phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở khoa học về phát triển du lịch theo hƣớng bền vững Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng phát triển du lịch theo hƣớng bền vững ở thị xã Sầm Sơn Chƣơng 4: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch theo hƣớng bền vững ở thị xã Sầm Sơn 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH THEO HƢỚNG BỀN VỮNG 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Du lịch hiện nay đƣợc xem là một trong những ngành kinh tế lớn nhất của thế giới với tiềm năng kinh tế to lớn. Chính vì vậy, hoạt động du lịch đƣợc rất nhiều chuyên gia, nhà khoa học và cả các nhà quản lý quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, mãi đến những năm 80 của Thế kỷ XX, khái niệm “Phát triển bền vững” mới xuất hiện và đến đầu những năm 90, khái niệm về “Du lịch bền vững” mới bắt đầu đƣợc đề cập đến, khi mà các tác động tiêu cực lên môi trƣờng của sự bùng nổ du lịch từ những năm 1960 trở nên rõ rệt hơn. Các nghiên cứu về “Du lịch bền vững” cho thấy Du lịch bền vững không chỉ bảo vệ môi trƣờng, giữ gìn sinh thái mà còn quan tâm đến khả năng duy trì lợi ích kinh tế dài hạn và công bằng xã hội.
Du lịch bền vững không thể tách rời khỏi tranh luận rộng rãi về phát triển bền vững nói chung và là lĩnh vực tiên phong, là mối quan tâm hàng đầu của tất cả các quốc gia trên thế giới nói riêng. Trong lĩnh vực học thuật, có thể khái quát thành 4 nhóm nghiên cứu chính liên quan đến đề tài nhƣsau: Nhóm thứ nhất, nghiên cứu về khung lý thuyết cho phát triển du lịch bền vững trên bình diện chung nhất có nghiên cứu của Butler, R. W (1993) “Tourism An evolutionary perspective” (Một khía cạnh tiến hóa của du lịch), cho rằng phát triển du lịch bền vững là quá trình phát triển và duy trì trong một không gian và thời gian nhất định (ở đó tồn tại cộng đồng, môi trƣờng), thêm nữa sự phát triển sẽ không làm giảm khả năng thích ứng môi trƣờng của con ngƣời trong khi vẫn có thể ngăn chặn những tác động tiêu cực tới sự phát triển lâu dài. Đây là quan điểm đã nhận đƣợc sự đồng thuận khá cao của các tác giả khác nhƣ Murphy (1994)“Tourism and sustainable development” (Du lịch và phát triển bền vững).
Trong khi đó, Machado (2003) trong nghiên cứu “Capacity Building for Tourism Development in Viet Nam” (Khả năng xây dựng phát triển du lich ở Việt Nam), nhấn mạnh đến tính bền vững của các sản phẩm trong phát triển du lịch, ông cho rằng phát triển du lịch bền 5 vững là quá trình phát triển các sản phẩm du lịch nhằm đóng góp vào sự thỏa mãn các nhu cầu của du khách và cộng đồng tại một điểm đến nhất định; góp phần tăng trƣởng kinh tế của quốc gia, khu vực và địa phƣơng mà sự phát triển còn góp phần nâng cao mức độ công bằng về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các thành viên và giữa các thế hệ trong xã hội; đóng góp vào việc giảm sự bất bình đẳng và nghèo đói của cộng đồng tại điểm đến nhất định. Cũng nghiên cứu về du lịch bền vững có công trình của đồng tác giả Larry Dwyer và Deborah Edwards (2010)“Understanding the Sustainable development of tourism” (Hiểu phát triển bền vững về du lịch), đã trình bày các kết quả của nghiên cứu đƣợc tiến hành giữa các thành viên của công chúng ở Anh về sự hiểu biết của họ về du lịch bền vững; phản ứng của họ với bốn mục tiêu hành vi du lịch mong muốn và kỳ vọng về vai trò của chính phủ và ngành công nghiệp du lịch trong việc khuyến khích du lịch bền vững. Nghiên cứu này cho thấy sự thiếu nhận thức về du lịch tác động liên quan đến hành vi hàng ngày, cảm giác không có quyền và không sẵn sàng để thực hiện những thay đổi đáng kể đối với hành vi du lịch hiện nay. Ở Việt Nam, phát triển du lịch bền vững đã và đang trở thành nhu cầu cấp thiết đối với phát triển kinh tế - xã hội nói chung và du lịch nói riêng, điều đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu về du lịch và phát triển du lịch bền vững cả về học thuật, thực tiễn và chính sách.
Nghiên cứu hệ thống lý luận của du lịch bền vững có công trình điển hình của đồng tác giả Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu (2001)“Du lịch bền vững”, tác phẩm nghiên cứu về sự tƣơng quan tác động nhiều mặt của hoạt động du lịch đối với môi trƣờng (tự nhiên, xã hội nhân văn và kinh tế), với sự tập trung chú ý phân tích sâu sắc hơn các tác động xấu do du lịch gây ra. Tác giả còn đề xuất định hƣớng xây dựng các chính sách phát triển du lịch, các biện pháp kiểm soát tác động của môi trƣờng nhằm đạt đƣợc du lịch bền vững, phƣơng pháp đánh giá tính bền vững của một lãnh thổ du lịch hay một dự án du lịch bền vững. Cùng nghiên cứu lý luận về du lịch bền vững, có đề nghiên cứu cấp Nhà nƣớc của tác giả Phạm Trung Lƣơng (2002) “Cơ sở khoa học và giải pháp phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam”. Đề tài đã hệ thống hoá các vấn đề lý luận về phát triển du lịch bền vững; xác 6 định những vấn đề cơ bản đặt ra đối với phát triển du lịch bền vững thông qua phân tích thực trạng phát triển du lịch từ 1992 đến nay và phát triển du lịch từ góc độ khai thác sử dụng tài nguyên và thực trạng môi trƣờng du lịch.
Đề tài cũng nghiên cứu và phân tích một số kinh nghiệm quốc tế về phát triển du lịch bền vững, qua đó đề xuất hệ thống các giải pháp đảm bảo phát triển du lịch bền vững trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở lý luận nền tảng, quan trọng cho việc phát triển du lịch và du lịch bền vững nói riêng. Bên cạnh đó, các công trình này đã tạo ra khung lý thuyết cho hoạt động nghiên cứu khung pháp lý và chính sách cho phát triển du lịch ở Việt Nam nhƣ Quyết định của Thủ tƣớng Chính phủ (2011): “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”. Có thể thấy, các công trình trên đều đƣa ra những lý thuyết cơ bản về du lịch bền vững làm căn cứ để thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về phát triển du lịch bền vững trong các giai đoạn sau đó.
Tuy nhiên, các công trình trên chƣa cho thấy đƣợc hết vai trò của phát triển du lịch bền vững. Phát triển du lịch bền vững không chỉ đáp ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch, ngành du lịch và cộng đồng địa phƣơng mà còn không ảnh hƣởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tƣơng lai và du lịch bền vững đóng góp vào giảm các tệ nạn xã hội, duy trì và phát huy đƣợc tính đa dạng và bản sắc văn hóa dân tộc, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, giảm tình trạng ô nhiễm môi trƣờng. Nhóm thứ hai, nghiên cứu về tiêu chí đánh giá du lịch bền vững, cũng đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề này, cụ thể có thể kể đến nhƣ: "Managing Sustainable Tourism : Indicators for Better Decisions” (Quản lý du lịch bền vững : Các chỉ số cho các quyết định tốt hơn) của Manning Edward (1992); “Statistical Indicators Needed to Monitor Sustainable Travel and Tourism Development”(Các chỉ số thống kê cần thiết để giám sát du lịch và phát triển du lịch bền vững), của World Travel and Tourism Council (1993). Điển hình có công trình của Ted Manning (2000) “Indicators of Sustainable Development for Tourism Destinations” (Các chỉ tiêu phát triển bền vững cho điểm du lịch), nghiên cứu sâu rộng về các chỉ 7 số về phát triển du lịch bền vững trên toàn thế giới.
Công trình nghiên cứu là tài nguyên toàn diện nhất về chủ đề này, kết quả của một nghiên cứu sâu rộng bao gồm 62 chuyên gia từ hơn 20 quốc gia. Công trình mô tả trên 40 vấn đề bền vững lớn, từ việc quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên (chất thải, nƣớc, năng lƣợng, vv), để kiểm soát sự hài lòng của khách du lịch và cộng đồng sở tại, bảo tồn di sản văn hóa, tính mùa vụ, rò rỉ kinh tế, hoặc thay đổi khí hậu. Đối với mỗi vấn đề, chỉ số và kỹ thuật đo lƣờng đƣợc gợi ý với các nguồn thông tin thực tế và ví dụ, nghiên cứu cũng có chứa một số thủ tục để xây dựng các chỉ đích đến cụ thể, việc sử dụng chúng trong chính sách du lịch và quy trình lập kế hoạch, cũng nhƣ các ứng dụng trong các loại đích khác nhau (ví dụ nhƣ ven biển, đô thị, du lịch sinh thái, cộng đồng nhỏ). Nhiều ví dụ và 25 trƣờng hợp nghiên cứu toàn diện cung cấp một loạt các kinh nghiệm tại các công ty, địa điểm, cấp quốc gia và khu vực từ tất cả các châu lục.
UNWTO tổ chức một loạt các hội thảo khu vực và quốc gia về chỉ tiêu du lịch bền vững để đào tạo các quan chức du lịch và các chuyên gia về ứng dụng của họ. Nhóm thứ ba, nghiên cứu đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững tại một số địa bàn cụ thể, có các công trình nhƣ đề tài luận án Tiến sĩ kinh tế “Phát triển du lịch bền vững ở Phong Nha – Kẻ Bàng” của Trần Tiến Dũng (2007). Luận án đã phân tích các quan niệm về hệ thống đánh giá về du lịch bền vững, các kinh nghiệm du lịch bền vững và không bền vững trên thế giới và đề xuất các giải pháp phát triển du lịch bền vững Phong Nha – Kẻ Bàng. Đây là luận án về du lịch bền vững ở một vùng du lịch cụ thể, có tính đặc trƣng.
Các quan niệm về du lịch bền vững và không bền vững là điểm mới của nghiên cứu này, tuy nhiên, các chỉ tiêu đánh giá vẫn chƣa đƣợc tác giả quan tâm sâu sắc. Gần đây có luận án Tiến sĩ Kinh tế“Phát triển du lịch bền vững Bà Rịa – Vũng Tàu” của tác giả Nguyễn Văn Đông (2013),đây là nghiên cứu công phu về phát triển du lịch bền vững ở Bà Rịa – Vũng Tàu.