Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CHUYÊN VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC THEO TIẾP CẬN VỊ TRÍ VIỆC LÀM 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Các nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực trong trường đại học Những thập niên đầu của thế kỷ XXI, nhiều quốc gia, nhiều tổ chức quốc tế và nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đã giành sự quan tâm cho phát triển GDĐH. UNESCO đã tổ chức nhiều hội nghị, hội thảo khoa học, với sự tham gia của nhiều chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực GDĐH.
Năm 2000, tại trụ sở UNESCO ở Paris đã diễn ra Hội nghị thế giới về giáo dục đại học, với gần 1.000 người tham dự, đến từ 150 quốc gia. Hội nghị này đã thảo luận về các động thái mới của GDĐH trước những thay đổi và phát triển của xã hội, KHCN, nhất là ảnh hưởng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Khai mạc hội nghị, ông Koichiro Masura, Tổng Giám đốc của UNESCO đã phác thảo bốn xu thế đang làm thay đổi GDĐH: 1) Sự gia tăng nhu cầu học ĐH, với 51.000 SV mới trên toàn thế giới kể từ năm 2000; 2) Sự đa dạng hóa các nhà cung cấp GDĐH, trong đó GDĐH tư nhân hiện nay đã chiếm gần 1/3 tổng số SV trên toàn thế giới; 3) Sự ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ thông tin và truyền thông lên tất cả mọi khía cạnh của hoạt động học tập, từ cung cấp các khóa học và chia sẻ kiến thức đến hợp tác triển khai các dự án nghiên cứu khoa học và tạo điều kiện tiếp cận với nguồn tài nguyên giáo dục mở, miễn phí; 4) Sự tác động của toàn cầu hóa, được phản ánh qua số lượng SV học tập ở nước ngoài ngày càng tăng, qua việc các trường ĐH thành lập các chi nhánh chương trình học tập nước ngoài [91]. Những xu thế này không những làm thay đổi GDĐH mà quan niệm về xây dựng và phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH cũng có sự thay đổi, thể hiện qua các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả.
Có thể khái quát những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và trong nước về phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH trên một số phương diện chính sau đây: Nghiên cứu về vị trí, vai trò nguồn nhân lực của trường ĐH, các tác giả 9 Victor Minichiello [92], Catherine Armstrong [82] đều xem nguồn nhân lực (đội ngũ CBQL, GV, CV) quyết định chất lượng của một trường ĐH. Các tác giả Linda Darling - Hammond [85], Christian Batal [14] khẳng định, không thể có một trường ĐH danh tiếng nếu thiếu một nguồn nhân lực xuất sắc. Vị trí, vai trò nguồn nhân lực của trường ĐH cũng được đề cập tới ở các nghiên cứu trong nước. Tác giả Nguyễn Minh Đường [20], Vũ Thị Hằng [25] cho rằng, nguồn nhân lực mạnh là yếu tố đảm bảo để các trường ĐH phát triển vững chắc, nhất là trong bối cảnh của cuộc CMCN 4.0 và GDĐH càng ngày càng có có sự cạnh tranh gay gắt, không chỉ đối với các trường ĐH trong nước mà còn đối với các trường ĐH nước ngoài.
Các tác giả Phạm Minh Hạc [24], Phạm Minh Mục, Đặng Quốc Bảo [49], Nguyễn Văn Đệ [19], Phạm Hồng Quang [57], Ngô Thị Bích Thảo [68]. cũng nhấn mạnh vị trí, vai trò nguồn nhân lực của trường ĐH. Nghiên cứu về ý nghĩa của phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH, tác giả Linda Darling - Hammond [85] nhấn mạnh, phát triển nguồn nhân lực là công việc đặc biệt quan trọng đối với trường ĐH. Vì thế, các trường ĐH cần phải chăm lo xây dựng và phát triển nguồn nhân lực.
Theo các tác giả Maria Hendriks, Hans Luyten, Jaap Scheerens, Peter Sleegers và Rien SteenJaap Scheerens [86], con đường quan trọng bậc nhất để nâng cao chất lượng GDĐH là phát triển nguồn nhân lực. Tầm quan trọng của việc thu hút và giữ chân các CBQL, GV, CV có trình độ cao trong lĩnh vực GDĐH, cũng như cung cấp cho họ đầy đủ các điều kiện làm việc cũng được đề cập tới trong bài phát biểu của ông Tổng Giám đốc UNESCO [91]. Ở trong nước, các tác giả Đỗ Minh Cương, Nguyễn Thị Doan [16], cho rằng, phát triển nguồn nhân lực là nhiệm vụ trung tâm của bất kỳ trường ĐH nào. Tác giả Nguyễn Minh Đường [21], trên cơ sở phân tích tác động của cuộc CMCN 4.0 đến đào tạo nhân lực (làm thay đổi cơ cấu ngành nghề và trình độ đào tạo; làm thay đổi chuẩn đầu ra của hệ thống đào tạo nhân lực; làm thay đổi phương pháp dạy và học; làm thay đổi QLGD) đã chỉ ra ý nghĩa quan trọng của 1 sự phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH.
Nguồn nhân lực trong trường ĐH có đảm bảo chất lượng thì mới tạo ra các nguồn nhân lực khác, đáp ứng yêu cầu phát triển cho mọi lĩnh vực KT-XH của đất nước. Tác giả Lê Đức Ngọc cho rằng, có các lý do chủ yếu sau đây khiến cho các trường ĐH đặc biệt quan tâm đến vấn đề phát triển nguồn nhân lực, đó là: Năng lực của đội ngũ quyết định chất lượng đào tạo, NCKH và phục vụ cộng đồng của một trường ĐH; lương và phụ cấp cho đội ngũ này là khoản chi phí lớn nhất của mỗi trường ĐH, gắn liền với chất lượng, hiệu quả, hiệu suất đào tạo. Do vậy, các trường ĐH cần phải luôn luôn quan tâm đến công tác bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho CBQL, GV, CV; đồng thời phải dành kinh phí từ các nguồn khác nhau cho công tác này [50]. Gắn phát triển nguồn nhân lực với đánh giá nguồn nhân lực, các tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến [75], Phạm Văn Thuần và Nghiêm Thị Thanh [71] đã xem đây là hai vấn đề then chốt của các trường ĐH hiện nay.
Theo các tác giả, thực chất của phát triển nguồn nhân lực là phát triển nghề nghiệp cho CBQL, GV, CV và trường ĐH phải có trách nhiệm lâu dài đối với sự phát triển này Đầu thập niên 2010, sau khi Ban cán sự Đảng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Nghị quyết về đổi mới quản lý GDĐH giai đoạn 2010-2012 [6] và Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai chương trình hành động thực hiện Nghị quyết, trên các phương tiện thông tin đại chúng đã xuất hiện nhiều bài viết, bài trả lời phỏng vấn khẳng định CBQL, GV, CV của trường ĐH giữ vai trò đi đầu, nòng cốt trong đổi mới GDĐH và để GDĐH Việt Nam hội nhập ngày càng sâu hơn với GDĐH thế giới, cần phải tập trung phát triển nguồn nhân lực, trong đó có đội ngũ CV. Nghiên cứu về yêu cầu đối với phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH, các tác giả David Kember và Lyn Gow [84] cho rằng, trong một môi trường đang thay đổi, cần quan tâm đến việc hình thành ở CBQL, GV, CV những năng lực cần thiết. Theo tác giả Catherine Armstrong [82], trường ĐH cần quan tâm phát triển các kỹ năng phù hợp với CMNV cho CBQL, GV, CV; đồng thời giúp họ tích lũy kinh nghiệm trên lĩnh vực công việc của mình. Nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển tính sáng tạo cho CBQL, GV, CV trường ĐH, nhất là đối với GV; các tác giả Niels Brouwer và Fred Korthagen 1 [88] đã cho rằng, nếu không phát triển tính sáng tạo cho CBQL, GV, CV thì các trường ĐH không thể đào tạo ra được những nhân lực sáng tạo cho xã hội.
Các tác giả khác như Speck và Knipe [90], Chapel Hill [83] lại quan tâm đến phát triển chuyên môn cho CBQL, GV, CV trường ĐH bằng các hình thức đa dạng, như tạo cơ hội học tập cho họ; tham gia các hoạt động tư vấn tâm lý cho SV, giúp đỡ SV học tập theo các mô hình đào tạo khác nhau; giám sát và hỗ trợ kỹ thuật cho các cơ sở giáo dục; tham quan, thực tế v. Các tác giả Allan Ellis and Renata Phelps [80] nhấn mạnh, trong trường ĐH, phát triển nguồn nhân lực cần quan tâm đến các yếu tố như: Niềm tin và năng lực, chất lượng công việc, sự liên tục trau dồi và phát triển tri thức khoa học, kỹ năng nghề nghiệp, tình cảm nghề nghiệp. Thiếu các yếu tố này, nguồn nhân lực không thể đảm bảo được chất lượng. Dựa vào sự phân tích thực trạng nguồn nhân lực của các trường ĐH Việt Nam trong thời gian qua, tác giả Phan Văn Kha, đã đề xuất một số yêu cầu phát triển nguồn nhân lực này, đó là: 1) Ưu tiên chất lượng GDĐH trong mối tương quan với tăng quy mô trong phát triển nguồn nhân lực của trường ĐH; 2) Cần thiết phải xây dựng chuẩn nghề nghiệp của CBQL, GV, CV trường ĐH phục vụ cho công tác đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá; 3) Định mức lao động của CBQL, GV, CV trường ĐH cần được đổi mới gắn với VTVL; 4) Xác định mục tiêu và giải pháp chiến lược phát triển nguồn nhân lực là trách nhiệm của các trường ĐH; 5) Để cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của CBQL, GV, CV trường ĐH, cần điều chỉnh chính sách lương và các chính sách đãi ngộ dựa trên tiêu chuẩn nghề nghiệp [39].
Các tác giả Bùi Văn Quân và Nguyễn Ngọc Cầu, khi nghiên cứu về yêu cầu phát triển nguồn nhân lực của trường ĐH đã nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển nguồn nhân lực này theo các cách tiếp cận đa dạng: tiếp cận theo mục tiêu phát triển nguồn nhân lực; tiếp cận theo nội dung phát triển nguồn nhân lực; tiếp cận theo phương pháp quản lý nguồn nhân lực (gồm phương pháp giáo dục, phương pháp kinh tế, phương pháp hành chính) và tiếp cận theo VTVL. Các tác giả cho rằng, tùy theo điều kiện cụ thể của từng trường ĐH mà lựa chọn cách tiếp cận này hay khác trong phát triển nguồn nhân lực; riêng đối với phát triển nguồn nhân lực là đội ngũ CV cần tiếp cận theo VTVL [58]. 1 Nghiên cứu về giải pháp phát triển nguồn nhân lực trong trường ĐH, các tác giả An Lieberman và Phi Delta Kappan, trên cơ sở mô tả những việc mà các trường ĐH đã làm để hỗ trợ phát triển đội ngũ CBQL, GV, CV cho rằng: Có những việc các trường ĐH đã làm tốt (xây dựng nội dung đào tạo, bồi dưỡng CBQL, GV, CV; đánh giá CBQL, GV, CV…), có những việc các trường ĐH làm chưa tốt (tạo điều kiện để CBQL, GV, CV trao đổi CMNV với các đồng nghiệp nước ngoài; sự hẫng hụt về thế hệ trong đội ngũ CBQL, GV, CV…). Từ đó, các tác giả đã đề xuất một số giải pháp để phát triển đội ngũ này trong các trường ĐH [81].