CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN CHỢ Ở MIỀN NÚI 1. Khái niệm chợ, sự cần thiết và yêu cầu phát triển chợ ở miền núi 1. Khái niệm và phân loại chợ 1. Khái niệm Theo Đại từ điển tiếng Việt (2003), “Chợ là nơi tụ họp giữa người mua và người bán để trao đổi hàng hóa, thực phẩm hàng ngày theo từng buổi hoặc từng phiên nhất định”.
Trong một số từ điển tiếng Việt khác đang được lưu hành: “Chợ là nơi công cộng để đông người đến mua bán vào những ngày hoặc những buổi nhất định.” Theo Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ (2003), “Chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyển thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của người dân.” Bên cạnh đó, “Chợ dân sinh là chợ mua bán, trao đổi hàng hóa do người dân sản xuất, nuôi trồng và kinh doanh hàng hóa thông dụng, thiết yếu phục vụ nhu cầu đời sống của người dân”, Nghị định số 60/2024/NĐ-CP Về phát triển và quản lý chợ (2024). Tổng quát, chợ là nơi hội tụ giao thương, trao đổi văn hoá, trao đổi hàng hoá, vật dụng thiết yếu phục vụ cuộc sống hàng ngày của mọi người. Phân loại chợ Chợ dân sinh Hiểu theo nghĩa đơn giản, chợ truyền thống hay còn được biết với cái tên chợ dân sinh, là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông và đời sống tiêu dùng xã hội, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư. Chợ dân sinh được phân thành hạng I, hạng II và hạng III theo các tiêu chí quy định dưới đây.
A, Chợ hạng I Là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố theo quy hoạch, được đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thương mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và được tổ chức họp thường xuyên. 4 Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức các hoạt động: trông giữ xe, bốc xếp hàng hóa, kho bảo quản hàng hóa, đo lường, kiểm tra chất lượng hàng hóa, vệ sinh an toàn thực phẩm và hoạt động khác. B, Chợ hạng II Là chợ có từ 200 điểm kinh doanh đến 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố theo quy hoạch, được đặt ở trung tâm giao lưu kinh tế của khu vực và được tổ chức họp thường xuyên hay không thường xuyên. Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động chợ và tổ chức các hoạt động tối thiểu sau: trông giữ xe, bốc xếp hàng hóa, kho bảo quản hàng hóa, đo lường, vệ sinh công cộng.
C, Chợ hạng III Là các chợ có dưới 200 điểm kinh doanh hoặc các chợ chưa được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố. Chủ yếu phục vụ nhu cầu mua bán hàng hóa của nhân dân trong xã, phường và các địa bàn phụ cận. Chợ đầu mối A, Tiêu chí chợ đầu mối Vị trí: Gần vùng nông sản hàng hóa tập trung với quy mô lớn hoặc gần trung tâm tiêu dùng, ngoại vi các đô thị lớn; gần đầu mối giao thông, kết nối thuận tiện với mạng lưới đường bộ, đường sông hoặc đường sắt; đảm bảo các quy định hiện hành về an ninh quốc phòng, trật tự an toàn giao thông, vệ sinh an toàn thực phẩm và không gây tác động xấu tới môi trường; Thiết kế kiến trúc và tổ chức không gian: theo các quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn có liên quan về thiết kế chợ, an toàn thực phẩm; Quy mô: Diện tích mặt bằng chợ đầu mối căn cứ trên dung lượng thị trường, luân chuyển hàng hóa phục vụ cho phát triển lưu thông hàng hóa, sản xuất, tiêu dùng và xuất nhập khẩu của tỉnh, khu vực hoặc cả nước. Diện tích mặt bằng nền chợ tối thiểu là 8.000m2 (đối với chợ cải tạo, nâng cấp đạt chuẩn chợ đầu mối) và tối thiểu 10.000 m2 (đối với chợ đầu mối xây mới) không kể diện tích dành cho khuôn viên, đường đi, bãi đỗ xe và các công trình phụ trợ khác; - Hạng mục công trình: Các công trình thiết yếu: bãi giữ xe; hệ thống cấp thoát nước và xử lý nước thải; địa điểm tập kết phế thải, phế liệu.
Các hạng mục yêu cầu kỹ thuật: về phòng cháy, chữa cháy, VSATTP và bảo vệ môi 5 trường, ứng phó với biến đổi khí hậu theo quy định của pháp luật. Các hạng mục công trình chính của chợ đầu mối bao gồm: khu kinh doanh hàng hóa, nông sản, thực phẩm theo từng phân khu ngành hàng, truy suất và quản lý chất lượng; khu vực phân loại và sơ chế, gia công, bao bì, đóng gói hàng hóa nông sản; kho bãi tập kết nông sản; khu dịch vụ hỗ trợ các dịch vụ thiết yếu. B, Phân loại: - Chợ đầu mối thu mua tại các vùng sản xuất hàng hóa, nông sản, thực phẩm tập trung, có tính chuyên canh, quy mô lớn và ổn định. - Chợ đầu mối bán buôn đa ngành hoặc chuyên ngành như rau củ quả, thủy hải sản, phạm vi hoạt động tối thiểu trong một tỉnh.
Vai trò của chợ miền núi Trung tâm phát triển kinh tế miền núi Về mặt kinh tế, chợ là một bộ phận cấu thành quan trọng của phát triển kinh tế, mạng lưới phân phối hàng hóa, mở rộng phát triển thị trường giao lưu hàng hóa, phát triển cơ sở hạ tầng thương mại. Chợ miền núi là nơi tiêu thụ nông sản hàng hóa, tập trung thu gom các sản phẩm, hàng hóa phân tán, nhỏ lẻ để cung ứng cho các thị trường tiêu thị lớn trong và ngoài nước, vừa là nơi cung ứng hàng công nghiệp tiêu dùng cho nông dân và một số loại vật tư cho sản xuất nông nghiệp. Ở miền núi, chợ không chỉ là động lực thúc đẩy phát triển sản xuất, góp phần tích cực vào công cuộc xóa đói giảm nghèo, tăng ý thức về kinh tế hàng hóa của người dân đẩy mạnh trao đổi mua bán. Mỗi buổi chợ là một cơ hội mà người dân vùng miền núi giao lưu trao đổi, mua bán, lưu thông hàng hóa của mình và cập nhật các thông tin về thị trường.
Điều này góp phần không nhỏ đến tư duy kinh tế của người dân, làm tăng khả năng phản ứng của người dân với thị trường. Từ đó, người dân sẽ chủ động hơn trong việc tự mình ý thức được công việc làm ăn của mình trong công cuộc đổi mới. Mỗi nhân tố nhỏ trong nền kinh tế phát triển, nền kinh tế sẽ dần được thay đổi. Chợ miền núi được xem là trung tâm kinh tế miền núi chính của người tiêu dùng trên địa bàn.
Trung tâm kinh tế này phát triển, kéo theo những nhu cầu về việc làm tăng cao, cải thiện và giải quyết việc làm cho lao động địa phương, nâng cao đời sống nhân dân, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội. Thực tế cho thấy, trên các chợ ở nước ta nói chung, số lượng việc làm cho người lao động tại các chợ là hơn 2,3 triệu người đang làm việc và buôn bán trong các chợ. Với những chính sách được áp dụng tốt, số lượng này được ước tính tăng 10% mỗi năm. 6 Trung tâm dịch vụ miền núi Chợ gắn liền với đời sống hàng ngày của mỗi gia đình, đặc biệt là tại các địa bàn miền núi, vùng sâu vùng xa.
Đa số các dịch vụ thương mại, cung cấp hàng hóa, dịch vụ đều diễn ra qua chợ. Chợ là nơi cung cấp các dịch vụ, hàng hóa cho các khu vực dân cư trên địa bàn. Từ cái tăm, con tép, mớ rau, hạt gạo, thực phẩm tươi sống sử dụng mỗi ngày đều được trao đổi qua chợ. Bên cạnh đó, trong thời đại nền kinh tế phát triển như hiện nay, khá nhiều hình thức thương mại xuất hiện cạnh tranh trực tiếp với chợ, vì thế nên cần thiết phải phát triển, nâng cấp, mở rộng quy mô chợ trên địa bàn; đầu tư vào dịch vụ, trang biết bị bảo vệ hàng hóa, bảo vệ an toàn người tiêu dùng.
Nâng cao khả năng tiếp cận thị trường của người dân Đối với người tiêu dùng ở vùng miền núi, vùng sâu vùng xa, chợ là cầu nối giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng. Chợ là nơi để người dân tiếp cận với lượng hàng hóa đa dạng, trao đổi các thông tin về giá cả, ý thức xã hội, làm tăng khả năng phản ứng của người dân với thị trường, với thời thế để từ đó tự các cá nhân quyết định được công việc làm ăn, buôn bán sao cho hiệu quả và phù hợp với lợi ích chung của xã hội. Qua việc là môi trường tiếp cận thị trường cho người tiêu dùng, chợ luôn thu hút thêm đông đảo đội ngũ lao động của địa phương, tạo điều kiện lao động ổn định, tăng thêm nguồn lao động tại chợ, giảm bớt gánh nặng thất nghiệp và các tệ nạn xã hội trên địa bàn. Khái niệm phát triển chợ miền núi Phát triển chợ là quá trình phát triển đồng thời về chiều rộng và chiều sâu.
Đặc biệt, đối với các địa phương miền núi, hệ thống chợ không chỉ là nơi giao thương buôn bán mà còn là nơi lưu giữ văn hóa truyền thống nên việc phát triển chợ miền núi cần tích hợp đầy đủ các nội dung phát triển chợ mang ý nghĩa kinh tế và ý nghĩa xã hội. Phát triển chợ miền núi là quá trình thực thi kế hoạch “căn cứ vào quy hoạch tỉnh, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh, các quy hoạch khác có liên quan và nhu cầu phát triển; bao gồm các hoạt động chính như đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp chợ, kêu gọi thu hút đầu tư phát triển hệ thống chợ trên địa bàn”, theo Nghị định số 60/2024/NĐ- CP Về phát triển và quản lý chợ (2024). Nội dung chủ yếu của phát triển chợ miền núi bao gồm: - Phát triển về số lượng - Hợp lý hóa mật độ và phân bố chợ - Phát triển về quy mô chợ 7 - Phát triển về chất lượng chợ Kế hoạch phát triển chợ bao gồm: căn cứ pháp lý, mục tiêu, nhiệm vụ giải pháp, phương án phát triển chợ (đầu tư xây dựng, phát triển, mở rộng, cải tạo chợ và các nội dung khác có liên quan) và đơn vị tổ chức thực hiện.