nghèo đói kéo dài bắt nguồn từ nguyên nhân nội tại lẫn các yếu tố khách quan từ môi trường. Tập quán canh tác nương rẫy truyền thống chưa ứng dụng nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật. Nguồn vốn vay ưu đãi đến tay người dân đôi khi chưa phát huy tối đa hiệu quả sinh lời. Một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý trông chờ vào chính sách trợ cấp của Nhà nước. Trình độ học vấn thấp hạn chế khả năng tiếp nhận kiến thức quản lý tài chính hộ gia đình. Tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu gây lũ quét và sạt lở đất thường xuyên. Những đợt thiên tai nghiêm trọng làm suy giảm nhanh chóng nguồn sinh kế vừa tạo lập của các hộ dân.

III. Giải pháp đẩy mạnh xóa đói giảm nghèo bền vững ở Thanh Hóa

Để hiện thực hóa mục tiêu giảm nghèo bền vững tại các huyện đặc biệt khó khăn tỉnh Thanh Hóa, chính quyền địa phương cần triển khai nhóm giải pháp mang tính đột phá. Trọng tâm hàng đầu là chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung. Địa phương cần quy hoạch các vùng trồng trọt và chăn nuôi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng từng tiểu vùng sinh thái. Việc đầu tư hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông liên xã và liên bản đóng vai trò tiên quyết. Hệ thống giao thông đồng bộ giúp kết nối thông suốt các vùng sản xuất nông nghiệp với thị trường tiêu thụ rộng lớn. Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ tín dụng chính sách xã hội cần được giải ngân kịp thời và đúng đối tượng thụ hưởng. Công tác đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm tại chỗ và xuất khẩu lao động cần được chú trọng mở rộng. Đẩy mạnh chuyển giao khoa học kỹ thuật giúp đồng bào nâng cao năng suất cây trồng và vật nuôi. Các chính sách an sinh xã hội phải khuyến khích tinh thần tự lực vươn lên thoát nghèo của người dân.

3.1. Phát triển hạ tầng kinh tế và hỗ trợ sinh kế bền vững

Phát triển kết cấu hạ tầng giao thông nông thôn và thủy lợi là giải pháp nền tảng thúc đẩy sản xuất. Việc xây dựng kiên cố hóa các tuyến đường liên huyện giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển sản phẩm. Tỉnh cần ưu tiên bố trí nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia cho các xã vùng cao đặc biệt khó khăn. Song song với đó, các mô hình sinh kế nông lâm kết hợp cần được nhân rộng. Việc hỗ trợ giống cây trồng, phân bón và kỹ thuật canh tác bậc thang đem lại nguồn thu nhập bền vững cho đồng bào. Các địa phương cần hình thành các hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới để bao tiêu sản phẩm đầu ra ổn định.

3.2. Đào tạo nghề và nâng cao nhận thức của người dân miền núi

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là chìa khóa then chốt giải quyết tận gốc nguyên nhân đói nghèo. Các trung tâm giáo dục nghề nghiệp huyện cần mở các lớp dạy nghề ngắn hạn thiết thực. Nội dung đào tạo tập trung vào kỹ thuật chăn nuôi gia súc lớn, trồng rừng thâm canh và sửa chữa máy nông cụ. Công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh qua hệ thống loa truyền thanh bản làng và đội ngũ già làng uy tín. Việc làm này giúp xóa bỏ tư tưởng tự ti và tâm lý trông chờ vào cứu trợ của Nhà nước. Người dân được trang bị kiến thức tự quản lý tài chính và chủ động tìm kiếm cơ hội thoát nghèo bền vững.

IV. Kết luận và giá trị ứng dụng của luận văn giảm nghèo Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị về xóa đói giảm nghèo bền vững tại các huyện đặc biệt khó khăn tỉnh Thanh Hóa đóng góp nguồn tư liệu khoa học có giá trị thực tiễn cao. Nghiên cứu khẳng định giảm nghèo bền vững là yêu cầu tất yếu khách quan trong tiến trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách địa phương. Các khuyến nghị trong đề tài giúp hoàn thiện các chương trình an sinh xã hội tại 7 huyện nghèo 30a của tỉnh Thanh Hóa. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp phát triển hạ tầng, đào tạo nghề và hỗ trợ sinh kế tạo nền tảng vững chắc cho sự chuyển biến kinh tế miền núi. Công trình cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong việc giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Đề tài luận văn là tài liệu tham khảo bổ ích cho cán bộ quản lý, học viên cao học và các nhà nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực kinh tế phát triển và chính sách công.

4.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn của đề tài thạc sĩ

Đề tài luận văn làm phong phú thêm hệ thống lý luận kinh tế chính trị về phân phối thu nhập và công bằng xã hội trong nền kinh tế thị trường. Tác giả đã cụ thể hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước vào điều kiện thực tiễn vùng đồng bào dân tộc thiểu số Thanh Hóa. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa đầu tư công, hạ tầng cơ sở và mức độ thoát nghèo của các hộ gia đình. Các phân tích định lượng và định tính cung cấp bức tranh chân thực về thực trạng đói nghèo theo vùng sinh thái. Đây là luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế trung và dài hạn.

4.2. Khả năng nhân rộng và ứng dụng vào thực tế địa phương

Khung giải pháp của luận văn có tính khả thi cao và dễ dàng chuyển giao cho các cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh, huyện. Mô hình phân loại cơ cấu đói nghèo theo vùng sinh thái giúp các địa phương phân bổ ngân sách đầu tư chính xác và hiệu quả hơn. Các khuyến nghị về đào tạo nghề gắn với chuỗi giá trị nông lâm nghiệp có thể áp dụng ngay vào chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Ngoài tỉnh Thanh Hóa, các huyện nghèo thuộc các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ cũng có thể tham khảo phương pháp tiếp cận này. Nghiên cứu mở ra tiềm năng lớn trong việc nâng cao hiệu lực quản trị công và thúc đẩy giảm nghèo toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vấn đề nghèo đói và bảo đảm an sinh xã hội bền vững luôn là một trong những thách thức chiến lược hàng đầu đối với sự nghiệp phát triển kinh tế của Việt Nam. Tỉnh Thanh Hóa có vị trí địa lý quan trọng tại vùng Bắc Trung Bộ với diện tích tự nhiên rộng 11.168 km2, bao gồm 27 đơn vị hành chính cấp huyện. Trong đó, khu vực miền Tây gồm 11 huyện miền núi chiếm tới 71,8% diện tích toàn tỉnh, đồng thời tập trung 7 huyện nghèo thuộc diện hỗ trợ theo Nghị quyết số 30a của Chính phủ. Dù các cấp ủy Đảng và chính quyền đã triển khai quyết liệt nhiều chương trình mục tiêu quốc gia, tính đến cuối năm 2013, toàn tỉnh vẫn còn 13,13% hộ nghèo và 11,02% hộ cận nghèo. Riêng khu vực miền núi ghi nhận 95.050 hộ nghèo, chiếm tới 34,6% tổng số hộ nghèo trên toàn địa bàn tỉnh Thanh Hóa.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của đề tài bắt nguồn từ thực trạng kết quả giảm nghèo chưa thực sự vững chắc, tỷ lệ tái nghèo còn cao và khoảng cách phân hóa thu nhập giữa các vùng sinh thái ngày càng gia tăng. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa các vấn đề lý luận kinh tế chính trị về giảm nghèo bền vững, phân tích sâu sắc thực trạng và nguyên nhân đói nghèo tại các huyện đặc biệt khó khăn giai đoạn 2009 - 2014, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao định hướng đến năm 2020.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian 11 huyện miền núi Thanh Hóa trong khung thời gian từ năm 2009 đến năm 2014. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học tin cậy giúp cải thiện điều kiện sống cho hơn 892,3 nghìn người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thu hẹp khoảng cách phát triển và thúc đẩy tiến trình xóa đói giảm nghèo nhanh, hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về quy luật phát triển sức sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Khung lý thuyết tiếp cận vấn đề giảm nghèo từ góc độ chuyển đổi phương thức sản xuất lạc hậu sang trình độ sản xuất tiến bộ, gắn liền với hai mô hình lý thuyết quốc tế tiêu biểu:

• Lý thuyết tiếp cận nghèo đơn chiều và đa chiều của Tổ chức Y tế Thế giới và Ngân hàng Thế giới: Xác định chuẩn nghèo dựa trên nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu 2.100 Kcal/người/ngày và mức thu nhập theo sức mua tương đương.
• Khung sinh kế bền vững: Đánh giá khả năng tiếp cận và chuyển hóa 5 nguồn vốn cơ bản của hộ gia đình nghèo nhằm thích ứng trước các cú sốc kinh tế và môi trường.

Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm trung tâm bao gồm: Nghèo tuyệt đối (tình trạng không thể thỏa mãn các nhu cầu tối thiểu duy trì sự sống), Nghèo tương đối (mức sống thấp hơn mức trung bình của cộng đồng), Chuẩn nghèo (quy định theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg với mức thu nhập dưới 400.000 đồng/người/tháng tại nông thôn và 500.000 đồng/người/tháng tại thành thị), và Xóa đói giảm nghèo bền vững. Mô hình nghiên cứu thiết lập 4 trụ cột đánh giá giảm nghèo bền vững: Nâng cao năng lực tự chủ của chủ thể nghèo, Mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, Thiết lập mạng lưới an toàn phòng ngừa rủi ro, và Cung ứng hiệu quả các dịch vụ công xã hội cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các công cụ phân tích kinh tế chuyên sâu. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua quá trình điều tra, khảo sát thực tế trên cỡ mẫu 1.379 hộ dân tại 196 xã, phường, thị trấn thuộc 11 huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2009 - 2014.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho 7 nhóm đồng bào dân tộc sinh sống trong khu vực gồm Kinh, Mường, Thái, Dao, Mông, Thổ, Khơ Mú, đồng thời phản ánh đầy đủ đặc trưng của 3 tiểu vùng sinh thái: núi cao, núi thấp và vùng đồi.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ các niên giám thống kê, báo cáo tổng kết thực hiện Chương trình 135 và Nghị quyết 30a của Cục Thống kê tỉnh Thanh Hóa cùng Sở Lao động - Thương binh và Xã hội. Luận văn sử dụng phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh động thái và phân tổ thống kê. Việc lựa chọn các phương pháp này cho phép bóc tách cấu trúc đói nghèo theo không gian địa lý, phân định rõ tác động của nguồn vốn đầu tư phát triển 19.000 tỷ đồng đối với tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chất lượng giảm nghèo tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực tế tại 11 huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2010 - 2014 ghi nhận các phát hiện then chốt sau:

• Tốc độ giảm nghèo đạt kết quả khả quan nhưng tỷ lệ hộ nghèo còn ở mức rất cao: Tỷ lệ hộ nghèo toàn vùng miền núi giảm từ 53,4% năm 2010 xuống còn 28,9% năm 2014, đạt mức giảm bình quân 4,9%/năm. Tuy nhiên, tính đến cuối năm 2014, vẫn có 8 trên 11 huyện có tỷ lệ hộ nghèo trên 20%. Điển hình tại các huyện vùng cao đặc biệt khó khăn như Mường Lát (42,41%), Bá Thước (43,80%), Thường Xuân (38,55%), Quan Sơn (29,23%) và Lang Chánh (28,81%).
• Nghèo đói có xu hướng tập trung nặng nề vào đồng bào dân tộc thiểu số và vùng núi cao: Trong số 95.050 hộ nghèo toàn vùng năm 2014, có tới 73.909 hộ là đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 77,78% tổng số hộ nghèo miền núi và chiếm 73,21% tổng số hộ dân tộc thiểu số toàn tỉnh. Vùng núi cao có tỷ lệ hộ nghèo và rất nghèo chiếm tới 24,75% toàn vùng, trong đó hộ rất nghèo chiếm 15,02%, cao vượt trội so với mức 8,46% ở vùng núi thấp và 4,80% ở vùng đồi.
• Khoảng cách phát triển và chất lượng an sinh xã hội còn chênh lệch sâu sắc: Năm 2014, GDP bình quân đầu người khu vực miền núi chỉ đạt 610 USD, chưa bằng một nửa mức bình quân toàn tỉnh (1.365 USD) và chỉ bằng 30% mức bình quân cả nước (2.028 USD). Tỷ lệ hộ nghèo ở miền núi cao gấp 1,8 lần vùng đồng bằng và gấp 5,4 lần khu vực thành thị. Toàn vùng vẫn còn 34,7% hộ nghèo thiếu đói lương thực, 34,27% trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng và hàng năm có khoảng 2 đến 3 vạn hộ cần cứu trợ khẩn cấp do thiên tai.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tình trạng đói nghèo dai dẳng bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên hiểm trở với độ dốc trên 25 độ, thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ quét và hạn hán. Dù diện tích đất lâm nghiệp lớn với 668.200 ha nhưng đất canh tác nông nghiệp rất hạn chế, diện tích rừng sản xuất bình quân chỉ đạt 1,48 ha/hộ. Kết cấu hạ tầng còn nhiều thiếu thốn khi đến năm 2014 vẫn còn 26 xã chưa có điện lưới quốc gia và 14 xã chưa có đường ô tô đến trung tâm trong mùa mưa.

Dữ liệu phân tích thực trạng nghèo đói theo vùng sinh thái và các nhóm dân tộc có thể được trình bày một cách tối ưu thông qua các biểu đồ phân bố không gian và bảng so sánh đa chỉ tiêu. Việc sử dụng biểu đồ cột chồng kết hợp bản đồ nhiệt giúp làm rõ mức độ tương quan thuận giữa độ cao địa hình, tỷ lệ người dân tộc thiểu số và tỷ lệ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn từ tỉnh Hà Giang (huy động cán bộ đảng viên giúp đỡ trực tiếp đưa tỷ lệ nghèo từ 50% xuống 22%) và tỉnh Bắc Giang (cho vay ưu đãi gần 240 tỷ đồng qua Ngân hàng Chính sách Xã hội), công tác giảm nghèo tại Thanh Hóa còn bộc lộ hạn chế do các chính sách hỗ trợ còn phân tán, sự kết nối thị trường tiêu thụ cho 50.000 ha rừng luồng còn yếu, và tâm lý trông chờ vào chính sách trợ cấp của một bộ phận người dân chưa được khắc phục triệt để.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thực hiện thắng lợi các mục tiêu theo Nghị quyết số 80/NQ-CP của Chính phủ, phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân 4%/năm tại các huyện khó khăn và nâng mức thu nhập của hộ nghèo lên 3,5 lần đến năm 2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tái cấu trúc sản xuất nông lâm nghiệp hàng hóa gắn với thị trường: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Ủy ban nhân dân 11 huyện miền núi tổ chức chuyển đổi 5.000 ha đất nương sản xuất hiệu quả thấp sang trồng cây dược liệu, cây ăn quả đặc sản và thâm canh 50.000 ha rừng luồng nguyên liệu; hoàn thành việc giao đất, giao rừng trong giai đoạn 2015 - 2018 nhằm bảo đảm mỗi hộ gia đình quản lý từ 2 đến 3 ha rừng sản xuất.
• Đổi mới chính sách tín dụng ưu đãi và chuyển giao kỹ thuật: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội tỉnh Thanh Hóa và các hội đoàn thể triển khai nâng quy mô vốn vay ưu đãi đạt trên 300 tỷ đồng/năm, bảo đảm 100% hộ nghèo có nhu cầu và đủ điều kiện đều được tiếp cận vốn sản xuất; gắn kết hoạt động giải ngân tín dụng với việc tập huấn khuyến nông cho 100% người vay vốn trong khung thời gian 2015 - 2020.
• Đầu tư đồng bộ kết cấu hạ tầng thiết yếu và liên kết vùng: Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng Sở Giao thông Vận tải ưu tiên huy động trên 20.000 tỷ đồng vốn đầu tư phát triển giai đoạn 2015 - 2020 để kiên cố hóa hệ thống đường giao thông tới 14 xã khó khăn, xóa dứt điểm 26 xã chưa có điện lưới quốc gia trước năm 2017, và nâng cấp hệ thống tưới tiêu cho các vùng chuyên canh nông sản.
• Đẩy mạnh đào tạo nghề, giải quyết việc làm và xuất khẩu lao động: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ mức 20% năm 2014 lên 45% vào năm 2020; đưa chỉ tiêu xuất khẩu lao động cho con em hộ nghèo dân tộc thiểu số đạt 1.000 đến 1.500 người/năm, đồng thời thu hút đầu tư nâng cao tỷ lệ lấp đầy tại 6 cụm công nghiệp tập trung trên địa bàn miền núi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu có giá trị tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và cấp ủy chính quyền địa phương: Ban Chỉ đạo giảm nghèo các cấp, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Thanh Hóa sử dụng làm căn cứ hoạch định kế hoạch an sinh xã hội, phân bổ ngân sách Chương trình 135 và Nghị quyết 30a cho 11 huyện miền núi.
• Tổ chức tín dụng chính sách và định chế tài chính vi mô: Ngân hàng Chính sách Xã hội và các quỹ hỗ trợ phát triển tham khảo dữ liệu để tối ưu hóa quy trình giải ngân, xây dựng các gói tín dụng sinh kế phù hợp với đặc thù của 73.909 hộ nghèo dân tộc thiểu số.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành kinh tế: Các chuyên gia thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển và Xã hội học sử dụng mô hình 4 trụ cột và hệ thống chỉ tiêu làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy.
• Tổ chức phi chính phủ và các tổ chức phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động vì cộng đồng khai thác số liệu khảo sát thực tế từ 1.379 hộ dân để thiết kế các dự án cấp nước sạch, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Pù Hu và Bến En.

Câu hỏi thường gặp

1. Đâu là rào cản lớn nhất đối với công tác xóa đói giảm nghèo tại 11 huyện miền núi Thanh Hóa? Rào cản lớn nhất là địa hình chia cắt phức tạp với độ dốc cao trên 25 độ và cơ sở hạ tầng giao thông yếu kém. Thực tế có tới 77,78% số hộ nghèo miền núi là đồng bào dân tộc thiểu số, khiến mức GDP bình quân đầu người năm 2014 chỉ đạt 610 USD, thấp hơn rất nhiều so với mức 1.365 USD của toàn tỉnh.

2. Tại sao nguy cơ tái nghèo tại các huyện vùng cao Thanh Hóa vẫn còn rất lớn? Nguy cơ tái nghèo cao do phần lớn hộ dân thoát nghèo nằm giáp ranh chuẩn nghèo thu nhập 400.000 đồng/người/tháng. Hàng năm có từ 2 đến 3 vạn hộ gia đình phải nhận trợ cấp đột xuất do mất mùa, hạn hán và lũ quét, trong khi các công cụ dự phòng rủi ro sinh kế của cộng đồng còn rất hạn chế.

3. Luận văn đã sử dụng quy mô mẫu khảo sát thực địa như thế nào để bảo đảm tính chính xác? Nghiên cứu tiến hành khảo sát toàn diện trên 1.379 hộ gia đình tại 196 xã, phường, thị trấn thuộc toàn bộ 11 huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng chặt chẽ theo 3 vùng sinh thái và 7 thành phần dân tộc thiểu số.

4. Nguồn vốn đầu tư 19.000 tỷ đồng giai đoạn 2010 - 2014 đã mang lại những thay đổi gì cho hạ tầng miền núi? Nguồn vốn 19.000 tỷ đồng đã hỗ trợ làm mới và nâng cấp 2.322 km đường giao thông, hoàn thành nhiều công trình thủy lợi lớn như hồ Cửa Đạt, đưa tỷ lệ xã có điện lưới quốc gia lên 189 trên 196 xã và nâng tỷ lệ che phủ rừng toàn vùng lên mức 57%.

5. Đâu là giải pháp mang tính đột phá để nâng cao thu nhập cho đồng bào miền núi đến năm 2020? Giải pháp đột phá là chuyển đổi 5.000 ha đất nương rẫy năng suất thấp sang trồng cây có giá trị kinh tế cao, phát triển chuỗi giá trị cho 50.000 ha rừng luồng và kết hợp nguồn vốn tín dụng ưu đãi với đào tạo nghề cho trên 45% lao động nông thôn.

Kết luận

• Hệ thống hóa sâu sắc các luận điểm kinh tế chính trị về chuyển đổi phương thức sản xuất và hoàn thiện 4 trụ cột xóa đói giảm nghèo bền vững.
• Đánh giá toàn diện bức tranh kinh tế - xã hội của 11 huyện miền núi Thanh Hóa, chỉ rõ sự phân hóa tỷ lệ nghèo giữa vùng núi cao (24,75%) và vùng đồi núi thấp.
• Bóc tách chính xác các nút thắt về cơ sở hạ tầng, sự phụ thuộc trợ cấp và khoảng cách thu nhập khi GDP miền núi chỉ đạt 610 USD so với 2.028 USD của cả nước.
• Xác lập 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ với các mục tiêu định lượng cụ thể, hướng tới giảm nghèo 4%/năm và tăng thu nhập hộ nghèo lên 3,5 lần trong lộ trình 2015 - 2020.
• Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác xây dựng chính sách an sinh xã hội cho tỉnh Thanh Hóa và các địa phương có điều kiện tương đồng.

Các cấp chính quyền, ngành chức năng và người dân địa phương cần nhanh chóng phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên để biến các tiềm năng kinh tế lâm nghiệp thành động lực phát triển bền vững cho vùng đồng bào miền Tây Thanh Hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÓI, NGHÈO VÀ XÓA ĐÓI, GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Vấn đề đói, nghèo và xóa đói, giảm nghèo. Nghèo, đói và các tiêu chí đánh giá nghèo, đói.

Khái niệm nghèo, đói. Trong cuộc sống hàng ngày, mỗi con người chúng ta để tồn tại được thì cần phải giải quyết được những nhu cầu cơ bản nhất. Những nhu cầu đó của con người có thể được chia ra làm hai dạng, đó là những nhu cầu về vật chất như: ăn, mặc, ở, đi lại và những nhu cầu về tinh thần như giáo dục, y tế, giao tiếp hay còn gọi là những giá trị của cuộc sống. Những nhu cầu này cần được đáp ứng ở một mức độ nhất định nào đó, mà người ta gọi là mức sống tối thiểu của cộng đồng, nghĩa là nếu không đạt được đến mức này, con người không thể đảm bảo cuộc sống để phát triển một cách bình thường được.

Do vậy, khi nghiên cứu đói, nghèo chúng ta cần phải nghiên cứu tới nhu cầu, hay còn gọi là mức sống tối thiểu của người dân. Nghèo, đói là một khái niệm mang tính chất động, nó biến đổi tuỳ thuộc vào không gian, thời gian và xuất phát điểm của mỗi địa phương, mỗi quốc gia. Tuỳ thuộc vào từng quốc gia, từng thời điểm khác nhau, cũng như quan điểm nghiên cứu khác nhau mà nghèo đói được phát biểu khác nhau. Theo Bách khoa toàn thư mở của WiKipedia thì Nghèo diễn tả sự thiếu cơ hội để có thể sống một cuộc sống tương ứng với các tiêu chuẩn tối thiểu nhất định với một số khái niệm cơ bản sau: - Khái niệm nghèo, đói của tổ chức Tổ chức Y tế thế giới định nghĩa nghèo theo thu nhập.

Theo đó một người là nghèo khi thu nhập hàng năm ít hơn một nửa mức thu nhập bình quân trên đầu người hàng năm (Per Capita Income, PCI) của quốc gia. 8 - Để có một cái nhìn tổng quan về các vấn đề của các nước đang phát triển, Robert McNamara, khi là giám đốc của Ngân hàng Thế giới (WB), đã đưa ra khái niệm nghèo tuyệt đối. Ông định nghĩa khái niệm nghèo tuyệt đối như sau: "Nghèo ở mức độ tuyệt đối là sống ở ranh giới ngoài cùng của tồn tại. Những người nghèo tuyệt đối là những người phải đấu tranh để sinh tồn trong các thiếu thốn tồi tệ và trong tình trạng bỏ bê và mất phẩm cách vượt quá sức tưởng tượng mang dấu ấn của cảnh ngộ may mắn của giới trí thức chúng ta.

- Ngân hàng Thế giới xem thu nhập 1 đô la Mỹ/ngày theo sức mua tương đương của địa phương so với (đô la thế giới) để thỏa mãn nhu cầu sống như là chuẩn tổng quát cho nạn nghèo tuyệt đối. Trong những bước sau đó các trị ranh giới nghèo tuyệt đối (chuẩn) cho từng địa phương hay từng vùng được xác định, từ 2 đô la cho khu vực Mỹ La tinh và Carribê đến 4 đô la cho những nước Đông Âu cho đến 14,40 đô la cho những nước công nghiệp. - Khái niệm nghèo đói của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) Ngân hàng phát triển Châu Á đã phát biểu nghèo, đói dưới hai hình thức là nghèo tương đối và nghèo tuyệt đối. Nghèo tương đối: Là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức trung bình của cộng đồng, tại một thời điểm nào đó.

Nghèo tuyệt đối: Là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống, nghĩa là không có khả năng đạt đến một tiêu chuẩn tối thiểu của cuộc sống [38, 34]. Trên cơ sở những quan niệm về nghèo đói như trên, tại Hội nghị chống đói nghèo Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan năm 1993 đã đưa ra một định nghĩa chung về nghèo, đói: Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản 9 của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán từng địa phương [38, 33]. Khái niệm nghèo có thể thống nhất về mặt định tính song không thể thống nhất về mặt định lượng. Bởi vì mỗi quốc gia khác nhau thì có mức sống của người dân khác nhau hoặc ngay trong một quốc gia mức sống giữa các vùng, miền cũng có sự khác nhau.

Hơn nữa mặt định lượng của mức nghèo cũng biến động theo thời gian tương ứng với sự biến động về sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia đó. Vì vậy, mỗi quốc gia tự khảo sát và xây dựng một thước đo mức độ nghèo đói riêng thông qua những tiêu chí cụ thể được xác định và gọi đó là chuẩn nghèo. Trên cơ sở xem xét đến các khía cạnh: mức sống; thu nhập bình quân trên đầu người trong tháng hoặc trong năm đối với các khu vực điển hình; giá trị vật phẩm, hiện vật tiêu dùng; sự thỏa mãn nhu cầu tối thiểu về ăn uống hoặc tỷ trọng chi cho ăn uống trên cơ cấu tiêu dùng. để xây dựng chuẩn nghèo và lấy đó làm cơ sở xác định tỷ lệ nghèo đói của quốc gia.

Tỷ lệ nghèo: "Tỷ lệ nghèo là số phần trăm số người hoặc số hộ có mức sống thấp hơn chuẩn nghèo trong tổng số người hoặc số hộ được nghiên cứu” [38, 33]. Trong đó mức sống được đo bằng các thước đo sau: Thước đo đơn chiều: "Thước đo này đo khía cạnh về kinh tế của mức sống" và được tính theo thu nhập hoặc chi tiêu bình quân đầu người của hộ gia đình từ các cuộc điều tra thu nhập, chi tiêu hoặc điều tra mức sống hộ gia đình. Các nước lựa chọn thu nhập làm thước đo đơn chiều mức sống cho rằng: Thu nhập phản ánh thực chất mức sống của các hộ gia đình hơn là chi tiêu. Vì thông tin về thu nhập chỉ sai lệch ở một số hộ khi họ chủ định giấu diếm thu nhập hoặc do có nhiều nguồn thu khác nhau mà họ không thể nhớ hết được.

Còn ở một số hộ khi gặp phải ốm đau, tai nạn, rủi ro,. sẽ bị tăng đột biến làm cho mức độ chi tiêu cho cuộc sống trở nên eo hẹp trong khi theo thu nhập thì họ thuộc diện không 10 nghèo hoặc theo thước đo chi tiêu thường xảy ra những trường hợp người nghèo kê khai khống chi tiêu của họ vì sự mặc cảm, sỹ diện. Các nước chọn chi tiêu làm thước đo đơn chiều mức sống lại cho rằng độ chính xác của số liệu chi tiêu điều tra thường cao hơn so với số liệu điều tra về thu nhập, mức chi tiêu phản ánh thực chất mức sống của các hộ hơn là thu nhập. Trong khi thu nhập thường có tính ổn định không cao trong một thời kỳ nhất định.

Trên thực tế là có thể kiểm soát được chất lượng số liệu thu nhập hơn số liệu chi tiêu của các hộ nghèo. Nhưng tùy điều kiện nhất định mà mỗi quốc gia sẽ lựa chọn thu nhập hoặc chi tiêu làm thước đo để xác định tỷ lệ đói nghèo của quốc gia mình. Ví dụ: Tổng cục Thống kê và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội sử dụng thước đo thu nhập khi tính tỷ lệ nghèo cho Việt Nam trong khi WB lại sử dụng thước đo chi tiêu. Thước đo đa chiều:Thước đo đa chiều được xem xét mức sống của dân cư đầy đủ hơn, toàn diện hơn.

Nó đo lường mức sống cả về kinh tế lẫn chất lượng cuộc sống theo các chiều cạnh khác nhau như: Tình trạng phi tiền tệ, tình trạng dễ bị tổn thương, rủi ro, quyền tự do, bị gạt ra ngoài lề xã hội, bị phân biệt đối xử, bị vi phạm quyền con người, v.Việc đo lường mức sống theo đa chiều là việc xác định các chỉ tiêu để đo các chiều và việc gộp các chiều thành độ đo hay để riêng từng chiều và sử dụng trọng số các chiều. "Tuy nhiên, do khó khăn về số liệu nên trong thực tế thước đo đa chiều chỉ đo lường sự phát triển con người về 3 chiều: Tuổi thọ bình quân, trình độ học vấn và chất lượng cuộc sống (đo bằng GDP thực tế bình quân theo đầu người tính theo PPP)" [16, 35]. Đã có nhiều thước đo đa chiều được nghiên cứu, xây dựng và áp dụng ở nhiều quốc gia. Tóm lại, hai thước đo đơn chiều và thước đo đa chiều về nghèo đói đều có những ưu, nhược điểm hay tác động đến giảm nghèo khác nhau.

Thước đo đơn 11 chiều giải quyết vấn đề nghèo, đói một cách ngắn hạn trong khi thước đo đa chiều giải quyết nghèo ở dài hạn. Quan niệm nghèo đói của Việt Nam là thừa nhận định nghĩa chung về nghèo đói do Hội nghị chống đói, nghèo khu vực Châu Á-Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan tháng 9/1993 đưa ra: Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán từng địa phương. Nghèo của Việt Nam được nghiên cứu là nghèo tuyệt đối, thước đo đói nghèo của Việt Nam đã áp dụng là cách tiếp cận đơn chiều và gần đây là một số nghiên cứu áp dụng thước đo nghèo đa chiều (chẳng hạn là thước đo HDI). Song chủ yếu chúng ta vẫn đang thiên về cách tiếp cận đơn chiều.

Nhưng trong tương lai cần hoàn thiện cách tính HDI để xếp hạng cho các tỉnh đồng thời nghiên cứu, áp dụng các độ đo đa chiều khác khi tính đến mức độ nghèo. Tiêu chí xác định chuẩn nghèo, đói của quốc tế và Việt Nam. * Phương pháp xác định chuẩn nghèo đói quốc tế Nghèo đói là khái niệm mang ý nghĩa tương đối, bởi vì người nghèo ở quốc gia này có thể sẽ không nghèo hoặc khổ cùng cực hơn so với quốc gia khác. Chỉ tiêu đánh giá nghèo đói trong một quốc gia xuất phát từ việc xác định để đưa ra một giới hạn cho sự nghèo đói của quốc gia mình.

Các quốc gia khác nhau sử dụng các tiêu chuẩn khác nhau để đánh giá mức độ giàu nghèo. Tình trạng nghèo đói ở mỗi quốc gia khác nhau về cả mức độ và số lượng, thay đổi theo thời gian và không gian. Trên thế giới người ta đang đưa ra những chỉ tiêu để đánh giá nước giàu, nước nghèo là thu nhập bình quân trên đầu người, tỷ lệ hộ giàu và hộ nghèo.