Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU CHO HỌC SINH LỚP 12 TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Truyện ngắn Việt Nam hiện đại 1. Khái niệm truyện ngắn hiện đại Bước vào những thập niên đầu của thế kỉ XX, cùng với tiểu thuyết và thơ ca, truyện ngắn cũng nhanh chóng tiếp nhận được ưu thế mới của thời đại, cũng như chịu sự chi phối quy luật phát triển chung của một nền văn hóa, văn nghệ đang không ngừng đổi mới. Bản thân truyện ngắn cũng có một lịch sử phát triển riêng.
Hiện nay, có nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau về truyện ngắn. Thuật ngữ truyện ngắn (tiếng Pháp: nouvelle; tiếng Anh: short story) hiện thường được dùng như một thói quen, ít khi được đưa ra bàn luận, nhưng thực tế vấn đề không hề đơn giản. Trong nghĩa đen, từ truyện ngắn bao hàm một quy định chặt chẽ đối với thể loại này - đó là truyện (chứ không phải là chuyện kể), và tất nhiên phải ngắn (từ vài trang đến vài ba chục trang), được đọc và tiếp thu liền một mạch, tức thì. Truyện ngắn có góc từ Italia, novelle, ý nghĩa căn bản của từ này không căn cứ vào tính chất ngắn, nghĩa là không căn cứ vào dung lượng, mà vào nội dung câu chuyện được kể [25, tr408].
Grojnowki trong sách Đọc truyện ngắn viết: “Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ biến đổi không cùng (…). Biến hóa về khuôn khổ: ba dòng hoặc ba mươi trang. Biến hóa về kiểu loại: tình cảm, trào phúng, kỳ ảo, hướng về biến cố thật hay tưởng tượng, hiện thực hay phóng túng. Biến hóa về nội dung: thay đổi vô cùng vô tận.
Muốn có chất liệu để kể, cần phải có một cái gì đó xảy ra, dù đó là một thay đổi chút xíu về sự cân bầng, về các mối quan hệ. Trong thế giới của truyện ngắn, cái gì cũng thành biến cố. Thậm chí sự thiếu vắng tình tiết diễn biến cũng gây hiệu quả, vì nó làm cho sự chờ đợi bị hẫng hụt.” [25, tr408] 10 Nguyễn Công Hoan (1903 - 1977) là một tác gia truyện ngắn danh tiếng trên văn đàn Việt Nam hiện đại. Ông đã sở hữu hơn 200 truyện ngắn (chủ yếu được sáng tác trước năm 1945).
Không chỉ sáng tác truyện ngắn, Nguyễn Công Hoan còn là nhà văn đầu tư công sức suy nghĩ và bàn bạc thấu đáo về nghề văn nói chung, truyện ngắn nói riêng. Chính vì vậy, nhà văn đã đưa ra nhận định về truyện ngắn: “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng cố dân nhắc (…) Muốn truyện ấy là truyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ý làm ý chính làm chủ đề cho truyện… những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy thôi” [29, tr301]. Phương Lựu cũng đưa ra ý kiến: “Truyện ngắn là một hình thức ngắn của tự sự (…). Truyện ngắn là một thể loại dân chủ, gần gũi với đời sống hằng ngày, lại súc tích, dễ đọc, có tác dụng ảnh hưởng kịp thời trong đời sống” [58, tr398] Trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) thì truyện ngắn: “Truyện bằng văn xuôi, có dung lượng nhỏ, số trang ít, miêu tả một khía cạnh tính cách, một mẩu trong cuộc đời nhân vật” [65, tr1010].
Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học của Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân cũng đưa ra định nghĩa về truyện ngắn một cách súc tích và rõ nét: “Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống và xã hội. Nét nổi bật của truyện ngắn là dung lượng. Tác phẩm truyện ngắn thích hợp với việc người tiếp nhận (độc giả), đọc nó liền mạch không nghỉ.” [2, tr359-360] Truyện ngắn theo định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên: “Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ. Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn.
Truyện ngắn được viết ra để đọc liền một mạch, đọc một hơi không ngừng nghỉ. Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người. vì thế, trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp. Và nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới, thì nhân vật của truyện ngắn là mảnh 11 nhỏ của thế giới ấy (…).
Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến mà thường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản và liên tưởng. Bút pháp tường thuật của truyện ngắn thường chấm phá. Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiêu ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [28, tr370]. Trong định nghĩa này, chúng ta có thể rút gọn lại các ý chính cần nhớ về thể loại truyện ngắn: tác phẩm tự sự ngắn, đọc nhanh, hướng tới một sự kiện đời sống, nhân vật là hiện thân một trạng thái xã hội, cốt truyện có giới hạn, kết cấu theo nguyên tắc liên tưởng hoặc tương phản, vai trò quan trọng của chi tiết.
Đặc điểm truyện ngắn hiện đại Hình thức tự sự cỡ nhỏ: Thuộc thể loại tự sự cỡ nhỏ, truyện ngắn luôn nhạy cảm và kịp thời với những biến động của xã hội. Với những nhà văn tài năng, sư “khiêm tốn” về dung lượng không tạo ra những rào cản hay bó buộc sức bao quát của truyện ngắn. Truyện ngắn hoàn toàn có thể thâu tóm, nắm bắt nhiều bức tranh hiện thực, nhiều kiểu loại siis phận con người. Truyện ngắn là thể loại biết phát hiện nghệ thuật đời sống theo chiều sâu, luôn hàm chứa thú vị và sâu sắc trong một hình thức ngắn gọn.
Truyện ngắn cho phép nhà văn lựa chọn và vứt bỏ những thứ dư thừa, rườn rà chỉ để lại những cái cốt lõi của vấn đề, những cái sâu sắc, giàu giá trị và cô đặc nhất. Truyện ngắn tập trung xoáy sâu vào những thời điểm có ý nghĩa để người đọc nhận ra các giá trị của cuộc sống, nhìn thấy diện mạo của cái toàn thể thông qua những “lát cắt” bộ phận mang tính điển hình, nói nhưu nhà văn Lỗ Tấn: qua một mảng lông mà biết toàn con báo, qua được đôi mắt mà truyền được cả tinh thần. Vai trò quan trọng của tình huống: Tình huống hay còn được gọi là tình thế thường được hiểu là những thời điểm, những khoảnh khắc thời gian nhất định mà ở đó cuộc sống thể hiện những gì đậm đặc nhất, điển hình nhất, giúp cho tính cách nhân vật bộc lộ. Như vậy, tình huống thể hiện tài năng nghệ thuật của nhà văn, là yếu tố cốt lõi góp phần tạo nên giá trị của truyện ngắn cũng như thúc đẩy tính cách nhân vật phát triển.
Với văn bản truyện ngắn, tình huống là nhân tố quan trọng tổ chức kết cấu, tức nó bao trùm và chi phối các thành tố khác như nhân vật, cảnh vật, bố cục, lời trần 12 thuật… Nếu như nhìn ngược lại, những thành tố kia cũng để làm sống dậy tình huống này. Với người viết truyện ngắn, khi tạo một tình huống đặc sắc xem như có một truyện ngắn thành công còn phải có nhiều mặt khác như dựng người, dựng cảnh, khắc họa tâm lý, đối thoại… Nhưng có được tình huống rồi thì coi như đã giải quyết được một khâu then chốt. Và người đọc, hiểu được đặc sắc của tình huống, có thể coi đã nắm được chìa khóa màu nhiệm để mở vào thế giới bí ẩn, hấp dẫn của truyện ngắn. Nhìn thực tế, nhiều truyện ngắn hay nhất, để lại ấn tượng sâu sắc với độc giả chính là những truyện ngắn tạo ra những tình huống độc đáo: tình huống Chí Phèo gặp thị Nở trong vườn chuối và những chăm sóc ân cần của thị sau đó mở ra bước ngoặt trong cuộc đời Chí Phèo (Chí Phèo - Nam Cao), tình huống “nhặt” được vợ trong trận đói khủng khiếp của Tràng (Vợ nhặt - Kim Lân), tình huống nhân vật Nhĩ cả đời đã đi khắp mọi nơi trên trái đất nhưng cho đến khi ốm đau nằm một chỗ mới nhận ra vẻ đẹp đặc biệt của bến sông trước cửa nhà mình (Bến quê - Nguyễn Minh Châu).
Nhân vật được thể hiện như một “lát cắt” điển hình: Cũng như tiểu thuyết, truyện ngắn sống bằng nhân vật. “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” (Tô Hoài). Nhân vật là con người được hư cấu tưởng tượng trong mọt tác phẩm văn học. Có thể nói nhân vật là xương sống, là linh hồn của mỗi tác phẩm, là phương thức khái quát hiện thực, đồng thời cũng là người phát ngôn cho tư tưởng nhà văn, thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả.
Trong truyện ngắn, nhân vật vừa là hiện thân cho một quan hệ xã hội, một ý thức xã hội hoặc một trạng thái tồn tại nào đó của quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người. Mặt khác, nhân vật cũng là nơi thể hiện những quan niệm, suy tư về con người của nhà văn. Để khắc họa tính cách nhân vật, nhà văn không thể bỏ qua một phương thức quan trọng là thể hiện tâm lý, nội tâm nhân vật. Vai trò của chi tiết: Chi tiết là tiểu tiết trong tác phẩm tự sự, có khả năng biểu hiện tư tưởng, cảm xúc và thậm chí bộc lộ tư tưởng chủ đề của tác phẩm.
Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Chi tiết nghệ thuật gắn liền với quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người, với truyền thống văn hóa con người nhất định. Trong tác phẩm có chi tiết nghệ thuật chỉ đóng vai trò làm vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện phát 13 triển thuận lợi, nhưng cũng có chi tiết nghệ thuật thể hiện tập trung cấu tứ của tác giả, các chi tiết này được tác giả tập trung tô đậm, nhấn mạnh lại bằng nhiều biện pháp khác nhau” [29, tr59]. Chi tiết có vai trò hết sức quan trọng trong truyện ngắn. Truyện ngắn có thể không có một cốt truyện rõ ràng nhưng không thể không có chi tiết.
Chính chi tiết mà không khí, cảnh trí, tình huống, tính cách, hành động, tâm tư nhân vật được bộc lộ đầy đủ.