Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾT HỢP TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI 1. QUAN NIỆM VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI 1. Quan niệm về tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề cốt lõi của lý luận về phát triển kinh tế. Tăng trưởng kinh tế không chỉ là vấn đề của kinh tế học mà còn là vấn đề mang tính chính trị và xã hội sâu sắc.
Ở nước ta, khi chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phạm trù tăng trưởng kinh tế trở thành một trong những phạm trù trung tâm của cả khoa học kinh tế, khoa học xã hội và nhân văn. Là những người duy vật biện chứng, C.Ăngghen tuy không trực tiếp đề cập đến vấn đề tăng trưởng kinh tế nhưng các ông đã nhiều lần nhấn mạnh đến tầm quan trọng của các yếu tố vật chất, của sự phát triển lực lượng sản xuất nhằm tăng năng suất lao động, của phát triển kinh tế. Bởi lẽ “trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trước khi có thể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học…”[7, 166]. Các ông khẳng định “không có những yếu tố đó thì lịch sử của chủ nghĩa cộng sản đã chứng tỏ ý niệm về cuộc cách mạng dù có được phát triển hàng trăm lần đi nữa cũng hoàn toàn chẳng có ý nghĩa gì đối với sự phát triển trên thực tế cả”[7, 307].
Hơn nữa, nếu thiếu cái tiền đề tuyệt đối cần thiết đó, thì mọi quan hệ xã hội và đời sống xã hội nói chung sẽ “chỉ là một sự nghèo nàn đã trở thành phổ biến, và như vậy cũng bắt đầu trở lại một cuộc đấu tranh để giành những cái cần thiết”[5, 296]. Dựa vào những luận điểm cơ bản của C.Lênin đã vận dụng sáng tạo để hoạch định những chính sách kinh tế - xã hội đúng 10 đắn mà tiêu biểu là Chính sách kinh tế mới (NEP). Thực tế đã kiểm nghiệm rằng, NEP đã vượt qua khuôn khổ của một chính sách kinh tế - xã hội để trở thành một chiến lược phát triển của chủ nghĩa xã hội trên phương diện lý luận và thực tiễn. Tuy chỉ được thực hiện trong một thời gian ngắn, nhưng NEP đã để lại một sự mẫu mực về sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội, chính sách kinh tế với chính sách xã hội trong phát triển.
Ngày nay, trên thế giới mặc dù có những quan điểm khác nhau trong đường lối chính trị - xã hội, nhưng nhìn chung việc nhìn nhận về sự tiến bộ của một nước tương đối thống nhất, thường được đánh giá trên hai mặt: tăng trưởng về kinh tế và sự tiến bộ về mặt xã hội - môi trường. Khái niệm tăng trưởng (growth) nói chung được dùng để chỉ sự lớn lên, tăng thêm, mở rộng về quy mô của một hiện tượng hay một “hệ thống” nào đó. Trong tiếng Việt, đôi khi chúng ta còn dùng khái niệm “tăng”, “sự gia tăng” để chỉ sự tăng trưởng. Tăng trưởng kinh tế là khái niệm diễn tả động thái vận động của một nền kinh tế, đó là việc mở rộng sản lượng quốc gia tiềm năng qua thời gian của một nước, hay là mở rộng khả năng kinh tế để sản xuất, di chuyển giới hạn khả năng sản xuất qua thời gian.
Khái niệm tăng trưởng kinh tế (Economic Growth) lần đầu tiên xuất hiện trong tác phẩm Của cải của các dân tộc của Adam Smith xuất bản năm 1776. Nhưng mãi đến năm 1956, trong bài viết Một đóng góp cho lý thuyết tăng trưởng kinh tế (A Contribution to the Theory of Economic Growh), nhà kinh tế học Robert Solow mới lý giải đầy đủ khái niệm này. Hiện nay khái niệm này đang được phát triển, ngày càng được bổ sung hoàn thiện hơn. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về tăng trưởng kinh tế.
Nhưng nhìn chung, hầu hết các quốc gia, các quan điểm đều đồng tình, thống nhất ở định nghĩa và thước đo chung của tăng trưởng kinh tế. Theo đó, tăng trưởng kinh tế thường được hiểu là sự gia tăng về quy mô sản lượng của nền kinh tế trong 11 một thời gian nhất định (thường là một năm). Sự tăng trưởng được so sánh theo các thời điểm gốc sẽ phản ánh tốc độ tăng trưởng. Đó là sự gia tăng quy mô sản lượng kinh tế nhanh hay chậm so với thời điểm gốc.
Quy mô và tốc độ tăng trưởng là hai nội dung quan trọng trong khái niệm tăng trưởng kinh tế. Để đánh giá sự tăng trưởng kinh tế, người ta thường dùng nhiều thước đo, trong đó phổ biến là tổng sản phẩm quốc dân, tổng sản phẩm quốc nội, thu nhập bình quân đầu người. Tổng sản phẩm quốc dân (GNP) là tổng giá trị tính bằng tiền của những hàng hóa và dịch vụ mà một nước sản xuất ra từ các yếu tố sản xuất của mình (dù sản xuất đó ở trong nước hay nước ngoài) trong một thời gian nhất định (thường được tính theo năm). Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) là tổng giá trị tính bằng tiền của những hàng hóa và dịch mà một nước sản xuất ra trên lãnh thổ của nước đó (dù nó thuộc về người trong nước hay nước ngoài) trong một thời gian nhất định (thường được tính theo năm).
Ở Việt Nam và một số nước khác, GDP là chỉ số hiện được dùng phổ biến hơn GNP. Khái niệm tăng trưởng kinh tế có liên quan chặt chẽ đến khái niệm phát triển kinh tế. Tăng trưởng kinh tế chỉ là sự tăng thêm về lượng của nền kinh tế, trong khi đó, phát triển kinh tế là sự tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế từ thấp lên cao, cả về số lượng và chất lượng, bao gồm cả sự tăng lên thêm về lượng, sự tiến bộ trong cơ cấu kinh tế và sự ổn định về mọi mặt của xã hội trong một thời gian nhất định. Nếu phát triển kinh tế được hiểu là sự tăng trưởng kinh tế một cách toàn diện, bền vững, theo hướng tiến bộ và hiện đại, thì tăng trưởng kinh tế chỉ là khái niệm dùng để chỉ quy mô tăng trưởng của nền kinh tế trong một thời gian nhất định.
Tăng trưởng kinh tế chỉ biểu hiện một mặt của phát triển kinh tế. Do đó, chỉ có phát triển mới bao hàm sự thay đổi toàn diện của nền kinh tế. Đó là quá trình phát triển từ thấp đến cao, với 12 những biến đổi cả về lượng lẫn về chất, trong đó nhân tố đổi thay quan trọng là sự phát triển của lực lượng sản xuất và sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo xu hướng hiện đại. Vì vậy, về lâu dài chỉ có phát triển kinh tế với đúng nghĩa mới có tác động tích cực đến quá trình thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội.
Tăng trưởng kinh tế có vai trò rất quan trọng, là nội dung cơ bản và là điều kiện có ý nghĩa to lớn đối với sự thịnh vượng chung của cộng đồng xã hội, của một khu vực dân cư hoặc của một quốc gia. Tăng trưởng kinh tế là cơ sở để thực hiện hàng loạt các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội. Trước hết, tăng trưởng kinh tế thể hiện bằng sự tăng lên về số lượng, chất lượng hàng hóa, dịch vụ và các yếu tố sản xuất ra nó. Do đó, một mặt tăng trưởng kinh tế là tiền đề vật chất để giảm bớt trình trạng nghèo đói.
Tăng trưởng kinh tế nhanh là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với mọi quốc gia trên con đường vượt lên khắc phục sự lạc hậu, hướng tới giàu có, thịnh vượng. Mặt khác, tăng trưởng kinh tế góp phần khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của quốc gia như đất đai, vốn, nguồn nhân lực, tài nguyên thiên nhiên…, khai thác lợi thế của các vùng miền, của các thành phần kinh tế nhờ sự gia tăng các nguồn lực đầu tư, đồng thời làm tăng quy mô sản xuất. Tăng trưởng kinh tế là tiền đề làm cho mức thu nhập của dân cư tăng, phúc lợi xã hội và chất lượng cuộc sống của cộng đồng được cải thiện như: kéo dài tuổi thọ, giảm tỉ lệ suy dinh dưỡng và tử vong ở trẻ em, giúp cho giáo dục, y tế, văn hóa…phát triển, góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người dân, những tập quán lạc hậu dần dần được xóa bỏ. Bên cạnh đó, tăng trưởng kinh tế tạo điều kiện giải quyết công ăn việc làm, giảm thất nghiệp.
Khi một nền kinh tế có tỷ lệ tăng trưởng cao thì một trong những nguyên nhân quan trọng là đã sử dụng tốt hơn lực lượng lao động. Vì vậy, nhìn chung tăng trưởng kinh tế nhanh thì thất nghiệp có xu hướng 13 giảm. Điều này đặt biệt có ý nghĩa quan trọng đối với quốc gia có dân số đông, tỷ lệ thất nghiệp cao. Tăng trưởng kinh tế còn tạo tiền đề vật chất để củng cố an ninh quốc phòng, củng cố chế độ chính trị, làm tăng uy tín và vai trò quản lý của nhà nước đối với xã hội, làm tăng sự đồng thuận xã hội.
Hình ảnh và vị thế của quốc gia ngày càng được nâng cao trên trường quốc tế. Những tác động tích cực của tăng trưởng kinh tế có ý nghĩa quan trọng đối với các nước chậm phát triển như nước ta. Tăng trưởng kinh tế chính là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng suất lao động xã hội, tạo điều kiện vật chất để khắc phục sự tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nước khác. Mặc dù tăng trưởng kinh tế là mục tiêu thường xuyên của các quốc gia, nhưng sẽ là không đúng nếu theo đuổi tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá.
Thực tế cho thấy, không phải sự tăng trưởng nào cũng mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội như mong muốn. Tăng trưởng kinh tế có thể gây ra những mặt trái của nó và nếu không có những hướng giải quyết đúng đắn sẽ cản trở quá trình phát triển của đất nước. Những mặt trái này bao hàm tất cả các phương diện: kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, đạo đức… cụ thể: Nền kinh tế chứa đựng nhiều nhân tố bất ổn nếu tăng trưởng bằng con đường hướng ngoại bỏ quên thị trường trong nước, phụ thuộc vào thị trường bên ngoài, hoặc tăng trưởng trong ngắn hạn nhưng sẽ mất cân đối trong dài hạn do đi vào chiều rộng mà chưa đi vào chiều sâu của tăng trưởng.