Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị) do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương chỉ đạo biên soạn, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản tại Hà Nội vào tháng 6 năm 2021. Công trình được triển khai theo Quyết định số 165-QĐ/BTGTW ngày 06/6/2016, số 1302-QĐ/BTGTW ngày 05/4/2018 và số 1861-QĐ/BTGTW ngày 04/01/2019 của Ban Tuyên giáo Trung ương Đảng, thực hiện Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về tiếp tục đổi mới việc học tập lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Hội đồng biên soạn do GS. Hoàng Chí Bảo làm Chủ tịch Hội đồng, GS. Dương Xuân Ngọc làm Phó Chủ tịch Hội đồng, PGS. Đỗ Thị Thạch làm Thư ký chuyên môn, cùng tập thể các nhà khoa học, giảng viên lý luận chính trị từ các cơ sở nghiên cứu và đào tạo đại học.

Trong chương trình đào tạo đại học chuẩn quốc gia, Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong năm môn học lý luận chính trị bắt buộc, cùng với Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam. Về mặt phân vị khoa học, Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ phận hợp thành của chủ nghĩa Mác - Lênin, tiếp nối trực tiếp các kết luận phương pháp luận từ triết học duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và các quy luật kinh tế chính trị mácxít.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ trên ba phương diện:

  • Về kiến thức: Cung cấp tri thức cơ bản, có hệ thống về sự ra đời, các giai đoạn phát triển, đối tượng, phương pháp nghiên cứu và các quy luật chính trị - xã hội của quá trình chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.
  • Về kỹ năng: Hình thành năng lực vận dụng tri thức lý luận chính trị - xã hội để luận giải các hiện tượng, sự kiện chính trị - xã hội trong nước và quốc tế đương đại.
  • Về tư tưởng: Xây dựng nhận thức khoa học về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam, củng cố sự hiểu biết đối với đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình bao gồm 7 chương logic, phản ánh quá trình hình thành, phát triển lý luận và sự vận dụng vào thực tiễn:

  • Chương 1: Nhập môn Chủ nghĩa xã hội khoa học
    Phân tích điều kiện kinh tế - xã hội những năm 40 của thế kỷ XIX (sự hoàn thành cách mạng công nghiệp, phong trào Hiến chương Anh, phong trào thợ dệt Silêdi, Lion); tiền đề khoa học tự nhiên (Học thuyết tiến hóa của C. Darwin, Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng của J.R. Mayer, Học thuyết tế bào của M.J. Schleiden và T. Schwann); tiền đề tư tưởng lý luận (Triết học cổ điển Đức, Kinh tế chính trị cổ điển Anh, Chủ nghĩa xã hội không tưởng - phê phán Pháp của C.H. Saint-Simon, C. Fourier, R. Owen). Trình bày ba phát kiến vĩ đại của C. Mác và Ph. Ăngghen (Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Học thuyết giá trị thặng dư, Học thuyết về sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân), mốc ra đời tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), các giai đoạn phát triển qua V.I. Lênin và thực tiễn phong trào cộng sản quốc tế.
  • Chương 2: Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
    Làm rõ phạm trù giai cấp công nhân, nội dung sứ mệnh lịch sử trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa - tư tưởng; điều kiện khách quan quy định sứ mệnh (địa vị kinh tế - xã hội, đặc điểm chính trị - xã hội) và nhân tố chủ quan (sự phát triển bản thân giai cấp, vai trò của Đảng Cộng sản); đặc điểm của giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
  • Chương 3: Chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
    Trình bày lý luận hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, các đặc trưng bản chất của xã hội xã hội chủ nghĩa; tính tất yếu khách quan, đặc điểm kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; con đường quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam.
  • Chương 4: Dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước xã hội chủ nghĩa
    Phân tích bản chất, chức năng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước xã hội chủ nghĩa theo quan điểm mácxít; quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
  • Chương 5: Cơ cấu xã hội - giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
    Luận giải khái niệm cơ cấu xã hội - giai cấp; vị trí, vai trò của công nhân, nông dân, trí thức, doanh nhân, phụ nữ, thế hệ trẻ; nội dung liên minh trên ba phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội; 5 phương hướng cơ bản tăng cường khối liên minh tại Việt Nam.
  • Chương 6: Vấn đề dân tộc và tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
    Phân tích khái niệm dân tộc theo nghĩa rộng (quốc gia - 5 đặc trưng) và nghĩa hẹp (tộc người - 3 tiêu chí); hai xu hướng khách quan của sự phát triển quan hệ dân tộc theo V.I. Lênin; bản chất, nguồn gốc, tính chất của tôn giáo; quan điểm, chính sách dân tộc và tôn giáo của Đảng, Nhà nước Việt Nam.
  • Chương 7: Vấn đề gia đình trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
    Trình bày khái niệm, vị trí, chức năng cơ bản của gia đình (tái sản xuất con người, nuôi dưỡng giáo dục, kinh tế và tổ chức tiêu dùng, thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý); cơ sở xây dựng gia đình trong thời kỳ quá độ và sự biến đổi của gia đình Việt Nam đương đại.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xác lập hệ thống lý luận dựa trên ba nền tảng:

  1. Cơ sở phương pháp luận: Vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để nghiên cứu các hiện tượng chính trị - xã hội.
  2. Nguyên lý quy luật vận động: Xác định quy luật thay thế khách quan của các hình thái kinh tế - xã hội; quy luật đấu tranh giai cấp dẫn tới cách mạng xã hội chủ nghĩa và chuyên chính vô sản; quy luật kết hợp đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị.
  3. Khung khổ thể chế: Phân tích thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích chính trị - xã hội: Nhận diện và đánh giá các biến đổi trong cơ cấu xã hội, quan hệ giai tầng, chính sách dân tộc, tôn giáo dựa trên số liệu và bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể.
  • Kỹ năng tư duy logic và so sánh: Phân biệt bản chất giữa dân chủ tư sản và dân chủ vô sản; phân định khái niệm dân tộc - quốc gia và dân tộc - tộc người.
  • Kỹ năng đánh giá phản biện: Nhận diện các luận điệu phủ nhận giá trị của chủ nghĩa Mác - Lênin, âm mưu "diễn biến hòa bình", giữ vững nguyên tắc phương pháp luận khoa học khi tiếp cận các vấn đề thực tiễn.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy và tiếp cận học thuật thông qua sự kết hợp của các phương pháp chuyên ngành:

  • Phương pháp kết hợp lịch sử và lôgíc: Phân tích các sự kiện lịch sử (các phong trào công nhân thế kỷ XIX, Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, công cuộc Đổi mới năm 1986) nhằm rút ra logic vận động tất yếu của các quy luật chính trị - xã hội, tránh việc liệt kê sự kiện thuần túy.
  • Phương pháp khảo sát và phân tích chính trị - xã hội: Đặt mọi hiện tượng xã hội vào quan hệ với điều kiện kinh tế - kỹ thuật cụ thể để phân tích mối tương quan giữa lợi ích kinh tế và vị trí chính trị của từng giai cấp, tầng lớp.
  • Phương pháp so sánh thể chế: Đối chiếu các mô hình tổ chức nhà nước, chế độ dân chủ, các giai đoạn phát triển của phong trào công nhân quốc tế.
  • Phương pháp liên ngành: Tích hợp các công cụ của xã hội học, kinh tế học, luật học, dân tộc học và tôn giáo học (như thống kê, điều tra xã hội học, mô hình hóa).

Cuối mỗi chương, giáo trình thiết kế hệ thống câu hỏi ôn tập có tính chất tổng hợp và gợi mở (ví dụ: các câu hỏi tại Chương 5 yêu cầu phân tích nội dung kinh tế, chính trị, văn hóa của liên minh công - nông - trí thức và làm rõ trách nhiệm của thanh niên, sinh viên). Để học tập hiệu quả, người học cần kết hợp đọc giáo trình với việc tra cứu các tác phẩm kinh điển được trích dẫn (như Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Chống Đuyrinh, Bộ Tư bản, Nhà nước và cách mạng) và các văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các tài liệu giảng dạy lý luận chính trị ở các giai đoạn trước, giáo trình năm 2021 có các cập nhật học thuật và thực tiễn:

  • Cập nhật quan điểm Đại hội XIII của Đảng (2021): Bổ sung các đánh giá tổng kết 35 năm đổi mới (1986 - 2021), 30 năm thực hiện Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), 10 năm thực hiện Cương lĩnh bổ sung, phát triển (2011).
  • Tích hợp yếu tố Cách mạng công nghiệp lần thứ tư: Phân tích tác động của chuyển đổi số, kinh tế tri thức và công nghệ cao đối với sự biến đổi cơ cấu lao động, chất lượng giai cấp công nhân và liên minh giai cấp, tầng lớp.
  • Cập nhật kinh nghiệm quốc tế: Đưa vào phân tích các giai đoạn phát triển lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc (Đại hội XVI năm 2002, Đại hội XIX năm 2017 với mục tiêu xây dựng cường quốc hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa đến năm 2050), cũng như thực tiễn của Đảng Cộng sản Cuba, Đảng Nhân dân Cách mạng Lào.
  • Chuẩn hóa cấu trúc theo Kết luận 94-KL/TW: Phân định rõ phạm vi kiến thức cho hệ đại học không chuyên, tránh trùng lặp nội dung với môn Triết học Mác - Lênin và Kinh tế chính trị Mác - Lênin, bảo đảm tính liên thông giữa các môn học.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đại học:

  • Sinh viên đại học hệ không chuyên lý luận chính trị: Dành cho sinh viên từ năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc tất cả các khối ngành (khoa học tự nhiên, kỹ thuật - công nghệ, kinh tế, y dược, khoa học xã hội và nhân văn).
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành hoặc có kiến thức nền tảng của hai học phần tiên quyết là Triết học Mác - Lênin và Kinh tế chính trị Mác - Lênin để nắm được các khái niệm về hình thái kinh tế - xã hội, quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất và giá trị thặng dư.
  • Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Sử dụng làm căn cứ pháp lý và nội dung chuẩn để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế câu hỏi thảo luận, bài tập kiểm tra và đề thi kết thúc học phần.
  • Học viên và bạn đọc nghiên cứu: Phục vụ tra cứu cho học viên các lớp bồi dưỡng lý luận chính trị cơ sở và người muốn tìm hiểu hệ thống quan điểm chính thức về chủ nghĩa xã hội khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng nào?

Giáo trình là tài liệu học tập chính thức dành cho sinh viên bậc đại học thuộc hệ không chuyên ngành lý luận chính trị tại các trường đại học và học viện trên toàn quốc theo khung chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

2. Cần hoàn thành những môn học nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần học trước hai môn lý luận chính trị nền tảng: Triết học Mác - Lênin (cung cấp thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử) và Kinh tế chính trị Mác - Lênin (cung cấp kiến thức về quy luật kinh tế của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa).

3. Giáo trình phiên bản 2021 có điểm gì khác biệt so với các giáo trình trước đây?

Giáo trình 2021 đã lược bỏ các nội dung trùng lặp với môn Triết học và Kinh tế chính trị, cập nhật toàn diện các luận điểm mới từ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), bổ sung thực tiễn 35 năm Đổi mới và tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên bám sát cấu trúc mục lục và mục tiêu (kiến thức, kỹ năng, thái độ) ở đầu mỗi chương; nghiên cứu kỹ hệ thống khái niệm cốt lõi, trả lời câu hỏi ôn tập cuối chương và đối chiếu nội dung lý luận với các văn bản pháp luật, chính sách hiện hành của Nhà nước.

5. Giáo trình dẫn nguồn từ những tài liệu tham khảo chính nào?

Nguồn trích dẫn chủ yếu trong giáo trình gồm bộ C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, V.I. Lênin Toàn tập (NXB Chính trị quốc gia Sự thật), các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng các công trình nghiên cứu chính trị - xã hội chuyên ngành.

Kết luận

Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (2021) là tài liệu học tập chuẩn hóa, hoàn thiện hệ thống tri thức lý luận chính trị - xã hội trong cấu trúc ba bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác - Lênin. Giáo trình xác lập lộ trình học tập khoa học từ lý luận kinh điển đến sự vận dụng trong công cuộc đổi mới tại Việt Nam, đóng vai trò kết nối kiến thức giữa các nguyên lý triết học, kinh tế chính trị với việc nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam. Người học có thể mở rộng nghiên cứu thông qua hệ thống tác phẩm kinh điển và văn kiện chính thức của Đảng được dẫn chiếu trong toàn bộ văn bản.