Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hoạt động giáo dục, đọc là một trong những kĩ năng thiết yếu đối với mỗi cá nhân nhằm chiếm lĩnh tri thức, khám phá bản thân, hình thành các năng lực tư duy bậc cao (tư duy phân tích, tổng hợp, tư duy sáng tạo, phản biện) và tham gia hiệu quả vào đời sống xã hội. Do đó, cả Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn hiện hành và Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 đều đặt trọng tâm vào việc hình thành, phát triển kĩ năng đọc cho học sinh. Hứng thú được xác định là thành tố cơ hữu trong cấu trúc năng lực đọc, giữ vai trò then chốt thúc đẩy người học tham gia tích cực, duy trì động lực và nâng cao khả năng đọc độc lập.

Trong các thể loại văn học được giảng dạy tại trường trung học phổ thông (THPT), thơ hiện đại sở hữu nhiều ưu thế nổi bật để phát triển hứng thú đọc:

  • Các đặc trưng thể loại của thơ hiện đại có khả năng khơi gợi mạnh mẽ cảm xúc thẩm mĩ, mang đến những trải nghiệm tiếp nhận phong phú.
  • So với thơ trung đại vốn đòi hỏi hệ thống kiến văn về quy phạm thi pháp và bối cảnh văn hóa lịch sử xa xưa, thơ hiện đại thu hẹp đáng kể khoảng cách tiếp nhận nhờ tính tương đồng trong hệ hình tư duy và ngôn ngữ nghệ thuật của thời đại mới.

Tuy nhiên, việc dạy đọc thơ hiện đại tại các trường phổ thông vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc kích hoạt hứng thú tự thân của học sinh. Hình thức hồ sơ đọc (reading portfolio) và nhật kí đọc đã được nghiên cứu, thử nghiệm ở Việt Nam đối với học sinh trung học cơ sở và THPT, chứng minh tiềm năng phát triển kĩ năng đọc. Dẫu vậy, phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở việc thử nghiệm đánh giá kĩ năng tổng quát, chưa đi sâu vào việc xây dựng hệ thống biện pháp sử dụng hồ sơ đọc bám sát đặc trưng thể loại nhằm nâng cao hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh theo định hướng phát triển năng lực. Từ khoảng trống học thuật này, đề tài được xác lập.

Khóa luận xác định mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu cụ thể như sau:

  • Mục đích nghiên cứu: Đề xuất các biện pháp sử dụng hồ sơ đọc trong tiến trình dạy đọc nhằm phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh THPT theo định hướng phát triển năng lực.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Tổng hợp và phân tích hệ thống tư liệu khoa học liên quan đến đề tài.
    2. Xác định cơ sở khoa học của việc đề xuất các biện pháp sử dụng hồ sơ đọc để phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh THPT theo định hướng năng lực.
    3. Đề xuất hệ thống biện pháp sử dụng hồ sơ đọc để phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh THPT theo định hướng năng lực.
    4. Thiết kế nội dung, công cụ thực nghiệm và tiến hành thực nghiệm sư phạm.
    5. Thu thập, thống kê và xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm.
  • Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp sử dụng hồ sơ đọc trong tiến trình dạy đọc để phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh THPT.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Về nội dung: Nghiên cứu biện pháp sử dụng hồ sơ đọc trong tiến trình dạy đọc các văn bản thơ hiện đại giai đoạn phong trào Thơ mới.
    • Về đối tượng khảo sát và thực nghiệm: Học sinh khối lớp 11 (thực nghiệm tại lớp 11 Lý, Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, tỉnh Đồng Nai).
  • Giả thuyết nghiên cứu: Nếu đề xuất được các biện pháp sử dụng hồ sơ đọc hiệu quả, phù hợp với đặc trưng thể loại và tâm lý tiếp nhận thì có thể phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh lớp 11 THPT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các trụ cột chính:

  • Lý thuyết về hứng thú và hứng thú đọc: Kế thừa các quan niệm tâm lý học của John Dewey, Suzanne Hidi & K. Ann Renninger (mô hình hứng thú gồm ba thành tố: cảm xúc, nhận thức, giá trị), G. Marozava (nhận thức, cảm xúc, hoạt động), các chuẩn đánh giá đọc hiểu quốc tế PISA (bổ sung thành tố "engagement" từ giai đoạn 2009 - 2018), cùng các nghiên cứu trong nước của Phan Trọng Luận, Bùi Mạnh Hùng, Dương Thị Hồng Hiếu, Nguyễn Thị Ngọc Thúy.
  • Lý thuyết tiếp nhận và mô hình dạy đọc dựa trên phản hồi của người đọc (Reader-Response Theory): Nhấn mạnh vị thế trung tâm của học sinh trong việc chủ động kiến tạo ý nghĩa văn bản, giao tiếp và phản hồi về trải nghiệm đọc.
  • Khái niệm và bản chất của hồ sơ đọc (Reading Portfolio): Dựa trên nghiên cứu của Toby Fulwiler, Nancie Atwell, T. E. Raphael & E. H. Hiebert, Meri Dawn Thompson, Nguyễn Thành Ngọc Bảo, Đoàn Thị Thanh Huyền. Hồ sơ đọc được định nghĩa là bộ sưu tập có mục đích và có tổ chức các minh chứng đọc của học sinh theo thời gian, phản ánh tiến bộ, nỗ lực, mức độ đạt được so với mục tiêu đề ra cũng như các điểm mạnh và hạn chế trong hoạt động đọc.
  • Mô hình chuyển giao kĩ năng đọc (Gradual Release of Responsibility Model): Dựa trên nghiên cứu của P. David Pearson, M. C. Gallagher, Nguyễn Thị Hồng Nam và Dương Thị Hồng Hiếu; được bổ sung giai đoạn tự đánh giá để hình thành năng lực tự chủ cho người học.

Tác giả đã triển khai kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục:

  • Phương pháp hồi cứu tư liệu: Thu thập, phân tích, tổng hợp các công trình nghiên cứu, tài liệu lý luận dạy học môn Ngữ văn trong và ngoài nước để xây dựng khung lý thuyết và lịch sử vấn đề.
  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát nhằm thu thập dữ liệu định tính và định lượng về mức độ hứng thú đọc thơ hiện đại của học sinh ở giai đoạn trước và sau thực nghiệm.
  • Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn sâu giáo viên Ngữ văn và học sinh tham gia thực nghiệm để thu thập thông tin đánh giá về tính khả thi, tính hiệu quả của các biện pháp.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm theo các kế hoạch bài dạy đã thiết kế gắn với việc sử dụng hồ sơ đọc tại trường THPT nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học.
  • Nguồn dữ liệu: Chương trình môn Ngữ văn (chương trình hiện hành và Chương trình GDPT 2018), sách giáo khoa Ngữ văn 11, phiếu khảo sát học sinh, hồ sơ đọc thực tế của học sinh và biên bản phỏng vấn giáo viên hướng dẫn chuyên môn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở khoa học của việc sử dụng hồ sơ đọc để phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh trung học phổ thông

Chương này tập trung xác lập hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài:

  1. Đặc trưng thể loại thơ hiện đại và ưu thế phát triển hứng thú:

    • Phương diện tổ chức hình thức: Thơ hiện đại giải phóng kết cấu hình thức câu chữ trên trang giấy (độ dài, cách ngắt dòng, phân khổ, thủ pháp lạ hóa), ngầm ẩn dụng ý nghệ thuật của tác giả, khơi gợi diễn giải thị giác và nhận thức của học sinh.
    • Phương diện nhạc tính và ngôn ngữ thơ: Nhạc tính được tạo nên từ nhịp điệu, mô thức ngữ âm, vần, thanh điệu; ngôn ngữ thơ mang tính hàm súc, đa nghĩa, gián đoạn, giàu hình tượng và biểu tượng, kích hoạt cơ chế cảm thụ thẩm mĩ.
    • Cách thức biểu hiện: Biểu hiện bằng hình ảnh, biểu tượng mang nghĩa, đòi hỏi học sinh huy động trí tưởng tượng và liên tưởng để tái tạo thế giới nội tâm của chủ thể trữ tình.

  2. Khái niệm và cấu trúc hứng thú đọc thơ hiện đại: Khóa luận xác định hứng thú đọc thơ hiện đại gồm 3 thành tố chính, 8 chỉ số hành vi và 5 mức độ tiêu chí chất lượng:

Thành tố Chỉ số hành vi
A. Nhận thức tích cực về việc đọc thơ hiện đại - A.1: Nhận ra tác dụng của việc đọc thơ hiện đại đối với bản thân.
- A.2: Cảm nhận sự thú vị, hấp dẫn của hoạt động đọc thơ hiện đại.
- A.3: Có hiểu biết đúng đắn và cần thiết về việc đọc thơ hiện đại.
B. Có cảm xúc tích cực về việc đọc thơ hiện đại - B.1: Biểu hiện cảm xúc tích cực trong quá trình đọc văn bản thơ hiện đại.
- B.2: Biểu hiện cảm xúc tích cực khi thực hiện các nhiệm vụ học tập liên quan đến việc đọc thơ hiện đại.
C. Đọc văn bản thơ hiện đại một cách tích cực, chủ động - C.1: Huy động được kiến thức và trải nghiệm phù hợp để đọc văn bản thơ hiện đại hiệu quả.
- C.2: Sử dụng thành thạo và hiệu quả các chiến thuật, kĩ thuật đọc trong quá trình đọc văn bản thơ hiện đại.
- C.3: Hoàn thành nhiệm vụ học tập liên quan đến đọc thơ hiện đại.
  1. Cơ sở thực tiễn:
    • Đối chiếu yêu cầu cần đạt của các văn bản Thơ mới trong chương trình hiện hành (Vội vàng, Tràng giang, Đây thôn Vĩ Dạ, Tương tư, Chiều xuân) với các yêu cầu cần đạt về kĩ năng đọc thơ của lớp 11 trong Chương trình GDPT môn Ngữ văn năm 2018 (đọc hiểu nội dung, đọc hiểu hình thức, liên hệ - so sánh - kết nối).
    • Khẳng định việc dạy đọc thơ hiện đại phải chuyển từ truyền thụ kiến thức sang tổ chức cho học sinh giải mã văn bản theo đặc trưng thể loại, phát huy vai trò chủ thể "đồng sáng tạo".

Chương 2. Sử dụng hồ sơ đọc để phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh trung học phổ thông

Chương 2 trình bày hệ thống biện pháp sư phạm ứng dụng hồ sơ đọc vào quá trình dạy học đọc hiểu thơ hiện đại:

  1. Sử dụng hồ sơ đọc trong tiến trình hướng dẫn học sinh đọc thơ hiện đại (Mô hình 4 giai đoạn):

    • Giai đoạn 1 - Đọc chia sẻ (Đọc mẫu): Giáo viên thực hiện đọc mẫu một đoạn/khổ thơ, sử dụng kĩ thuật "cuốn phim trí óc" (think-aloud) để minh thị quá trình tư duy, hướng dẫn học sinh dùng kĩ thuật ghi chú bên lề. Giáo viên giới thiệu hồ sơ đọc mẫu (trực quan hóa bằng ứng dụng công nghệ thông tin) để học sinh hình dung được cấu trúc và yêu cầu của sản phẩm.
    • Giai đoạn 2 - Đọc có hướng dẫn: Học sinh bắt đầu xây dựng từng phần của hồ sơ đọc với sự hướng dẫn của giáo viên thông qua hệ thống phiếu học tập, bảng tiêu chí rõ ràng. Giáo viên phản hồi và điều chỉnh kịp thời để kích hoạt tư duy siêu nhận thức của học sinh.
    • Giai đoạn 3 - Đọc độc lập: Học sinh tự lựa chọn văn bản mở rộng, tự quản lí và hoàn thiện hồ sơ đọc như một nhiệm vụ học tập dài hạn ngoài giờ học; tổ chức các buổi chia sẻ sản phẩm hồ sơ đọc trước tập thể lớp.
    • Giai đoạn 4 - Học sinh tự đánh giá: Học sinh tự nhìn nhận lại hành trình đọc thông qua bảng kiểm (checklists), phiếu tự nhận xét hoặc thang tiêu chí (rubric). Giáo viên tổ chức các buổi trao đổi, phỏng vấn định kì để hỗ trợ học sinh nhận ra điểm mạnh, điểm hạn chế và định hướng phát triển.

  2. Sử dụng hồ sơ đọc trong tiến trình dạy đọc ở nhà trường phổ thông:

    • Tổ chức hoạt động đọc qua 3 vòng đọc: Vòng đọc 1 (đọc tiếp cận ban đầu), Vòng đọc 2 (đọc phân tích, giải mã cấu trúc thể loại), Vòng đọc 3 (đọc đánh giá, liên hệ, kết nối văn hóa - đời sống).
    • Sử dụng hồ sơ đọc làm công cụ đánh giá quá trình và cung cấp thông tin phản hồi thường xuyên thay cho chỉ dựa vào các bài kiểm tra định kì truyền thống.

  3. Đề xuất các dạng nhiệm vụ đọc thơ hiện đại phù hợp với hồ sơ đọc:

    • Xây dựng hệ thống 10 dạng bài tập nhật kí đọc thơ hiện đại (nhật kí phản hồi cảm xúc, nhật kí liên hệ trải nghiệm, nhật kí phân tích biểu tượng, nhật kí đối thoại tác giả/nhân vật trữ tình...).
    • Thiết kế các phiếu học tập hướng dẫn học sinh khám phá ngôn từ, cấu tứ, hình ảnh và nhạc tính của bài thơ.

Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của hệ thống biện pháp:

  1. Thiết kế thực nghiệm:

    • Đối tượng và địa bàn: Học sinh lớp 11 Lý, Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, tỉnh Đồng Nai; dưới sự hướng dẫn chuyên môn của giáo viên Nguyễn Thị Thu Hà (Tổ trưởng môn Ngữ văn).
    • Nội dung thực nghiệm: Triển khai dạy học các bài học đọc hiểu văn bản Thơ mới kết hợp hướng dẫn lập và quản lý hồ sơ đọc theo quy trình đã đề xuất tại Chương 2.

  2. Kết quả và đánh giá thực nghiệm:

    • Khảo sát học sinh: Kết quả điều tra trước và sau thực nghiệm (Biểu đồ 3.1) cho thấy mức độ hứng thú đọc thơ hiện đại của học sinh có sự gia tăng rõ rệt ở cả 3 thành tố: nhận thức về giá trị của việc đọc được nâng cao, thái độ cảm xúc tích cực hơn và tần suất chủ động đọc, ghi chép nhật kí đọc tăng lên.
    • Phỏng vấn giáo viên: Giáo viên bộ môn đánh giá cao tính khả thi của hồ sơ đọc, khẳng định đây là công cụ phù hợp để theo dõi tiến trình học tập cá nhân hóa và tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ năng lực cảm thụ văn học riêng biệt.
    • Đề xuất sư phạm sau thực nghiệm: Cần linh hoạt thời lượng thực hiện hồ sơ đọc, tăng cường công cụ tự đánh giá ngắn gọn và kết hợp nền tảng số để giảm áp lực ghi chép cho học sinh.

Kết quả và đóng góp

  • Kết quả chính:

    • Xác lập được bộ tiêu chí định lượng và định chất để nhận diện, đánh giá hứng thú đọc thơ hiện đại của học sinh THPT gồm 3 thành tố và 8 chỉ số hành vi chi tiết.
    • Hoàn thiện quy trình dạy đọc thơ hiện đại 4 giai đoạn gắn liền với việc thu thập, xử lý và đánh giá minh chứng qua hồ sơ đọc.
    • Xây dựng bộ công cụ sư phạm cụ thể: hệ thống 10 dạng bài tập nhật kí đọc thơ, mẫu hồ sơ đọc, phiếu học tập và bảng kiểm tự đánh giá.
    • Dữ liệu thực nghiệm chứng minh giải pháp sử dụng hồ sơ đọc giúp cải thiện rõ rệt mức độ tham gia chủ động và thái độ đón nhận văn bản thơ của học sinh lớp 11.

  • Đóng góp về mặt lý luận:

    • Tổng hợp và hệ thống hóa lý thuyết về hứng thú đọc, mô hình dạy đọc dựa trên phản hồi của học sinh và phương pháp đánh giá bằng hồ sơ học tập trong môn Ngữ văn.
    • Xây dựng khung cấu trúc hứng thú đọc thơ hiện đại bám sát đặc trưng thể loại và yêu cầu phát triển năng lực, góp phần bổ sung cơ sở lý luận dạy học Ngữ văn tại Việt Nam.

  • Đóng góp về mặt thực tiễn:

    • Cung cấp cho giáo viên THPT phương pháp, quy trình và hệ thống bài tập thực hành cụ thể để tổ chức dạy học đọc hiểu thể loại thơ hiện đại.
    • Đóng góp giải pháp thiết thực phục vụ công tác đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm đáp ứng các yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:

    • Phạm vi thực nghiệm chỉ mới được tiến hành trên quy mô một lớp chuyên (lớp 11 Lý, Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, tỉnh Đồng Nai), chưa có điều kiện khảo sát đối chứng trên diện rộng với các đối tượng học sinh đại trà ở nhiều vùng miền khác nhau.
    • Hệ thống văn bản thực nghiệm chủ yếu tập trung vào các tác phẩm phong trào Thơ mới trong chương trình lớp 11, chưa bao quát toàn bộ các chặng đường phát triển khác của thơ ca hiện đại Việt Nam.

  • Hướng nghiên cứu tiếp:

    • Mở rộng phạm vi thử nghiệm hồ sơ đọc trên các nhóm đối tượng học sinh có năng lực học tập và điều kiện cơ sở vật chất đa dạng hơn.
    • Vận dụng mô hình hồ sơ đọc cho các giai đoạn thơ hiện đại khác (thơ ca kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, thơ đương đại) cũng như các thể loại văn học khác (truyện ngắn, kịch, kí) trong chương trình Ngữ văn THPT.

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Ngữ văn: Tham khảo khung lý thuyết về hứng thú đọc, cấu trúc năng lực tiếp nhận văn học và phương pháp thiết kế hồ sơ đọc trong nghiên cứu lý luận dạy học Ngữ văn.
  • Giáo viên môn Ngữ văn cấp THPT:
    • Ứng dụng bảng chỉ số hành vi và tiêu chí đánh giá chất lượng hứng thú đọc (Bảng 1.2, Bảng 1.3) để theo dõi sự tiến bộ của học sinh.
    • Vận dụng quy trình 4 giai đoạn (đọc chia sẻ, đọc có hướng dẫn, đọc độc lập, tự đánh giá) vào thiết kế giáo án đọc hiểu văn bản theo Chương trình GDPT 2018.
    • Sử dụng hệ thống 10 dạng bài tập nhật kí đọc thơ hiện đại và các phiếu học tập gợi dẫn làm tài liệu bổ trợ dạy học trên lớp và giao nhiệm vụ tự học tại nhà.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận xác định cấu trúc hứng thú đọc thơ hiện đại của học sinh gồm những thành tố nào?
Cấu trúc hứng thú đọc thơ hiện đại được xác lập gồm 3 thành tố: (A) Nhận thức tích cực về việc đọc thơ hiện đại, (B) Có cảm xúc tích cực về việc đọc thơ hiện đại, và (C) Đọc văn bản thơ hiện đại một cách tích cực, chủ động. Ba thành tố này được cụ thể hóa thành 8 chỉ số hành vi đo lường theo 5 mức độ chất lượng.

2. Khái niệm "hồ sơ đọc" được định nghĩa như thế nào trong nghiên cứu này?
Hồ sơ đọc là bộ sưu tập có mục đích và có tổ chức các minh chứng đọc của học sinh theo thời gian, bao gồm các công việc đọc học sinh đã thực hiện cùng những đánh giá và phản hồi của giáo viên, bạn bè. Hồ sơ này phản ánh sự tiến bộ, nỗ lực, mức độ đạt được so với mục tiêu đề ra cũng như các điểm mạnh và hạn chế của học sinh trong hoạt động đọc.

3. Quy trình hướng dẫn học sinh đọc thơ hiện đại bằng hồ sơ đọc gồm mấy giai đoạn?
Tiến trình gồm 4 giai đoạn: (1) Đọc chia sẻ (giáo viên đọc mẫu, thị phạm thao tác tư duy và giới thiệu hồ sơ đọc mẫu), (2) Đọc có hướng dẫn (học sinh thực hành các nhiệm vụ có độ khó tăng dần và cập nhật hồ sơ đọc), (3) Đọc độc lập (học sinh tự đọc mở rộng và chia sẻ sản phẩm), (4) Học sinh tự đánh giá (tự nhận xét tiến trình qua bảng kiểm, rubric và đối thoại với giáo viên).

4. Dữ liệu thực nghiệm của khóa luận được thu thập ở đâu và trên đối tượng nào?
Nội dung và các biện pháp sư phạm của khóa luận được tiến hành thực nghiệm trên học sinh lớp 11 Lý, Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, tỉnh Đồng Nai trong năm 2020, với sự hỗ trợ chuyên môn của giáo viên hướng dẫn thực nghiệm Nguyễn Thị Thu Hà.

5. Khóa luận kết hợp yêu cầu cần đạt của các chương trình giáo dục nào?
Đề tài kết hợp yêu cầu cần đạt về mặt nội dung của các văn bản Thơ mới trong Chương trình Ngữ văn hiện hành với các yêu cầu cần đạt về kĩ năng đọc thơ của học sinh lớp 11 trong Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 (đọc hiểu nội dung, đọc hiểu hình thức, liên hệ - so sánh - kết nối).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Trần Kim Liên đã giải quyết toàn diện vấn đề xây dựng và ứng dụng hồ sơ đọc nhằm phát triển hứng thú đọc thơ hiện đại cho học sinh THPT theo định hướng năng lực. Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở khoa học vững chắc từ việc chuẩn hóa cấu trúc hứng thú, xây dựng quy trình dạy học 4 giai đoạn đến thiết kế hệ thống nhiệm vụ nhật kí đọc đa dạng. Kết quả thực nghiệm tại trường THPT chuyên Lương Thế Vinh bước đầu khẳng định tính hiệu quả và khả thi của hệ thống biện pháp được đề xuất. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng cao cho việc đổi mới phương pháp dạy học đọc hiểu và đánh giá quá trình môn Ngữ văn cấp THPT.