Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. KHÁI NIỆM VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam, các địa phương đều cố gắng thực hiện mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế, đó cũng là thước đo chủ yếu về sự tiến bộ trong mỗi giai đoạn của các địa phương. Điều này càng có ý nghĩa quan trọng đối với những nơi có điểm xuất phát thấp đang theo đuổi mục tiêu tiến kịp và hội nhập với cả nước. Tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế đôi khi được sử dụng thay cho nhau, nhưng về cơ bản thì chúng khác nhau.
Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng quy mô của nền kinh tế thường được phản ánh bằng sự gia tăng quy mô GDP trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm) (Mankiw - 2000). Sự gia tăng được thể hiện ở sự gia tăng quy mô của chỉ tiêu này. Quy mô tăng trưởng phản ánh sự gia tăng nhiều hay ít về tuyệt đối, còn tốc độ tăng trưởng có ý nghĩa so sánh tương đối và phản ánh sự gia tăng nhanh hay chậm giữa các thời kỳ. Nhưng tăng trưởng kinh tế chỉ là điều kiện cần của phát triển, vì nó chưa bảo đảm để cải thiện mức sống chung hay điều kiện đủ của phát triển.
Do tăng trưởng chỉ là điều kiện và chỉ đem tới tăng trưởng phúc lợi cho người dân nếu chính phủ sử dụng thành quả đó một cách thích đáng vào mục tiêu xã hội, dành một tỷ lệ tích lũy thích ứng với tiêu dùng và cố gắng nỗ lực để xóa đói giảm nghèo nhằm giảm tỷ lệ nghèo đói, nhất là khu vực nông thôn. Nhiều nhà kinh tế học cho rằng phát triển kinh tế còn phải bao gồm các tiêu chí bổ sung, đó là giảm đói nghèo và suy dinh dưỡng, giảm bất bình đẳng thu nhập và cải thiện điều kiện việc làm. Ngoài ra, có một số nhóm các “giá trị phát triển” như tăng trưởng kinh tế, tăng mức sống, giảm bất bình đẳng xã hội và kinh tế, và bảo vệ môi trường. Tăng trưởng kinh tế, tiến bộ công nghệ Luan van 10 được phán xét dưới ánh sáng sự đóng góp của chúng cho việc mở rộng các quyền tự do của con người, nhất là quyền tự do thoát khỏi nạn đói và suy dinh dưỡng.
Các quyền tự do vừa là phương tiện, vừa là mục tiêu của phát triển. Do vậy, các thị trường là động cơ của tăng trưởng kinh tế, nhưng phát triển lành mạnh các thị trường cũng chính là một mục tiêu của phát triển, bởi vì chúng bao hàm những quyền tự do quan trọng, đó là quyền tự do trao đổi và giao dịch. Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế, là quá quá trình đi lên ngày càng hoàn thiện về mọi mặt. Phát triển kinh tế được xem như quá trình biến đổi cả về lượng và chất; Đây là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia.
Theo cách hiểu như vậy, nội dung của phát triển kinh tế được khái quát theo ba mặt: Một là, sự gia tăng tổng mức GDP hay thu nhập của nền kinh tế và mức gia tăng thu nhập bình quân trên một đầu người. Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế, là điều kiện cần để nâng cao mức sống vật chất của một quốc gia và thực hiện các mục tiêu khác của phát triển. Hai là, sự biến đổi cơ cấu kinh tế theo những xu hướng tích cực. Xu hướng tích cực thay dổi của các lĩnh vực theo hướng tỷ trọng công nghiệp dịch vụ tăng lên trong GDP, còn tỷ trọng nông nghiệp giảm dần trong GDP.
Xu hưởng thay đổi cơ cấu tiêu dùng theo hướng tỷ trọng tiêu dùng dịch vụ y tế giáo dục và tinh thần tăng và tỷ lệ tiêu dùng thiết yếu giảm xuống. Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về chất kinh tế của một quốc gia. Để phân biệt các giai đoạn phát triển kinh tế hay so sánh trình độ phát triển kinh tế giữa các nước với nhau, người ta thường dựa vào dấu hiệu về dạng cơ cấu ngành kinh tế mà quốc gia đó đạt được. Ba là, sự biến đổi tích cực về xã hội như các dịch vụ y tế giáo dục ngày càng phủ rộng với chất lượng cao, hệ thống an sinh xã hội mở rộng và tỷ lệ nghèo đói giảm đáng kể.
Luan van 11 Phát triển cũng thường đi kèm với những thay đổi quan trọng trong cơ cấu của nền kinh tế, ngày càng có nhiều người chuyển từ sản xuất nông nghiệp ở nông thôn sang công việc được trả lương cao hơn và có sơ sở ở thành thị, thường là trong sản xuất hay dịch vụ. Tăng trưởng kinh tế mà không thay đổi cơ cấu thì thường là một chỉ báo của thu nhập mới tập trung vào tay của một số ít người. Những tình huống tăng trưởng mà không phát triển là những ngoại lệ chứ không phải là một qui luật, nhưng trên thực tế điều này đã xảy ra. Hai trong số những thay đổi cơ cấu quan trọng nhất thường đi kèm với phát triển kinh tế là tỷ trọng phần đóng góp của ngành công nghiệp và dịch tăng lên cùng với phần đóng góp của nông nghiệp giảm xuống trong sản phẩm quốc dân và tỷ lệ dân chúng sống trong đô thị tăng nhiều hơn ở nông thôn.
Phát triển kinh tế được đánh giá bằng nhiều chỉ tiêu trên nhiều góc độ khác nhau nhưng có thể bao gồm nhóm chỉ tiêu phản ánh tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu, phản ánh sự phát triển xã hội… Trong đó các nghiên cứu quan tâm tới nhiều các chỉ tiêu như quy mô và tốc độ tăng trưởng của GDP hay GO, thu nhập theo đầu người, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành, lao động và tỷ lệ nghèo đói… Nhiều nghiên cứu về phát triển kinh tế nhưng lại tập trung vào khía cạnh chất lượng tăng trưởng kinh tế. Sau hơn 20 năm quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam tập trung quá nhiều vào mục tiêu tốc độ tăng trưởng, những năm gần đây thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam đã đạt ra nhiều vấn đề cần được nghiên cứu. Một trong những vấn đề đó là chất lượng tăng trưởng. Do tầm quan trọng của nó, vấn đề chất lượng tăng trưởng của Việt Nam, dù mới xuất hiện đã thu hút được sự quan tâm ngày càng lớn của cả xã hội đặc biệt là các nhà nghiên cứu, các nhà lãnh đạo.
Luan van 12 Chất lượng tăng trưởng trong phát triển kinh tế đã trở thành một vấn đề “nóng” trong nghị trường của nhiều kỳ họp Quốc hội, Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố. Một số nghiên cứu tiêu biểu đã viết: Chất lượng tăng trưởng kinh tế dùng để chỉ tính ổn định của trạng thái bên trong vốn có của quá trình tăng trưởng kinh tế, là tổng hợp các thuộc tính cơ bản hay đặc tính tạo thành bản chất của tăng trưởng kinh tế trong một hoàn cảnh và giai đoạn nhất định qua đó quyết định sự phát triển. Một số nghiên cứu cho rằng, chất lượng tăng trưởng thể hiện nhất quán và liên tục trong suốt quá trình phát triển kinh tế. Có thể đánh giá chất lượng tăng trưởng thông qua ba khía cạnh sau: (i) thông qua việc quản lý và phân bổ các nguồn lực trong quá trình tái sản xuất; (ii) thông qua việc xem xét kết quả của quá trình sản xuất với việc cải thiện chất lượng của cuộc sống, mức độ công bằng trong phân phối sản phẩm đầu ra và (iii) thông qua việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên, môi trường sinh thái.
Cũng có nghiên cứu cho rằng phát triển kinh tế Việt Nam giai đoạn tới phải dựa nâng cao chất lượng tăng trưởng thông qua chuyển dịch cơ cấu kinh tế có chất lượng hơn. Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển kinh tế trong các quốc gia không phải là tăng trưởng hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mà là việc xoá bỏ nghèo đói, suy dinh dưỡng, sự tăng lên của tuổi thọ bình quân, khả năng tiếp cận đến các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ dân trí, giáo dục của quảng đại quần chúng nhân dân v. Hoàn thiện các tiêu chí trên là sự thay đổi về chất xã hội của quá trình phát triển. Như vậy, phát triển kinh tế là một quá trình vận động tiến bộ không ngừng và đi lên.
Trong khái niệm này, phát triển kinh tế phải là một quá trình lâu dài, luôn thay đổi và sự thay đổi đó theo hướng ngày càng hoàn thiện. Do vậy, khái niệm phát triển kinh tế cũng được lý giải như một quá trình thay đổi theo hướng hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời gian nhất định nhưng trong đó hoàn thiện kinh tế là cốt lõi. NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ PHÁT TRIỂN KINH TẾ ĐỊA PHƯƠNG Khái niệm về phát triển kinh tế là quá trình vận động đi lên ngày càng hoàn thiện mọi mặt của nền kinh tế hay là phát triển về kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Như vậy, nội dung của phát triển sẽ thể hiện chủ yếu ở nội dung kinh tế nhưng trong mối quan hệ với các mặt còn lại.
Mỗi nội dung phát triển sẽ thể hiện qua một số các tiêu chí nhất định, bây giờ chúng ta sẽ xem xét cụ thể từng nội dung này. Nội dung về Phát triển kinh tế Phát triển trên khía cạnh kinh tế là sự gia tăng phúc lợi vật chất của xã hội do kết quả của quá trình sản xuất xã hội và nhờ nó mới có cơ sở nâng cao chất lượng cuộc sống của đại bộ phận dân chúng. Tuy nhiên, nội dung này còn được bổ sung thêm sự thay đổi cơ cấu sản xuất (công nghiệp và dịch vụ chiếm tỷ trọng cao), sự cải thiện môi trường, bình đẳng kinh tế nhiều hơn. Nghĩa là phát triển kinh tế phụ thuộc vào sự phát triển của các ngành kinh tế của nền kinh tế như công nghiệp - xây dựng, dịch vụ và nông nghiệp, đó là các trụ cột của nền kinh tế.
(1) Tăng trưởng kinh tế cao và ổn định Phát triển kinh tế là một khái niệm chuẩn tắc, một khái niệm không thể thể hiện bằng một thước đo hay một chỉ số duy nhất. Tăng trưởng kinh tế được coi là trọng tâm để đạt được phát triển kinh tế, nhưng để phát triển kinh tế cần có nhiều yếu tố, chứ không chỉ đơn thuần là tăng trưởng mà thôi.