Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 1. Các khái niệm cơ bản 1. Tự học và tự học Địa lí của học sinh Nhiều công trình nghiên cứu, các tác giả đều nói rằng: Học cốt lõi là tự học. Quá trình tự học của HS có tính chất rèn cho HS tính tích cực chủ động và có tính quyết định chất lượng giáo dục, sự phát triển con người.
Nay, có rất nhiều tác giả đưa ra định nghĩa khác nhau về tự học: Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học là động não, suy nghĩa, sử dụng năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích…) và có khi cả cơ bắp (khi sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của chính bản thân người học (tính trung thực, khánh quan, có chí tiến thủ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học) cả động cơ, tình cảm, cá nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [277]. Theo Thái Duy Tuyên: “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo,… và kinh nghiệm lịch sử - xã hội loài người nói chung cả chính bản thân người học” [28Error! Reference source not found. Theo Tác giả Lưu Xuân Mới cho rằng: “Tự học là hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kỹ năng do chính học sinh tiến hành trên lớp, ở ngoài lớp theo hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã quy định. Tự học là một hình thức tổ chức dạy học cơ bản có tính độc lập cao và mang đậm nét sắc thái cá nhân như có quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học” [19].
Đặng Vũ Hoạt cho rằng, TH là một hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kỹ năng do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, hoặc không theo chương trình và sách 10 giáo khoa đã được quy định. TH có quan hệ chặt chẽ tới quá trình dạy học, nhưng có tính độc lập cao và mang đậm nét, sắc thái cá nhân. Tác giả Nguyễn Hiến Lê nhận định rằng: “TH là không ai bắt buộc mà tự mình tìm tòi, học hỏi để hiểu biết thêm” [155]. Qua các định nghĩa trên, các tác giả đều đưa ra được khái niệm khái quát và cơ bản nhất về TH.
Tuy nhiên, mỗi khái niệm lại đi vào những khía cạnh khác nhau như: hình thức, tác dụng, phương pháp học. Nhưng trong đó, các tác giả đều khẳng định được hình thức TH là mỗi cá nhân tự mình chủ động, tích cực trong việc tìm tòi, lĩnh hội các kiến thức và rèn luyện kỹ năng cơ bản cho bản thân mình. Do vậy, việc TH của mỗi cá nhân sẽ mang sắc thái khác nhau tùy thuộc vào việc lựa chọn hình thức, phương pháp học tập. Bởi lẽ, hoạt động TH diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau như: TH mà không có sự hướng dẫn của GV, TH dưới sự hướng dẫn của GV, TH trong cuộc sống hàng ngày… Đối với tự học trong môn học, khả năng hứng thú của HS trong việc tự học của từng môn học là khác nhau.
Tuy nhiên, đặc thù riêng đối với môn Địa lí là môn học mà đối tượng nghiên cứu là thể tổng hợp tự nhiên và thể tổng hợp kinh tế - xã hội đã và đang diễn ra xung quanh đời sống con người. Các hiện tượng tự nhiên và hiện tượng kinh tế - xã hội đang hiện hữu theo không gian và thời gian. Có nhiều hiện tượng rất gần gũi và bản thân hiện tượng đó sẽ thu hút khả năng tìm tòi, hiểu biết của HS về thế giới xung quanh. Chính sự thu hút và nhu cầu hiểu biết của bản thân là nhân tố đầu tiên để khuyến khích khả năng tự học của học sinh.
Để làm tốt được việc đó, cần trang bị cho học sinh một số năng lực cần thiết như năng lực quan sát, năng lực khái quát, năng lực sáng tạo và độc lập trong quá trình nghiên cứu những hiện tượng. TH Địa lí là việc HS luôn chủ động, tích cực trong việc tìm tòi, khám phá, tiếp thu những kiến thức mới về các hiện tượng tự nhiên và hiện tượng kinh tế - xã hội. Từ đó, đánh thức trí tò mò của HS trong môn học Địa lí, tạo sự hứng thú trong học tập. Mục đích cuối cùng nhằm rèn luyện và phát huy năng lực tự học cho HS.
Năng lực và năng lực tự học + Năng lực Năng lực là một phạm trù đã từng được bàn đến trong mọi lĩnh vực của cuộc sống. Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Theo từ điển tiếng Việt “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện hành động nào đó. Năng lực là phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”.
Theo Cosmovici: “Năng lực là tổ hợp đặc điểm của cá nhân, giải thích sự khác biệt giữa người này với người khác ở khả năng đạt được những kiến thức và hành vi nhất định”.Leonchiev cho rằng: “năng lực là đặc điểm cá nhân quy định việc thực hiện thành công một hoạt động nhất định” dẫn theo [24]). Trên cơ sở các định nghĩa, khái niệm của nhiều tác giả, có thể hiểu năng lực như sau: “Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm vui, ý chí… năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và khả năng hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống”. Như vậy, năng lực của học sinh là một cấu trúc động, có tính mở, đa thành tố, đa tầng bậc, hàm chứa trong nó không chỉ là kiến thức, kỹ năng mà cả niềm tin, giá trị, trách nhiệm xã hội… thể hiện ở tính sẵn sàng hành động của các em trong môi trường học tập phổ thông và những điều kiện thực tế đang thay đổi của xã hội. + Năng lực tự học Theo Nguyễn Cảnh Toàn quan niệm như sau: “Năng lực tự học được hiểu là một thuộc tính kỹ năng rất phức tạp.
Nó bao gồm kỹ năng và kỹ xảo cần gắn bó với động cơ và thói quen tương ứng, làm cho người học có thể đáp ứng được những yêu cầu mà công việc đặt ra” [25]. 12 Năng lực tự học là sự bao hàm cả cách học, kỹ năng học và nội dung học: “Năng lực tự học là sự tích hợp tổng thể cách học và kỹ năng tác động đến nội dung trong hàng loạt tình huống - vấn đề khác nhau”. Những biểu hiện của năng lực tự học Năng lực tự học là một khái niệm trìu tượng và bị chi phối bởi nhiều yếu tố. Trong nghiên cứu khoa học, để xác định được sự thay đổi các yếu tố của năng lực tự học sau một quá trình học tập, các nhà nghiên cứu đã tập trung mô phỏng, xác định những dấu hiệu của năng lực tự học được bộc lộ ra ngoài.
Điều này đã được thể hiện trong một số nghiên cứu Tác giả Taylor khi nghiên cứu về vấn đề tự học của học sinh trong trường phổ thông đã xác định năng lực tự học có những biểu hiện sau (dẫn theo [207]): Người có năng lực tự học Thái độ Tính cách Kĩ năng 1. Chịu trách nhiệm 1. Có động cơ học tập 1.Có kĩ năng thực với việc học tập của 2. Chủ động thể hiện hiện các hoạt động bản thân.
kết quả học tập. Dám đối mặt với 3. Có kĩ năng quản những thách thức. Tính kỷ luật.
lí thời gian học tập. Mong muốn được 5. Lập kế hoạch thay đổi. Mong muốn được 7.
Thích học học 8. Kiên nhẫn Hình 1. Sơ đồ biểu hiện của người có năng lực tự học Như vậy “Năng lực tự học là khả năng xác định được nhiệm vụ học tập một cách tự giác, chủ động; tự đặt được mục tiêu học tập để đòi hỏi sự nỗ lực phấn đấu thực hiện; thực hiện các phương pháp học tập hiệu quả; điều chỉnh 13 những sai sót, hạn chế của bản thân khi thực hiện các nhiệm vụ học tập thông qua tự đánh giá hoặc lời góp ý của giáo viên, bạn bè; chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn trong học tập”. * Nội dung của năng lực tự học Địa lí Môn Địa lí là bộ môn tìm hiểu về các hiện tượng tự nhiên và hiện tượng kinh tế - xã hội.
Các hiện tượng đó luôn biến đổi không ngừng theo không gian và thời gian, do vậy đòi hỏi HS phải luôn tự tìm tòi và khám phá bổ sung, tiếp thu những kiến thức mới để bắt kịp với thời đại mới. Hơn nữa, đặc thù môn Địa lí không chỉ tiếp thu những kiến thức mới, còn HS phải tự rèn luyện cho mình những kỹ năng cần thiết khi làm việc với các dạng bài tập liên quan tới biểu đồ, bảng số liệu, lược đồ, atlat Địa lí., vì vậy để học tốt môn học này cần phải có hoạt động TH. Theo Tác giả, NLTH Địa Lí là khả năng thực hiện thành công hoạt động TH Địa lí nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức về phương pháp TH, vận dụng thành thạo các KN TH và hình thành động cơ, thái độ TH đúng đắn. * Kiến thức về phương pháp TH bộ môn Địa Lí Kiến thức về phương pháp TH là những hiểu biết nói chung về các hoạt động TH của bộ môn Địa Lí.
Hiểu biết về phương pháp TH bộ môn Địa Lí là yếu tố cần thiết, đầu tiên, có tác dụng định hướng, hướng dẫn quá trình TH Địa Lí của HS. Đặc trưng của kiến thức Địa Lí là nghiên cứu về hiện tượng tự nhiên và hiện tượng kinh tế xã hội. Tất cả hiện tượng đó đều mang tính biến đổi theo không gian và thời gian… GV cần căn cứ vào những đặc trưng này để phát triển cho HS phương pháp TH bộ môn. * Nhóm KN TH Địa lí Kĩ năng: là khả năng thực hiện đúng hành động, hoạt động phù hợp với những mục tiêu và điều kiện cụ thể tiến hành hành động.
Muốn có kĩ năng, trước hết phải có kiến thức làm cơ sở cho việc hiểu biết về nội dung công việc mà kĩ năng hướng vào và tri thức về bản thân kĩ năng như quy trình luyện tập từng thao tác riêng lẻ cho đến khi thực hiện một hành động đúng với mục đích yêu cầu đã đề ra.
