Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long sở hữu hệ thống tài nguyên du lịch sinh thái sông nước đặc sắc, trong đó cụm cồn Tứ Linh gồm bốn cù lao Long, Lân, Quy, Phụng nằm trên đoạn sông Tiền giáp ranh giữa tỉnh Tiền Giang và tỉnh Bến Tre giữ vai trò cửa ngõ giao thương và du lịch huyết mạch. Với vị trí chiến lược cách Thành phố Hồ Chí Minh chỉ khoảng 70km và cách trung tâm Cần Thơ khoảng 90km, khu vực này hội tụ quỹ đất cù lao phì nhiêu gồm cồn Lân với diện tích hơn 1.200 hecta, cồn Long rộng 273 hecta, cồn Quy đạt 170 hecta và cồn Phụng mở rộng trên 50 hecta. Dù chương trình du lịch khám phá sông nước cồn Tứ Linh đã được đưa vào vận hành từ năm 1988, hoạt động khai thác thực tế qua nhiều thập kỷ vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Hệ thống sản phẩm du lịch còn mang tính tự phát, trùng lặp đơn điệu, thời gian lưu trú bình quân của du khách rất ngắn chỉ từ 3 đến 4 tiếng và tỷ lệ du khách quay trở lại gần như không đáng kể.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng khai thác, năng lực cung ứng hạ tầng cùng tiềm năng tài nguyên tự nhiên và nhân văn tại 4 cồn đến giai đoạn 2017 - 2018. Từ cơ sở đó, luận văn xác lập hệ thống giải pháp liên ngành mang tính khả thi nhằm đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chuỗi giá trị dịch vụ và định hình chiến lược phát triển du lịch sinh thái bền vững cho hai tỉnh Tiền Giang và Bến Tre theo định hướng tầm nhìn đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng dân cư bản địa, góp phần bảo tồn di sản Đờn ca tài tử Nam bộ được UNESCO vinh danh và đưa ra phương án ứng phó hiệu quả với sạt lở bờ sông, gia tăng sức hút cho trục du lịch tiểu vùng sông Tiền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên nền tảng lý luận đa ngành của khoa học Việt Nam học kết hợp du lịch học hiện đại. Nghiên cứu tiếp cận các khái niệm kinh điển về hoạt động du lịch từ công trình của Pirogionic (1985) và quy định pháp lý trong Luật Du lịch Việt Nam, làm rõ sản phẩm du lịch là cấu trúc tích hợp giữa các yếu tố hàng hóa hữu hình và tiện nghi dịch vụ vô hình. Khung lý thuyết du lịch sinh thái của các học giả chuyên ngành như Trần Văn Thông và Lê Huy Bá được vận dụng để phân tích mô hình du lịch dựa vào tự nhiên, đề cao tính giáo dục môi trường và nguyên tắc trao quyền tham gia cho cộng đồng sở tại.

Bên cạnh đó, mô hình phát triển du lịch bền vững của Liên Hợp Quốc được áp dụng làm kim chỉ nam để duy trì sự cân bằng giữa 3 trụ cột: hiệu quả tăng trưởng kinh tế, bảo vệ tính nguyên vẹn của hệ sinh thái và bảo tồn giá trị bản sắc văn hóa. Năm khái niệm cốt lõi gồm tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn, sức chứa du lịch sinh thái, chuỗi cung ứng dịch vụ miệt vườn và du lịch có trách nhiệm được chuẩn hóa nhằm làm thước đo định lượng năng lực phát triển của cụm cồn trên dòng sông Tiền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp tiếp cận liên ngành khu vực học phối hợp chặt chẽ với phương pháp hệ thống - cấu trúc và khảo sát điền dã thực địa trong khung thời gian từ năm 2016 đến đầu năm 2018. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng với quy mô cỡ mẫu khảo sát thực nghiệm gồm 250 bảng hỏi dành cho du khách trong nước và quốc tế tại hai đầu bến đón khách trọng điểm là cảng du lịch 30/4 thành phố Mỹ Tho và bến phà Rạch Miễu cũ phía bờ Bến Tre. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 30 chuyên gia đại diện cho cơ quan quản lý nhà nước thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hai tỉnh, chính quyền cấp xã, ban quản lý khu du lịch và các doanh nghiệp lữ hành.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính và mô hình SWOT xuất phát từ yêu cầu phải lượng hóa chính xác mối tương tác phức tạp giữa hạ tầng giao thông, điều kiện khí hậu nhiệt đới nắng ấm từ 2.200 đến 2.500 giờ mỗi năm, năng lực cung ứng của hơn 500 lồng bè cá và 35 cơ sở dịch vụ trên địa bàn. Thao tác tổng quan tài liệu thứ cấp được tổng hợp nghiêm ngặt từ các nguồn số liệu thống kê ngành, địa chí Tiền Giang, địa chí Bến Tre cùng các báo cáo môi trường chuyên khảo, bảo đảm độ tin cậy và giá trị học thuật cao nhất cho công trình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa và phân tích định lượng đã làm sáng tỏ 4 phát hiện căn bản về thực trạng phát triển du lịch tại cồn Tứ Linh:

Thứ nhất, mức độ phân bổ và phát triển cơ sở dịch vụ có sự chênh lệch và bất đối xứng nghiêm trọng. Cồn Lân chiếm vị thế vượt trội khi tập trung tới 52,6% tổng số vườn trái cây du lịch (10 trên 19 điểm), 71,4% số điểm biểu diễn Đờn ca tài tử (5 trên 7 điểm) và 42,8% cơ sở nuôi ong lấy mật (6 trên 14 cơ sở). Ngược lại, cồn Long và cồn Quy gần như bị lãng quên trong chuỗi giá trị du lịch, hoàn toàn không có điểm dừng chân biểu diễn văn nghệ hay làng nghề chế biến quà đặc sản.

Thứ hai, cấu trúc tour tuyến mang tính rập khuôn và cục bộ. Hơn 85% các đơn vị lữ hành chỉ vận hành lộ trình khép kín giữa cồn Lân và cồn Phụng với tổng thời lượng hành trình từ 3 đến 4 tiếng, tạo ra sự nhàm chán cho du khách và làm sụt giảm nguồn thu từ dịch vụ lưu trú.

Thứ ba, sự liên kết giữa làng nghề truyền thống và hoạt động du lịch còn rất manh mún. Mặc dù toàn bộ vùng nước quanh 4 cồn có hơn 500 lồng bè nuôi cá điêu hồng và cá rô phi dòng GIFT đạt sản lượng trung bình 10 tấn trên mỗi bè diện tích từ 50 đến 60 mét vuông, tỷ lệ lồng bè được kết nối phục vụ khách tham quan trải nghiệm thực tế chỉ chiếm chưa đầy 10%.

Thứ tư, môi trường cảnh quan và an toàn đê bao đối mặt rủi ro xói mòn rất cao do tác động kép của dòng chảy và nạn khai thác cát lòng sông. Nhánh sông Tiền phía bờ nam cồn Thới Sơn và cồn Phụng đã bị đào bới sâu tới mức nguy hiểm, đới cách bờ 200 mét có độ sâu 15 mét và đới giữa lòng sông sâu vượt mức 20 mét.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý hành chính phân tán giữa hai tỉnh Tiền Giang và Bến Tre, thiếu một ban điều phối quy hoạch du lịch vùng thống nhất. Dữ liệu khảo sát có thể được mô tả trực quan và chi tiết thông qua biểu đồ phân bố dịch vụ và bảng thống kê cơ cấu tài nguyên, qua đó chỉ rõ hiện tượng sao chép sản phẩm dịch vụ như trà mật ong nhãn, kẹo dừa và đờn ca tài tử ở hầu hết các trạm dừng chân.

Khi đặt cạnh các công trình nghiên cứu của tác giả Trần Quốc Thái (2013) về du lịch văn hóa Bến Tre hay nghiên cứu của Võ Thị Ánh Vân về hệ sinh thái Thới Sơn, luận văn khẳng định đóng góp mới mẻ khi tích hợp góc nhìn toàn diện của ngành Việt Nam học. Sự suy giảm năng lực cạnh tranh của cồn Tứ Linh không nằm ở sự nghèo nàn của tài nguyên sông nước, mà nằm ở phương thức khai thác thương mại hóa ngắn hạn, thiếu vắng các trải nghiệm chuyên sâu và chưa chú trọng đúng mức đến các chỉ số sinh thái bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn kiến nghị 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm thúc đẩy du lịch cồn Tứ Linh phát triển bền vững:

Thứ nhất, tổ chức quy hoạch lại không gian chức năng và nâng cấp đồng bộ hạ tầng giao thông kết nối. Sở Giao thông Vận tải phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hai tỉnh Tiền Giang và Bến Tre đầu tư cải tạo hệ thống đê bao, nâng cấp đường trục nội bộ trên cồn Phụng và cồn Quy đạt bề rộng tối thiểu 3,5 mét trước năm 2020. Mục tiêu nhằm phân bổ đều dòng khách, giảm tải 30% áp lực phục vụ tại cồn Lân và nâng năng lực đón tiếp toàn cụm đạt trên 5.000 lượt khách mỗi ngày.

Thứ hai, đa dạng hóa các dòng sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với đời sống văn hóa sông nước. Ủy ban nhân dân thành phố Mỹ Tho và huyện Châu Thành chỉ đạo các đơn vị lữ hành xây dựng tuyến tour đêm thưởng thức Đờn ca tài tử trên du thuyền kết hợp trải nghiệm ẩm thực miệt vườn tại làng bè nuôi cá. Kế hoạch hành động hướng tới mục tiêu nâng thời gian lưu trú trung bình của du khách từ 3,5 giờ lên trên 24 giờ và gia tăng mức chi tiêu bình quân của du khách thêm 40% trong giai đoạn 2019 - 2022.

Thứ ba, chuẩn hóa chất lượng nguồn nhân lực và phát triển chuỗi giá trị làng nghề truyền thống. Ban quản lý các khu du lịch phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ ngoại ngữ, kỹ năng thuyết minh và kiến thức du lịch sinh thái cho 100% đội ngũ hướng dẫn viên, người chèo xuồng và nghệ nhân sản xuất thủ công kẹo dừa trước năm 2021.

Thứ tư, siết chặt công tác quản lý tài nguyên và kiểm soát tác động môi trường. Sở Tài nguyên và Môi trường hai địa phương thiết lập các trạm kiểm soát liên ngành, chấm dứt triệt để nạn khai thác cát trái phép ở độ sâu vượt quá 15 mét, đồng thời triển khai trồng mới 50 hecta rừng bần ven sông giai đoạn 2018 - 2025 để gia cố bờ kè tự nhiên và ứng phó với kịch bản nước biển dâng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham chiếu khoa học và thực tiễn thiết thực dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà quản lý và hoạch định chính sách du lịch thuộc Sở Du lịch, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Tiền Giang và Bến Tre. Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thống kê chi tiết về 35 cơ sở cung ứng dịch vụ và hiện trạng sạt lở đê bao, làm cơ sở xây dựng đề án liên kết phát triển du lịch vùng kinh tế trọng điểm phía Nam tầm nhìn 2030.

Thứ hai, các doanh nghiệp lữ hành và nhà đầu tư du lịch sinh thái. Nội dung đề tài gợi mở các ý tưởng thiết kế tour chuyên đề 2 ngày 1 đêm kết nối đường thủy sông Tiền với tuyến tàu cao tốc Bến Tre - Thành phố Hồ Chí Minh, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa biên lợi nhuận dịch vụ lưu trú từ 25% đến 30%.

Thứ ba, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Việt Nam học, Du lịch học, Địa lý kinh tế và Quản lý tài nguyên môi trường. Công trình cung cấp phương pháp luận liên ngành vững chắc cùng tập dữ liệu điều tra thực chứng 250 phiếu khảo sát điển hình về mô hình sinh thái cù lao châu thổ sông Mê Kông.

Thứ tư, cộng đồng cư dân địa phương và các hợp tác xã làng nghề sản xuất thủ công mỹ nghệ từ dừa, nuôi ong lấy mật và nuôi cá bè. Tài liệu giúp người dân nắm vững nguyên tắc làm du lịch cộng đồng, nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản địa phương từ 15% đến 20% thông qua các hoạt động dịch vụ tương tác trực tiếp.

Câu hỏi thường gặp

1. Nét đặc trưng nổi bật nhất của tài nguyên du lịch cồn Tứ Linh là gì?
Đó là sự kết tinh giữa cảnh quan miệt vườn trù phú và không gian văn hóa sông nước cù lao đặc thù. Bốn cồn Long, Lân, Quy, Phụng có quy mô diện tích đa dạng từ 50 hecta đến hơn 1.200 hecta, sở hữu mạng lưới kênh rạch tự nhiên, các vườn cây ăn trái sum sê quanh năm cùng hơn 500 lồng bè cá tạo nên sức hút sinh thái riêng biệt.

2. Vì sao các chương trình tour hiện nay chỉ tập trung khai thác cồn Lân và cồn Phụng?
Do hạ tầng giao thông và dịch vụ lưu trú, ẩm thực tập trung phần lớn tại hai cồn này. Cồn Lân sở hữu trục đường nhựa dài hơn 7km thuận tiện cho xe cơ giới và 10 vườn cây đón khách, trong khi cồn Phụng có di tích Đạo Dừa độc đáo. Ngược lại, cồn Long và cồn Quy chưa có hạ tầng đường bộ hoàn chỉnh nên khó kết nối tour cố định.

3. Hoạt động du lịch cồn Tứ Linh đang đối mặt với nguy cơ môi trường nào nghiêm trọng nhất?
Nguy cơ lớn nhất là hiện tượng sạt lở bờ cù lao do dòng chảy tự nhiên kết hợp với nạn hút cát lậu. Đoạn lòng sông quanh cồn Thới Sơn và cồn Phụng đã bị khai thác sâu từ 15 mét đến hơn 20 mét, đe dọa trực tiếp đến an toàn đê bao và quỹ đất sinh thái trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến 39% diện tích châu thổ có nguy cơ ngập lụt.

4. Cần thực hiện giải pháp nào để kéo dài thời gian lưu trú của du khách tại 4 cồn?
Cần nhanh chóng xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm về đêm như biểu diễn Đờn ca tài tử trên du thuyền sông Tiền, phát triển dịch vụ homestay sinh thái cao cấp và tổ chức tour tham quan trải nghiệm làng bè cá. Những sản phẩm mới này sẽ giúp nâng thời gian lưu trú từ 3,5 giờ hiện nay lên trên 24 giờ.

5. Du lịch bền vững đem lại lợi ích thiết thực gì cho người dân địa phương tại cồn Tứ Linh?
Mô hình du lịch bền vững giúp chuyển đổi sinh kế cho hàng trăm hộ dân từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang cung ứng dịch vụ du lịch như chèo xuồng ba lá, nuôi ong mật hoa nhãn, làm kẹo dừa truyền thống. Qua đó, thu nhập của người dân tăng trưởng bền vững và các giá trị văn hóa bản địa được tôn vinh, gìn giữ lâu dài.

Kết luận

Nghiên cứu về định hướng phát triển du lịch bền vững cồn Tứ Linh trên địa bàn hai tỉnh Tiền Giang và Bến Tre mang lại các đúc kết khoa học quan trọng:

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên ngành và đánh giá toàn diện tiềm năng tài nguyên trên 4 cồn với quy mô từ 50 hecta đến hơn 1.200 hecta.
  • Chỉ rõ thực trạng mất cân đối nghiêm trọng khi hơn 85% luồng du khách chỉ tập trung vào tuyến tham quan ngắn hạn giữa cồn Lân và cồn Phụng.
  • Cảnh báo tác động môi trường cấp bách từ nạn sụt lún lòng sông vượt ngưỡng sâu từ 15 mét đến hơn 20 mét, đòi hỏi giải pháp bảo tồn nghiêm ngặt.
  • Đề xuất khung giải pháp hoàn chỉnh nhằm đa dạng hóa sản phẩm tour đêm và nâng thời gian lưu trú bình quân của du khách đạt trên 24 giờ.
  • Xác lập vai trò trung tâm của cộng đồng sở tại trong việc gìn giữ di sản nghệ thuật Đờn ca tài tử và các làng nghề thủ công truyền thống.

Đóng góp then chốt của luận văn là cung cấp một bản đề xuất chiến lược có tính ứng dụng cao cho ngành du lịch hai tỉnh giai đoạn 2018 - 2025. Các cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp lữ hành cần nhanh chóng liên kết, bắt tay thực hiện quy hoạch hạ tầng và chuẩn hóa chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái ngay từ hôm nay để đưa cồn Tứ Linh phát triển bền vững và tỏa sáng trên bản đồ du lịch quốc gia.