Luận Án Tiến Sĩ: Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Ở Iran Giai Đoạn 1989 - 2019

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu phát triển kinh tế thị trường ở nước cộng hoà hồi giáo iran từ năm 1989 tới 2019, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Trần Anh Đức
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Thanh Bình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Tại Nước Cộng Hòa Hồi Giáo Iran Từ Năm 1989 Đến 2019
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu liên quan đến lý thuyết về thể chế và phát triển kinh tế thị trường
• 1.2. Nghiên cứu về phát triển kinh tế thị trường tại một số quốc gia điển hình
• 1.3. Nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế thị trường tại Iran
• 1.4. Nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam
• 1.5. Đánh giá các nghiên cứu đi trước và hướng nghiên cứu của luận án
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế thị trường
• 2.2. Các khái niệm liên quan đến kinh tế thị trường
• 2.3. Một số đặc điểm của kinh tế thị trường
• 2.4. Một số mô hình kinh tế thị trường
• 2.5. Nội dung của phát triển kinh tế thị trường
• 2.6. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế thị trường
• 2.6.1. Phát triển kinh tế thị trường tại Hong Kong
• 2.6.2. Phát triển kinh tế thị trường tại Hàn Quốc
• 2.6.3. Phát triển kinh tế thị trường tại Đức
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI IRAN GIAI ĐOẠN 1989-2019
• 3.1. Tổng quan về kinh tế Iran và bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Iran
• 3.1.1. Tổng quan về kinh tế Iran
• 3.1.2. Bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Iran
• 3.2. Nội dung phát triển kinh tế thị trường tại Iran
• 3.2.1. Tự do hóa kinh tế
• 3.2.2. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 3.2.3. Phát triển kinh tế tư nhân
• 3.3. Đánh giá chung về phát triển kinh tế thị trường tại Iran
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát về phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam giai đoạn 1986-2019
• 4.2. Tự do hóa kinh tế
• 4.3. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 4.4. Phát triển kinh tế tư nhân
• 4.5. So sánh điểm tương đồng và khác biệt
• 4.5.1. Điểm tương đồng
• 4.5.2. Điểm khác biệt
• 4.6. Hàm ý cho Việt Nam
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phát triển kinh tế thị trường tại Iran

Luận án tập trung phân tích quá trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran từ năm 1989 đến 2019. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường, với các chính sách cải cách kinh tế quan trọng. Kinh tế Iran đã trải qua nhiều biến động, từ việc tự do hóa kinh tế đến cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và phát triển khu vực tư nhân. Luận án chỉ rõ những thành công và hạn chế trong quá trình này, đồng thời phân tích nguyên nhân đằng sau các kết quả đạt được.

1.1. Tự do hóa kinh tế

Tự do hóa kinh tế là một trong những nội dung chính của phát triển kinh tế thị trường tại Iran. Giai đoạn 1989-2019 chứng kiến sự nới lỏng các quy định kinh tế, khuyến khích đầu tư nước ngoài và mở cửa thị trường. Tuy nhiên, quá trình này gặp nhiều thách thức do các lệnh cấm vận quốc tế và sự thiếu đồng bộ trong chính sách. Luận án đánh giá tác động của tự do hóa kinh tế đến tăng trưởng GDP và sự ổn định kinh tế vĩ mô của Iran.

1.2. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một bước đi quan trọng trong quá trình cải cách kinh tế của Iran. Luận án phân tích các giai đoạn cổ phần hóa, từ việc chuyển đổi các doanh nghiệp nhà nước sang khu vực tư nhân đến việc tăng cường hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, quá trình này cũng gặp phải nhiều khó khăn, bao gồm sự thiếu minh bạch và tham nhũng, dẫn đến kết quả không như mong đợi.

II. Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam

Luận án không chỉ tập trung vào kinh tế Iran mà còn so sánh với các quốc gia khác như Hàn Quốc, Đức và Hong Kong để rút ra bài học kinh nghiệm. Các quốc gia này đã thành công trong việc phát triển kinh tế thị trường nhờ sự kết hợp giữa chính sách nhà nước và sự vận hành của thị trường. Từ đó, luận án đưa ra các hàm ý chính sách cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2.1. So sánh với các nền kinh tế điển hình

Luận án so sánh kinh tế thị trường Iran với các nền kinh tế như Hàn Quốc và Đức, nơi mà sự kết hợp giữa nhà nước và thị trường đã mang lại thành công vượt bậc. Các quốc gia này đã tận dụng tốt nguồn lực trong nước và quốc tế để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Từ đó, luận án rút ra các bài học về quản lý kinh tế và chính sách phát triển.

2.2. Hàm ý cho Việt Nam

Từ nghiên cứu về kinh tế Iran, luận án đưa ra các hàm ý chính sách cho Việt Nam. Đặc biệt, việc tự do hóa kinh tế, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và phát triển khu vực tư nhân là những bài học quý giá. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện thể chế kinh tế và tăng cường minh bạch trong quản lý để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

III. Đánh giá và kết luận

Luận án kết luận rằng, mặc dù kinh tế Iran đã có những bước tiến đáng kể trong quá trình phát triển kinh tế thị trường, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Các lệnh cấm vận quốc tế và sự thiếu đồng bộ trong chính sách là những rào cản lớn. Tuy nhiên, những bài học từ Iran và các quốc gia khác có thể giúp Việt Nam hoàn thiện thể chế kinh tế và đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

3.1. Thành công và hạn chế

Luận án chỉ rõ những thành công của kinh tế Iran trong việc tự do hóa kinh tế và cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, quá trình này cũng gặp nhiều hạn chế, bao gồm sự thiếu minh bạch và tham nhũng. Những yếu tố này đã làm giảm hiệu quả của các chính sách cải cách kinh tế.

3.2. Kết luận và khuyến nghị

Luận án kết luận rằng, để phát triển kinh tế thị trường thành công, Iran cần tiếp tục cải cách thể chế và tăng cường minh bạch trong quản lý. Đồng thời, Việt Nam có thể học hỏi từ những bài học này để hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình chuyển đổi kinh tế từ mô hình kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường là một trong những chủ đề trọng tâm của kinh tế học phát triển và kinh tế học thể chế đương đại. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế Quốc tế (mã số: 9 31 01 06) của Nghiên cứu sinh Trần Anh Đức tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam mang tên "Phát triển kinh tế thị trường tại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran từ năm 1989 tới 2019", dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thị Thanh Bình và PGS.TS. Trần Thị Lan Hương, đã giải quyết một câu hỏi học thuật then chốt: Quá trình vận hành và cải cách kinh tế thị trường diễn ra như thế nào tại một quốc gia sở hữu thể chế chính trị thần quyền Hồi giáo đặc thù và chịu tác động sâu sắc bởi các lệnh trừng phạt quốc tế?

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Trong khi y văn thế giới về các nền kinh tế chuyển đổi chủ yếu tập trung vào khối Đông Âu, Liên Xô cũ hoặc mô hình kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa tại Trung Quốc và Việt Nam (Marie Lavigne, 2002; Jeffrey Sachs & Andrew Warner, 1995), các công trình nghiên cứu toàn diện, đa chiều về mô hình kinh tế thị trường tại khu vực Trung Đông – đặc biệt là Iran – còn rất hạn chế. Các nghiên cứu quốc tế thường chỉ tiếp cận đơn lẻ một chính sách cụ thể hoặc biến số tài chính ngắn hạn (Shayerah Ilias, 2002; Abdelali Jbili và cộng sự, 2003). Luận án này lấp đầy khoảng trống học thuật bằng cách phân tích xuyên suốt 30 năm cải cách của Iran (1989–2019), phân định rõ ba trụ cột nội dung: tự do hóa kinh tế, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và phát triển kinh tế tư nhân.

Mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa thành ba câu hỏi nghiên cứu (RQs):

• RQ1: Iran tiếp cận và vận hành theo mô hình phát triển kinh tế thị trường nào trong bối cảnh thần quyền Hồi giáo?
• RQ2: Tiến trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran trong 30 năm (1989–2019) diễn ra như thế nào qua các nhiệm kỳ Tổng thống, những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi là gì?
• RQ3: Những điểm tương đồng và khác biệt căn bản giữa Iran và Việt Nam trong quá trình chuyển đổi kinh tế là gì, và Việt Nam có thể rút ra những bài học kinh nghiệm thể chế nào?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Thể chế và Kinh tế học Thể chế mới (Douglass C. North; Daron Acemoglu & James Robinson, 2012) kết hợp với các lý thuyết kinh tế chính trị về chuyển đổi kinh tế (John Williamson, 1990, 1997; Grzegorz Kolodko, 2006). Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ không gian kinh tế Iran và đối chiếu với Việt Nam trong giai đoạn 1989–2019 (từ mốc khởi xướng cải cách dưới thời Tổng thống Rafsanjani đến hết nhiệm kỳ của Tổng thống Rouhani năm 2019).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thể chế và chuyển đổi kinh tế cho thấy sự giao thoa và xung đột sâu sắc giữa nhiều trường phái học thuật:

Dòng nghiên cứu về thể chế và cải cách kinh tế thị trường: Daron Acemoglu và James Robinson (2012) trong tác phẩm kinh điển "Why Nations Fail" đã khẳng định sự thịnh vượng hay thất bại của một quốc gia bắt nguồn từ bản chất của thể chế: "thể chế kinh tế bao hàm" (inclusive economic institutions) tạo dựng sân chơi bình đẳng, bảo vệ quyền tư hữu và khuyến khích đổi mới sáng tạo; trong khi "thể chế kinh tế tước đoạt" (extractive economic institutions) tập trung tài sản và quyền lực vào tay một nhóm thiểu số ưu tú. Đinh Văn Ân và Võ Trí Thành (2002), Võ Trí Thành (2014) nhấn mạnh rằng chuyển đổi kinh tế không chỉ là tự do hóa giá cả mà đòi hỏi tái lập khung khổ thể chế bảo hộ quyền sở hữu và giảm thiểu chi phí giao dịch.

Dòng nghiên cứu về kinh tế Iran và những mâu thuẫn học thuật: Y văn tồn tại cuộc tranh luận lớn giữa hai nhóm quan điểm đối lập. Nhóm thứ nhất (Mahdi Ghodsi, 2018; Hadi, 2015) lập luận rằng các biện pháp bao vây cấm vận, trừng phạt kinh tế từ phương Tây và việc Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2018 là nguyên nhân chủ yếu làm suy kiệt nền kinh tế Iran, làm biến dạng dòng vốn FDI và bóp nghẹt thương mại quốc tế. Ngược lại, nhóm học giả thứ hai (Thierry Coville, 2020; Bijan Khajehpour, 2020; Nader Habibi, 2015; Mohammad Alipour, 2013) chứng minh rằng các khiếm khuyết thể chế nội sinh mới là lực cản mang tính quyết định. Các "bonyads" (quỹ tôn giáo bán công) và các tập đoàn thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) nắm giữ quyền lực độc quyền, chi phối hệ thống ngân hàng và làm méo mó cơ chế phân bổ nguồn lực.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình: Khi đặt trong nghiên cứu so sánh ba quốc gia Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan của Corporate Governance and Responsibility Development Centre (Tehran), Thổ Nhĩ Kỳ đạt được hiệu quả cổ phần hóa vượt trội nhờ nền tảng chính trị thế tục và khung pháp lý bảo vệ nhà đầu tư cởi mở. Ngược lại, tại Iran, hơn 50% tài sản cổ phần hóa được phân phối dưới dạng "Cổ phần Công lý" (Justice Shares) nhưng thực chất lại rơi vào các công ty đầu tư cấp tỉnh và mạng lưới thân hữu thiếu năng lực quản trị. So sánh với bài học chuyển đổi ở Đông Âu (Marie Lavigne, 2002) hay kinh nghiệm của Trung Quốc và Việt Nam (Lê Hữu Tầng và Lưu Nhạc Đàm, 2002; Đỗ Đức Định, 2004), luận án của Trần Anh Đức đã định vị thành công trường hợp Iran như một điển hình về sự lệch pha giữa cải cách kinh tế thị trường và thể chế chính trị thần quyền bảo thủ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế học phát triển và kinh tế học thể chế trong một bối cảnh phi Tây phương:

• Mở rộng Lý thuyết Thể chế của Douglass C. North và Daron Acemoglu: Luận án chứng minh mệnh đề rằng cải cách kinh tế theo cơ chế thị trường không thể đạt hiệu quả bền vững nếu thiếu đi sự chuyển biến tương ứng của thể chế chính trị. Tại Iran, khi quyền lực chính trị tập trung vào tầng lớp giáo sĩ và các lực lượng quân sự – kinh tế đặc quyền, các quy tắc kinh tế thị trường bị bẻ cong để phục vụ việc duy trì chế độ thân hữu.
• Bổ cứu lý thuyết về chuyển đổi kinh tế và tư nhân hóa (Privatization Theory): Dựa trên các phát hiện thực chứng, luận án khẳng định việc chuyển giao quyền sở hữu từ nhà nước sang khu vực phi nhà nước không đồng nghĩa với việc nâng cao hiệu quả nếu bản chất quản trị không thay đổi. Khi quyền sở hữu được chuyển giao cho các thực thể bán nhà nước (quasi-state entities như IRGC và Bonyads), mô hình độc quyền nhà nước chỉ chuyển hóa thành độc quyền nhóm lợi ích.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết Thể chế mới (North, 1990; Acemoglu & Robinson, 2012); (2) Lý thuyết Kinh tế học Chuyển đổi và Cải cách cơ cấu (Williamson, 1990; Kolodko, 2006); và (3) Lý thuyết Phân loại Mô hình Kinh tế Thị trường (Kinh tế thị trường tự do, Kinh tế thị trường xã hội của Alfred Müller-Armack và Ludwig Erhard, Kinh tế thị trường nhà nước kiểm soát).

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình phân tích được xác định rõ: Nền kinh tế vận hành dưới sự định hướng tối thượng của luật Hồi giáo (Sharia), học thuyết Vilayat-e Faqih (sự giám hộ của các luật gia Hồi giáo), chịu sự chi phối của tài nguyên dầu mỏ (Rentier State) và môi trường địa chính trị bị bao vây cấm vận. Khung phân tích này cho phép bóc tách cấu trúc kinh tế Iran qua ba lăng kính: (i) Mức độ tự do hóa giá cả và thương mại; (ii) Mức độ tái cấu trúc sở hữu; và (iii) Không gian hoạt động của kinh tế tư nhân thực chất.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp giữa phương pháp thực chứng (Positivism) và giải thích (Interpretivism). Nghiên cứu thừa nhận các cấu trúc kinh tế - xã hội (thể chế thần quyền, các tổ chức Bonyads) có tính quy định sâu sắc đối với các hành vi kinh tế thực tế.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích hệ thống chính sách kinh tế vĩ mô, các chỉ số độ mở thương mại, tỷ lệ lạm phát, dòng vốn FDI và xếp hạng năng lực cạnh tranh toàn cầu qua các bản Kế hoạch Phát triển Kinh tế 5 năm của Iran.
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Phân tích cấu trúc ngành, tiến trình tư nhân hóa các tập đoàn nhà nước, thị trường chứng khoán Tehran (TSE) và sự tương tác giữa khu vực công, khu vực quân đội/tôn giáo (IRGC, Bonyads) và khu vực tư nhân.
• Cấp độ so sánh quốc tế: Đối chiếu song phương giữa tiến trình đổi mới kinh tế của Việt Nam (từ 1986) và Iran (từ 1989).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế theo bốn bước nghiêm ngặt:

Tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability) được đảm bảo thông qua kỹ thuật tam giác giác hóa dữ liệu (data triangulation) từ ba nguồn độc lập: tổ chức tài chính quốc tế, cơ quan thống kê quốc gia Iran và các nghiên cứu thực nghiệm độc lập từ các học giả quốc tế có uy tín (như Thierry Coville, Bijan Khajehpour, Mahdi Ghodsi, Nader Habibi).

Data và phân tích

Luận án tổng hợp và chuẩn hóa hệ thống dữ liệu kinh tế thứ cấp phong phú trong giai đoạn 30 năm (1989–2019):

• Dữ liệu thương mại và dòng vốn: Bảng 3.1 thống kê giá trị xuất nhập khẩu giữa Iran với ASEAN giai đoạn 2002–2017; Bảng 3.2 phản ánh quan hệ thương mại Iran – Trung Quốc 2002–2017; Biểu 3.1 tổng hợp biến động FDI vào Iran từ năm 2002 đến 2018.
• Dữ liệu cổ phần hóa: Biểu 3.2 và Biểu 3.3 lượng hóa tổng giá trị cổ phần hóa DNNN của Iran từ tháng 3/2001 đến tháng 3/2019; Bảng 3.3 so sánh tỷ lệ đóng góp ngân sách giữa khu vực nhà nước và khu vực tư nhân.
• Dữ liệu thể chế: Bảng 3.4, Bảng 4.2 và Bảng 4.3 theo dõi sự trượt giảm và biến động của các trụ cột thể chế, môi trường kinh doanh của Iran theo xếp hạng của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và Ngân hàng Thế giới (WB) giai đoạn 2010–2020.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp tổng hợp thống kê mô tả, phân tích xu hướng chuỗi thời gian, phương pháp lịch sử - logic và kế thừa có chọn lọc các kết quả kiểm định kinh lượng (mô hình hồi quy OLS và kiểm định Wilcoxon signed-rank test trên mẫu 35 DNNN niêm yết của Alipour, 2013).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Quá trình khảo sát và phân tích thực chứng giai đoạn 1989–2019 tại Iran mang lại 5 phát hiện then chốt có giá trị học thuật cao:

Thứ nhất, sự suy giảm nghiêm trọng của khu vực tư nhân so với thời kỳ trước Cách mạng Hồi giáo 1979. Trích dẫn nguyên văn dữ liệu từ luận án: "Giữa thập niên 1970, khu vực tư nhân Iran đóng góp đến 75% trong hoạt động sản xuất công nghiệp (Thierry Coville, 2020). Hầu hết các doanh nghiệp có quy mô lớn trong nền kinh tế đều thuộc sở hữu của các doanh nghiệp gia đình. Theo thống kê, 85% các doanh nghiệp lớn nhất thời kỳ này thuộc về 45 gia đình (Thierry Coville, 2020)." Sau năm 1979 và xuyên suốt giai đoạn 1989–2019, khu vực tư nhân bị chèn ép nghiêm trọng bởi các doanh nghiệp nhà nước và tổ chức tôn giáo, đánh mất vị thế động lực tăng trưởng nòng cốt.

Thứ hai, độ mở kinh tế thấp phản ánh sự hội nhập khiếm khuyết. Luận án trích dẫn số liệu chứng minh: "Kể cả khi Iran đạt mức tăng trưởng GDP thực tế tương đối cao, 12,5% năm 2017 sau khi các biện pháp trừng phạt đã được nới lỏng... độ mở hiện tại của Iran (đo bằng tổng thương mại so với GDP) là tương đối thấp, khoảng 40% GDP. Trong mười năm qua, tỷ lệ mở cửa trung bình hàng năm của Saudi Arabia là 83%, Azerbaijan là 82%, Iraq 77%, Armenia 68% và Afghanistan 62% (Mahdi Ghodsi, 2018)." Sự khép kín này bắt nguồn từ cả cấm vận quốc tế lẫn cơ chế bảo hộ nội địa cứng nhắc.

Thứ ba, sự thất bại thực chất của tiến trình cổ phần hóa DNNN. Mặc dù triển khai rầm rộ từ năm 2001, chương trình "Cổ phần Công lý" (Justice Share Program) đã bán hơn 50% tài sản ưu đãi với mức "chiết khấu 50% cho 20% dân số có mức thu nhập thấp nhất", nhưng các cổ phần này lại bị thâu tóm bởi các công ty liên kết nhà nước. Kiểm định định lượng của Mohammad Alipour (2013) trên 35 DNNN niêm yết trên Sàn Giao dịch Chứng khoán Tehran (TSE) cho thấy cổ phần hóa không làm tăng lợi nhuận hay năng suất hoạt động mà chỉ chuyển đổi hình thức sở hữu sang độc quyền thân hữu.

Thứ tư, hiện tượng "quân sự hóa kinh tế" dưới thời Tổng thống Ahmadinejad. Các chính sách tái phân phối thu nhập và ứng phó cấm vận đã tạo điều kiện cho IRGC thâm nhập vào toàn bộ huyết mạch kinh tế (hệ thống ngân hàng, viễn thông, xây dựng hạ tầng năng lượng). Điều này tạo ra một lực cản thể chế kiên cố, tương tự như hiện tượng kinh tế quân đội tại Ai Cập hay Indonesia, khiến các chính phủ kỹ trị kế tiếp (như chính quyền Rouhani) không thể thu hồi không gian kinh tế cho tư nhân.

Thứ năm, vai trò xã hội tiến bộ bất ngờ của khu vực kinh tế tư nhân đối với bình đẳng giới. Trong một xã hội thần quyền có nhiều quy định ngặt nghèo với phụ nữ, khu vực kinh tế tư nhân và các doanh nghiệp gia đình (family businesses) lại là nơi giảm thiểu định kiến giới rõ rệt nhất, trao quyền quản trị cho lao động nữ và tạo ra việc làm bền vững mà khu vực công không thể cung cấp (Thierry Coville, 2020).

Implications đa chiều

• Đóng góp cho lý luận phát triển: Khẳng định tính tất yếu của việc đồng bộ hóa giữa cải cách thể chế kinh tế và thể chế chính trị. Phát triển kinh tế thị trường không thể thành công nếu duy trì một cơ chế chính trị phân bổ đặc quyền tước đoạt.
• Đóng góp cho phương pháp luận: Thiết lập khung đối chiếu so sánh giữa các quốc gia có cấu trúc chính trị đặc thù (nền kinh tế chuyển đổi định hướng XHCN như Việt Nam và nền kinh tế thần quyền Hồi giáo như Iran).
• Hàm ý chính sách và thực tiễn cho Việt Nam:
  1. Đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN gắn liền với nâng cao thực chất chất lượng quản trị doanh nghiệp, minh bạch hóa thông tin trên thị trường chứng khoán, tránh tình trạng cổ phần hóa hình thức hoặc chuyển giao tài sản công vào các nhóm lợi ích thân hữu. So sánh thực tế: Việt Nam đã giảm từ hơn 12.000 DNNN đầu thập niên 1990 xuống còn 909 DNNN đến hết năm 2013 (Trần Tiến Cường, 2015), song bài học từ Iran cho thấy cốt lõi nằm ở việc nâng cao năng suất sau cổ phần hóa.
  2. Tạo lập môi trường thể chế bình đẳng, cởi mở cho kinh tế tư nhân, bảo vệ quyền sở hữu tài sản và quyền tự do kinh doanh theo pháp luật để kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng nhất của nền kinh tế.
  3. Hoàn thiện đồng bộ hệ thống các loại thị trường (thị trường vốn, thị trường tài chính, thị trường công nghệ và lao động), xóa bỏ cơ chế đa tỷ giá, kiểm soát trợ cấp méo mó và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế đa phương để nâng cao độ mở thương mại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn tiếp cận nguồn dữ liệu sơ cấp: Do rào cản về địa chính trị, ngôn ngữ (tiếng Ba Tư/Farsi) và các quy định an ninh nghiêm ngặt tại Iran, nghiên cứu chủ yếu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ các tổ chức quốc tế (WB, IMF, WTO) và báo cáo học thuật đã công bố.
• Giới hạn về độ mở dữ liệu tài chính của các Bonyads và IRGC: Do tính chất bảo mật đặc thù của các quỹ tôn giáo và doanh nghiệp quốc phòng Iran, quy mô tài sản chính xác của khu vực bán công này chỉ dừng lại ở các ước lượng học thuật.
• Khung thời gian nghiên cứu kết thúc ở năm 2019: Các biến động phức tạp giai đoạn hậu 2019 (đại dịch COVID-19, bầu cử Tổng thống Ebrahim Raisi năm 2021 và các vòng đàm phán hạt nhân mới) chưa được bao hàm trong phạm vi khảo sát của luận án.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phân tích định lượng sâu về tác động của các mạng lưới công nghệ tài chính (Fintech) và tiền mã hóa đối với khả năng hóa giải trừng phạt của kinh tế tư nhân Iran.
• Đánh giá so sánh đa biến về tiến trình cải cách kinh tế thị trường giữa khối quốc gia Hồi giáo Trung Đông (Iran, Saudi Arabia, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ).
• Khảo sát thực nghiệm tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như CPTPP, EVFTA của Việt Nam) đối chiếu với xu hướng kinh tế hướng Đông (Look East policy) của Iran với Trung Quốc và Nga.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là nghiên cứu chuyên khảo toàn diện bằng tiếng Việt đầu tiên về thể chế kinh tế Iran, cung cấp hệ thống luận cứ tham khảo cho các viện nghiên cứu kinh tế quốc tế, Học viện Ngoại giao và các trường đại học khối kinh tế.
• Tác động hoạch định chính sách đối ngoại và kinh tế: Cung cấp tư liệu thực chứng cho Bộ Ngoại giao (Vụ Tây Á – Châu Phi), Bộ Công Thương và VCCI trong việc xây dựng chiến lược xúc tiến thương mại, khai thông thanh toán và hợp tác kinh tế song phương Việt Nam – Iran.
• Lợi ích xã hội và nhận thức: Giúp giới nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam hiểu rõ bản chất phức tạp của thị trường Trung Đông, nhận diện đúng các rủi ro thể chế và trừng phạt thứ cấp trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích thể chế liên ngành (Institutional Political Economy) để ứng dụng vào các nghiên cứu kinh tế so sánh và kinh tế chuyển đổi.
• Các nhà hoạch định chính sách kinh tế Việt Nam: Rút ra các cảnh báo thể chế quan trọng về chống chủ nghĩa tư bản thân hữu, phòng ngừa thất bại thị trường và thất bại nhà nước trong quá trình hoàn thiện kinh tế thị trường định hướng XHCN.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Nắm bắt cấu trúc thị trường, tập quán phân phối và các kênh thương mại phi truyền thống khi tiếp cận thị trường Iran và khu vực Vùng Vịnh.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Thể chế kinh tế tước đoạt/bao hàm của Daron Acemoglu và James Robinson (2012) trong bối cảnh một nhà nước thần quyền Hồi giáo (Theocratic Rentier State). Nghiên cứu chỉ ra rằng khi quyền lực chính trị tuyệt đối thuộc về giới giáo sĩ và lực lượng vệ binh cách mạng, các biện pháp cải cách kinh tế thị trường (tự do hóa, cổ phần hóa) sẽ bị biến dạng thành công cụ tái phân phối nguồn lực cho các nhóm lợi ích thân hữu (Bonyads, IRGC), làm triệt tiêu động lực cạnh tranh hoàn hảo.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với ít nhất 2 nghiên cứu đi trước?

So với nghiên cứu của Abdelali Jbili và cộng sự (2003) vốn chỉ tiếp cận kinh tế kỹ thuật vĩ mô đơn thuần, hoặc nghiên cứu của Mohammad Saebi (1999) chỉ khảo sát định tính ngắn hạn về cổ phần hóa, luận án này đã tích hợp phương pháp phân tích thể chế chính trị - kinh tế lịch sử (Historical Institutional Analysis) kéo dài 30 năm (1989–2019) kết hợp đối chiếu so sánh song phương giữa hai nền kinh tế có cùng thời điểm bắt đầu cải cách (Việt Nam 1986 và Iran 1989).

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất có số liệu minh chứng?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ tự do kinh doanh và tỷ trọng của khu vực kinh tế tư nhân tại Iran dưới chế độ thần quyền hiện đại sụt giảm nghiêm trọng so với thời kỳ quân chủ chuyên chế của Vua Shah trước năm 1979. Trích số liệu luận án: Trước năm 1979, kinh tế tư nhân đóng góp tới 75% sản lượng công nghiệp và 85% doanh nghiệp lớn nhất thuộc 45 tập đoàn gia đình; trong khi sau 30 năm cải cách (1989–2019), kinh tế tư nhân hoàn toàn lép vế trước các tập đoàn bán nhà nước và độ mở kinh tế của Iran bị thu hẹp xuống mức chỉ ~40% GDP (thấp bằng một nửa so với Saudi Arabia 83% hay Azerbaijan 82%).

4. Giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) có được thiết lập rõ ràng không?

Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu minh bạch với hệ thống phụ lục bảng biểu, nguồn trích dẫn dữ liệu thứ cấp chuẩn mực quốc tế từ World Bank, IMF, Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), Cục Thống kê Iran và Sàn Giao dịch Chứng khoán Tehran (TSE). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể tái lập chuỗi số liệu về FDI, tăng trưởng, độ mở thương mại và chỉ số thể chế của Iran giai đoạn 1989–2019 theo đúng các nguồn gốc được dẫn giải trong danh mục tài liệu tham khảo.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-Year Research Agenda) được vạch ra như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tiếp nối xoay quanh 3 hướng trọng tâm: (i) Đánh giá tác động của thỏa thuận hợp tác chiến lược 25 năm Iran – Trung Quốc đối với sự chuyển dịch thể chế kinh tế Iran; (ii) Phân tích cơ chế thích ứng của kinh tế tư nhân Iran thông qua hệ thống thương mại số và tiền tệ phi tập trung trong bối cảnh trừng phạt tài chính toàn diện; (iii) Mô hình hóa thể chế so sánh giữa các nền kinh tế tài nguyên Trung Đông trong tiến trình đa dạng hóa thoát ly dầu mỏ (Vision 2030 của Saudi Arabia đối chiếu với Kế hoạch Kháng năng của Iran).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nghiên cứu sinh Trần Anh Đức đã đúc kết 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về thể chế và phát triển kinh tế thị trường trong bối cảnh đặc thù của một nhà nước thần quyền Hồi giáo Trung Đông.
2. Tái hiện bức tranh toàn cảnh, toàn diện và có hệ thống về 30 năm cải cách kinh tế thị trường tại Iran (1989–2019) qua ba trụ cột: tự do hóa, cổ phần hóa và phát triển kinh tế tư nhân.
3. Làm sáng tỏ nguyên nhân gốc rễ của những thất bại và hạn chế trong kinh tế Iran: sự thiếu đồng bộ giữa cải cách thể chế kinh tế và cải cách thể chế chính trị ("cỗ xe song mã"), dẫn đến sự hình thành của một nền kinh tế nhóm lợi ích chi phối bởi IRGC và các Bonyads.
4. Lượng hóa và phân tích sâu sắc các biến số thực chứng về độ mở thương mại (~40% GDP), thực trạng cổ phần hóa hình thức và vai trò xã hội tích cực của kinh tế gia đình đối với lao động nữ.
5. Đúc kết hệ thống bài học kinh nghiệm và hàm ý chính sách sâu sắc cho Việt Nam trong công cuộc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trọng tâm là xây dựng môi trường cạnh tranh bình đẳng, phát triển kinh tế tư nhân thực chất và tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp nhà nước hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 sẽ tổng hợp các công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài, trong đó các nghiên cứu được chia làm bốn nhóm chính: lý thuyết về thể chế và phát triển kinh tế thị trường, phát triển kinh tế thị trường tại một số quốc gia, phát triển kinh tế thị trường tại Iran và phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam. Nghiên cứu liên quan đến lý thuyết về thể chế và phát triển kinh tế thị trƣờng Đinh Văn Ân và Võ Trí Thành (2002) với công trình nghiên cứu ―Thể chế, cải cách thể chế và phát triển: Lý luận, kinh nghiệm quốc tế và trường hợp Việt Nam‖ đã hệ thống lại các cơ sở lý luận về cải cách kinh tế thị trường, cải cách thể chế và nhấn mạnh vai trò của thể chế đối với tiến trình phát triển kinh tế thị trường. Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia (2003) trong nghiên cứu ―Tư duy phát triển hiện đại: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn‖ đã phân tích sâu về quan điểm, quy trình, lĩnh vực mà từng quốc gia cần thực hiện khi tiến hành cải cách kinh tế, phát triển thị trường. Theo nghiên cứu, mỗi quốc gia, tùy thuộc vào điều kiện và đặc thù riêng có, sẽ có những mô hình phát triển riêng biệt.

Đỗ Đức Định (2004) trong nghiên cứu ―Kinh tế học phát triển về công nghiệp hóa và cải cách nền kinh tế‖ khẳng định tính cần thiết của hoạt động cải cách kinh tế ở các nước đang phát triển. Tác giả đã hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết về cải cách kinh tế giai đoạn từ những năm 1940 đến đầu những năm 2000. Võ Trí Thành (2014) trong nghiên cứu ―Thể chế, kinh tế học thể chế và cải cách ở Việt Nam‖ khẳng định rằng quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường bao gồm ba nhóm cải cách quan trọng nhất: Một là, tự do hóa và ổn định kinh tế vĩ mô; Hai là, tạo dựng thể chế hỗ trợ các giao dịch thị trường, khẳng định và bảo hộ quyền sở hữu, nhất là sở hữu tư nhân; Ba là, thiết lập các chương trình hỗ trợ nhằm giảm thiểu rủi ro và tổn thương xã hội trong quá trình chuyển đổi. Trên quy mô quốc tế, những nghiên cứu về cải cách kinh tế và phát triển kinh tế thị trường rất đa dạng.

John Williamson (1990) đã trình bày Chương trình cải 9 cách 10 điểm, được xem nội dung chính của một cuộc cải cách kinh tế. Chương trình này sau đó được Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế, Bộ Tài chính Mỹ áp dụng ở các nước đang phát triển đang khủng hoảng kinh tế. Nhóm tác giả Jeffrey D. Sachs and Andrew Warner (1995) trong nghiên cứu ―Economic Reform and the Process of Global Integration‖ đã phân tích sâu về vấn đề cải cách kinh tế, phát triển thị trường và mối liên hệ mật thiết giữa cải cách kinh tế với quá trình liên kết toàn cầu.

Mục đích chính của các chương trình cải cách kinh tế diễn ra ở các nước đang phát triển và các nước có nền kinh tế chuyển đổi đều nhằm mục đích liên kết kinh tế quốc gia với kinh tế thế giới. The Economist (2014) trong nghiên cứu ―What structural reform is and why it is important?‖ lý giải sự cần thiết phải cải cách cơ cấu (structural reform), cải cách cơ cấu hướng tới sự thay đổi trong cách thức hoạt động của chính phủ. Đây được xem là yếu tố cần thiết để đảm bảo tăng trưởng bền vững và dài hạn. Trong tác phẩm ―Why nations fail‖, Daron Acemoglu và James Robinson đã giải thích sự thành công cũng như sự thất bại của các quốc gia rằng: Quốc gia phát triển lên nếu như nó xây dựng được những thể chế kinh tế và chính trị ―bao hàm‖; quốc gia thất bại khi các thể chế trở thành ―tước đoạt‖, tập trung quyền lực và cơ hội vào tay một nhóm nhỏ.

Thể chế kinh tế ―bao hàm‖ giúp đảm bảo quyền tư hữu, tạo ra một sân chơi bình đẳng, và khuyến khích đầu tư vào các công nghệ và kỹ thuật mới, có lợi cho phát triển kinh tế hơn so với thể chế kinh tế ―tước đoạt‖ vốn được xây dựng để tước đoạt nguồn lực của mọi người trong xã hội và đặt chúng vào tay thiểu số. Thể chế kinh tế bao hàm hỗ trợ cho thể chế chính trị bao hàm - một thể chế ủng hộ những quyết sách đổi mới và sáng tạo. Ngược lại, thể chế chính trị tước đoạt dồn quyền lực vào tay một nhóm người để hỗ trợ cho việc duy trì thể chế kinh tế tước đoạt. Daron Acemoglu và James Robinson đã minh chứng rằng, các nhóm lợi ích khác nhau sẽ hưởng lợi khác nhau từ các thể chế kinh tế.

Nếu quyền lực chính trị bị giới hạn trong một nhóm nhỏ, các thể chế kinh tế, ví dụ quyền sở hữu, có thể bị thao túng. Ngược lại, nếu quyền lực chính trị có sự tham gia rộng rãi của dân chúng thì các thể chế kinh tế sẽ mang lại phúc lợi cho số đông. Nghiên cứu về phát triển kinh tế thị trƣờng tại một số quốc gia điển hình Tác giả Marie Lavigne (2002) trong nghiên cứu ―The economics of Transition‖ đánh giá rằng chuyển đổi kinh tế ở các nền kinh tế chuyển đổi là chú trọng vào việc chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường. John Williamson (1997) trong nghiên cứu ―Economic and Social Development into the XXI Century‖ xem xét lại quá trình cải cách kinh tế ở các nước Mỹ La Tinh, đúc kết kinh nghiệm cải cách kinh tế ở các nước Đông Âu và Liên bang Xô Viết, đã điều chỉnh lại 10 điểm phù hợp với bối cảnh mới của các nền kinh tế chuyển đổi.

Nghiên cứu chính là cơ sở lý thuyết của cải cách kinh tế ở các quốc gia đang phát triển. Nhóm tác giả Lê Hữu Tầng và Lưu Nhạc Đàm (2002) đã thực hiện công trình ―Nghiên cứu so sánh đổi mới kinh tế ở Việt Nam và cải cách kinh tế ở Trung Quốc‖ về đổi mới kinh tế ở Việt Nam và cải cách kinh tế ở Trung Quốc, từ đó tiến hành so sánh, tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai cuộc cải cách ở hai quốc gia này.Kolodko (2006) trong nghiên cứu ―Globalization and future of transition economies‖ khẳng định Chuyển đổi nền kinh tế không chỉ giản đơn là tự do hóa hay tư nhân hóa, quan trọng hơn đó là xây dựng các thể chế, tổ chức cơ cấu pháp luật cho nền kinh tế thị trường như: thị trường vốn, ngân hàng đầu tư, luật và các tổ chức, chính sách cạnh tranh và bảo hộ quyền sở hữu tài sản. Nguyễn Kim Bảo (2004) đã nghiên cứu sự điều chỉnh một số chính sách kinh tế ở Trung Quốc giai đoạn 1992-2004 để thấy rằng, cải cách kinh tế Trung Quốc đạt được nhiều thành tựu là do thay đổi trong các thể chế kinh tế vĩ mô, cải cách doanh nghiệp nhà nước, mở cửa nền kinh tế. Tác giả Nguyễn Đình Hương (2005) trong nghiên cứu ―Chuyển đổi kinh tế ở Liên bang Nga: lý luận, thực tiễn và bài học kinh nghiệm‖ nhấn mạnh đây là quá trình chuyển đổi và tư nhân hoá các doanh nghiệp nhà nước.

Tác giả Bùi Thị Hoa (2007) thực hiện nghiên cứu về cải cách kinh tế ở Trung Quốc. Trong nghiên cứu, tác giả đã đề cập rất rõ đến lý luận về xây dựng thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, các chương trình cải cách kinh tế chính của Trung Quốc như cải cách công nghiệp, cải cách công nghiệp, cải cách doanh nghiệp nhà nước, cải cách đầu tư và cải cách ngoại thương. Phạm Đức Chính (2007) nghiên 11 cứu sâu về quá trình cải cách chuyển đổi kinh tế của ba quốc gia Trung Quốc, Việt Nam và Liên bang Nga. Trong đó nhấn mạnh vào phương pháp luận của chuyển đổi kinh tế, chiến lược vận dụng của các nước đang chuyển đổi kinh tế và so sánh các mô hình chuyển đổi kinh tế giữa các quốc gia trên.

Nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế thị trƣờng tại Iran Trần Văn Tùng (2011), trong nghiên cứu ―Cộng hòa Hồi giáo Iran và khả năng hợp tác của Việt Nam đến năm 2020‖ đã đưa ra bức tranh tổng quát về nền kinh tế Iran qua nhiều lăng kính. Tác giả đã chỉ ra sự bất cập trong cơ cấu kinh tế của Iran chính là sự phụ thuộc quá mức vào hoạt động sản xuất và xuất khẩu dầu khí. Cùng với đó, thể chế chính trị cứng nhắc cũng rào cản lớn đối với sự phát triển của kinh tế thị trường tại Iran. Iran là quốc gia có thể chế chính trị thần quyền độc tài, việc tập trung quyền lực quá mức vào tay một số ít người khiến cho hoạt động kinh tế bị ảnh hưởng, chỉ phối mạnh mẽ bởi lợi ích nhóm.

Không gian phát triển cho kinh tế tư nhân, dù đã được thiết lập, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Môi trường phát triển kinh tế tự do vẫn gặp nhiều trắc trở. Thêm vào đó, hoạt động cấm vận và trừng phạt kinh tế từ phương Tây cũng khiến cho quá trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran bị ảnh hưởng, và người chịu ảnh hưởng trực tiếp và nhiều nhất chính là các doanh nghiệp tư nhân, những người không được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ chính phủ. Các thông tin cơ bản về nền kinh tế của Iran cũng được cung cấp trong các báo cáo định kỳ của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, mới nhất là Hồ sơ thị trường Iran 2018.

Trần Anh Đức (2019), trong nghiên cứu ―Lộ trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Iran‖ đã phân tích bối cảnh, lý do và tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Iran. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là nội dung quan trọng trong chiến lược cải cách kinh tế, giảm bớt sự phụ thuộc vào dầu mỏ, gia tăng tầm ảnh hưởng và tính năng động của khu vực tư nhân tại Iran. Chính sách cổ phần hóa của Iran ban đầu không được một số bộ phận trong giới lãnh đạo đồng ý vì quan ngại sự can thiệp của khu vực tư nhân sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của họ. Tuy nhiên, chính sách này sau đó vẫn được thực hiện, dù kết quả mang lại không được như nhiều người mong đợi.

Chính phủ Iran đặt ra chín mục tiêu chính khi thực hiện 12 cổ phần hóa đó là: 1) Tạo ra một thị trường cạnh tranh; 2) Tăng năng suất lao động và cơ hội việc làm; 3) Thu hẹp ảnh hưởng của chính phủ đối với hoạt động kinh tế; 4) Mở rộng sản xuất và đa dạng hóa sản xuất; 5) Giảm đi sự phụ thuộc vào dầu mỏ.