Pháp Luật Về Trợ Giúp Xã Hội Đối Với Người Cao Tuổi Ở Việt Nam Hiện Nay

Chuyên khảo luật học phân tích Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi ở việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Bùi Thị Thanh Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Hồng Anh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Pháp Luật Về Trợ Giúp Xã Hội Đối Với Người Cao Tuổi Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Trợ Giúp Xã Hội Cho Người Cao Tuổi

Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi là một lĩnh vực quan trọng, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước và xã hội đối với những người đã có nhiều đóng góp cho đất nước. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Người cao tuổi cần được tôn vinh, chăm sóc và phát huy kinh nghiệm sống, tiềm năng trí tuệ trong công cuộc xây dựng đất nước. Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, đặc biệt là trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng ở Việt Nam.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của người cao tuổi theo pháp luật

Theo Luật Người cao tuổi Việt Nam năm 2009, người cao tuổi là công dân Việt Nam từ 60 tuổi trở lên. Hiến pháp năm 2013 khẳng định người cao tuổi được Nhà nước, gia đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò. Quyền lợi của người cao tuổi bao gồm được bảo đảm các nhu cầu cơ bản, quyết định nơi ở, được ưu tiên sử dụng dịch vụ, tham gia hoạt động văn hóa, giáo dục, thể thao, và được tạo điều kiện làm việc phù hợp. Pháp luật cũng quy định về nghĩa vụ của người cao tuổi đối với gia đình và xã hội.

1.2. Định nghĩa và bản chất của trợ giúp xã hội cho người cao tuổi

Trợ giúp xã hội là một hợp phần quan trọng của hệ thống an sinh xã hội, nhằm hỗ trợ những người cao tuổi yếu thế, giúp họ vượt qua khó khăn và hòa nhập cộng đồng. Các hình thức trợ giúp xã hội có thể bao gồm tiền mặt, hiện vật, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ nhà ở, và tư vấn pháp lý. Mục tiêu của trợ giúp xã hội là đảm bảo mức sống tối thiểu cho người cao tuổi, đồng thời tạo điều kiện để họ phát huy khả năng và đóng góp cho xã hội.

II. Thực Trạng Pháp Luật Về Trợ Cấp Xã Hội Cho Người Già

Pháp luật về trợ cấp xã hội cho người già ở Việt Nam đã trải qua quá trình hình thành và phát triển, từng bước hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức trong quá trình thực thi, như mức trợ cấp còn thấp, thủ tục hành chính phức tạp, và sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật. Việc đánh giá thực trạng pháp luật là cần thiết để đưa ra các giải pháp phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả của chính sách trợ giúp người cao tuổi.

2.1. Lịch sử hình thành và phát triển pháp luật trợ giúp người cao tuổi

Từ những năm đầu đổi mới, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật quan trọng về người cao tuổi, như Luật Người cao tuổi, Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành. Các văn bản này quy định về quyền lợi của người cao tuổi, trách nhiệm của gia đình, xã hội và Nhà nước trong việc chăm sóc và bảo vệ người cao tuổi. Quá trình phát triển pháp luật luôn gắn liền với sự thay đổi của tình hình kinh tế - xã hội và nhận thức về vai trò của người cao tuổi.

2.2. Đánh giá hiệu quả thực thi chính sách trợ cấp xã hội hiện hành

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, nhưng hiệu quả thực thi chính sách trợ cấp xã hội cho người cao tuổi vẫn còn hạn chế. Mức trợ cấp hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầu sống tối thiểu của người cao tuổi, đặc biệt là những người không có lương hưu hoặc thu nhập ổn định. Thủ tục nhận trợ cấp còn phức tạp, gây khó khăn cho người cao tuổi. Cần có đánh giá toàn diện để xác định những bất cập và đề xuất giải pháp khắc phục.

2.3. Các vướng mắc bất cập trong quy định về trợ cấp xã hội

Một số quy định về trợ cấp xã hội còn chồng chéo, thiếu rõ ràng, gây khó khăn cho việc áp dụng. Việc xác định đối tượng được hưởng trợ cấp còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng bỏ sót hoặc cấp sai đối tượng. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để đảm bảo tính thống nhất, minh bạch và hiệu quả của chính sách trợ giúp xã hội.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Trợ Giúp Xã Hội Người Già

Để nâng cao hiệu quả của pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi, cần có các giải pháp đồng bộ, từ việc hoàn thiện hệ thống pháp luật đến nâng cao năng lực thực thi và tăng cường giám sát. Các giải pháp cần tập trung vào việc đảm bảo quyền lợi của người cao tuổi, tạo điều kiện để họ sống vui, sống khỏe và có cuộc sống достойный.

3.1. Sửa đổi bổ sung các quy định về điều kiện hưởng trợ cấp

Cần rà soát, sửa đổi các quy định về điều kiện hưởng trợ cấp để đảm bảo tính công bằng, minh bạch và phù hợp với thực tế. Nên mở rộng đối tượng được hưởng trợ cấp, đặc biệt là những người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, không có người thân chăm sóc. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục xác nhận điều kiện hưởng trợ cấp để tạo thuận lợi cho người cao tuổi.

3.2. Nâng cao mức trợ cấp xã hội cho người cao tuổi

Mức trợ cấp xã hội hiện nay cần được điều chỉnh tăng lên để đảm bảo đáp ứng nhu cầu sống tối thiểu của người cao tuổi. Việc điều chỉnh mức trợ cấp cần dựa trên cơ sở khảo sát, đánh giá chi phí sinh hoạt thực tế và khả năng ngân sách của Nhà nước. Nên có cơ chế điều chỉnh mức trợ cấp định kỳ để đảm bảo giá trị thực của trợ cấp không bị giảm sút do lạm phát.

3.3. Tăng cường nguồn lực cho công tác trợ giúp xã hội

Để thực hiện hiệu quả chính sách trợ giúp xã hội, cần tăng cường nguồn lực tài chính, nhân lực và cơ sở vật chất. Nhà nước cần ưu tiên bố trí ngân sách cho công tác trợ giúp xã hội, đồng thời khuyến khích sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác trợ giúp xã hội để nâng cao năng lực chuyên môn và tinh thần trách nhiệm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Pháp Luật Trợ Giúp Xã Hội Người Cao Tuổi

Việc thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi cần được triển khai đồng bộ ở các cấp, từ trung ương đến địa phương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng để đảm bảo người cao tuổi được hưởng đầy đủ quyền lợi và được chăm sóc tốt nhất. Việc đánh giá hiệu quả thực tế của các chính sách là rất quan trọng để có những điều chỉnh phù hợp.

4.1. Mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng

Phát triển các mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng là một giải pháp hiệu quả, giúp người cao tuổi được sống gần gũi với gia đình, bạn bè và được tham gia các hoạt động xã hội. Các mô hình này có thể bao gồm câu lạc bộ người cao tuổi, trung tâm chăm sóc ban ngày, dịch vụ chăm sóc tại nhà, và các chương trình tình nguyện.

4.2. Vai trò của Hội Người cao tuổi Việt Nam

Hội Người cao tuổi Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, đồng thời tham gia vào việc xây dựng và giám sát thực hiện chính sách trợ giúp xã hội. Hội cần được tạo điều kiện để phát huy vai trò là cầu nối giữa người cao tuổi và Nhà nước.

4.3. Kinh nghiệm quốc tế về trợ giúp người cao tuổi

Nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển về trợ giúp người cao tuổi là cần thiết để có những giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam. Các kinh nghiệm có thể bao gồm hệ thống lương hưu, bảo hiểm y tế, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, và các chương trình hỗ trợ cộng đồng.

V. Kết Luận Và Tương Lai Pháp Luật Trợ Giúp Xã Hội NCT

Pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm để đảm bảo quyền lợi và nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường nguồn lực và nâng cao hiệu quả thực thi để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội.

5.1. Tóm tắt những thành tựu và hạn chế

Pháp luật đã tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện chính sách trợ giúp xã hội, góp phần cải thiện đời sống của người cao tuổi. Tuy nhiên, mức trợ cấp còn thấp, thủ tục còn phức tạp và nguồn lực còn hạn chế là những thách thức cần vượt qua.

5.2. Định hướng phát triển pháp luật trong tương lai

Pháp luật cần hướng tới việc đảm bảo quyền an sinh xã hội cho người cao tuổi, tạo điều kiện để họ được sống khỏe mạnh, hạnh phúc và có cuộc sống достойный. Cần có sự tham gia của nhiều bên liên quan trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI 1. Khái niệm người cao tuổi, trợ giúp xã hội, pháp luật về trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi 1. Khái niệm người cao tuổi Trên diễn đàn khoa học hiện nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về người cao tuổi. Trước đây, người ta thường dùng thuật ngữ người già để chỉ những người có tuổi, hiện nay “người cao tuổi” ngày càng được sử dụng nhiều hơn.

Hai thuật ngữ này tuy không khác nhau về mặt khoa học song về tâm lý, “người cao tuổi” là thuật ngữ mang tính tích cực và thể hiện thái độ tôn trọng. Theo quan điểm y học: Người cao tuổi là người ở giai đoạn già hóa gắn liền với việc suy giảm các chức năng của cơ thể. Về mặt pháp luật: Luật Người cao tuổi Việt Nam năm 2009 quy định: Người cao tuổi là “Tất cả các công dân Việt Nam từ 60 tuổi trở lên”. Theo Tổ chức y tế thế giới: Người cao tuổi phải từ 70 tuổi trở lên.

Một số nước phát triển như Đức, Hoa Kỳ… lại quy định người cao tuổi là những người từ 65 tuổi trở lên. Sở dĩ ở mỗi nước có sự khác biệt về tuổi của người cao tuổi là do sự khác nhau về lứa tuổi có các biểu hiện về già của người dân ở các nước đó khác nhau. Những nước có hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe tốt thì tuổi thọ và sức khỏe của người dân cũng được nâng cao. Do đó, các biểu hiện của tuổi già thường đến muộn hơn.

Vì vậy, quy định về tuổi của các nước đó cũng khác nhau. Dưới góc độ của Công tác xã hội, người cao tuổi với những thay đổi về tâm sinh lý, lao động – thu nhập, quan hệ xã hội sẽ gặp nhiều khó khăn, vấn đề trong cuộc sống. Do 6 đó, người cao tuổi là một đối tượng yếu thế, đối tượng cần sự trợ giúp của cộng đồng. Người cao tuổi hay còn gọi là người già/người cao niên là người thuộc một bộ phận dân cư sống qua một độ tuổi nhất định, độ tuổi này được pháp luật của từng nước quy định.

Khái niệm người cao tuổi được sử dụng thay cho người già/ người cao niên vì thực tế nhiều người từ 60 tuổi trở lên, vẫn còn hoạt động, vì vậy cụm từ “người cao tuổi ” bao hàm sự kính trọng, động viên hơn so với cụm từ “người già”. Nhưng về khoa học thì người già hay người cao tuổi đều được dùng với ý nghĩa như nhau. Ở các nước phát triển, pháp luật quy định từ 65 tuổi trở lên được coi là người già/người cao niên/người cao tuổi. Tuy nhiên, ở các nước đang phát triển và kém phát triển, quy định về độ tuổi của người già/người cao niên/người cao tuổi thường là 60 tuổi trở lên.

Ngoại trừ một số nước quy định mốc 65 tuổi trở lên. Hiện nay, chưa có một tiêu chuẩn thống nhất cho các quốc gia, Liên Hợp Quốc chấp nhận từ 60 tuổi trở lên là mốc để xác định dân số già. Trong người già/người cao niên/người cao tuổi phân loại người già nhất từ 85 tuổi trở lên. Ở Việt Nam, Luật Người cao tuổi (Luật số 39/2009/QH12 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 23/11/2009 có hiệu lực ngày 1/7/2010) quy định “Người cao tuổi là công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ 60 tuổi trở lên”.

Quyền của người cao tuổi Khoản 3, Điều 37 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: Người cao tuổi được Nhà nước, gia đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. 7 Lần đầu tiên Hiến pháp nước ta đề cập đến quyền của người cao tuổi với nội dung toàn diện, phản ánh đầy đủ chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng về công tác người cao tuổi trong xu thế chung của thế giới và nước ta là già hóa dân số đang là hiện tượng phổ biến, mang tính toàn cầu. Thể chế hóa đường lối quan điểm của Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh, trong những năm qua, Nhà nước đã ban hành hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật, từng bước tạo dựng được hệ thống chính sách chăm sóc, phát huy vai trò người cao tuổi, xác định được mục tiêu của người cao tuổi là sống vui, sống khỏe, sống hạnh phúc. Cụ thể hóa Hiến pháp, khoản 1, Điều 3 Luật Người cao tuổi quy định quyền của người cao tuổi như sau: - Được bảo đảm các nhu cầu cơ bản về ăn, mặc, ở, đi lại, chăm sóc sức khoẻ; - Quyết định sống chung với con, cháu hoặc sống riêng theo ý muốn; - Được ưu tiên khi sử dụng các dịch vụ theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan; - Được tạo điều kiện tham gia hoạt động văn hoá, giáo dục, thể dục, thể thao, giải trí, du lịch và nghỉ ngơi; - Được tạo điều kiện làm việc phù hợp với sức khoẻ, nghề nghiệp và các điều kiện khác để phát huy vai trò người cao tuổi; - Được miễn các khoản đóng góp cho các hoạt động xã hội, trừ trường hợp tự nguyện đóng góp; - Được ưu tiên nhận tiền, hiện vật cứu trợ, chăm sóc sức khỏe và chỗ ở nhằm khắc phục khó khăn ban đầu khi gặp hậu quả thiên tai hoặc rủi ro bất khả kháng khác; - Được tham gia Hội người cao tuổi Việt Nam theo quy định của Điều lệ Hội; 8 - Các quyền khác theo quy định của pháp luật Do khả năng kinh tế đất nước còn có hạn, nhiều chính sách đối với người cao tuổi đã được xây dựng, nhưng chưa có điều kiện thi hành.

Tuy nhiên, với một hệ thống pháp luật bảo đảm đầy đủ, chắc chắn khi kinh tế đất nước càng phát triển, người cao tuổi càng được thụ hưởng nhiều quyền lợi về vật chất, tinh thần hơn. Tính mạng, tài sản của người cao tuổi ngày càng được pháp luật bảo vệ chặt chẽ, góp phần bảo đảm quyền của người cao tuổi vững chắc hơn. Khái niệm trợ giúp xã hội Trợ giúp xã hội là một hợp phần trong hệ thống an sinh xã hội thực hiện chức năng trợ giúp bộ phận dân cư yếu thế tồn tại, vươn lên thoát khỏi khó khăn để có thể hòa nhập, tái hòa nhập đời sống xã hội. Tùy từng quốc gia khác nhau và trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau mà các quốc gia quy định nhóm các đối tượng yếu thế thuộc diện điều chỉnh của hệ thống chính sách trợ giúp xã hội, do vậy mà cũng đưa ra các khái niệm, thuật ngữ khác nhau về trợ giúp xã hội.

- Theo tổ chức lao động quốc tế (International labour Orgarnisation - ILO), trợ giúp xã hội là những chính sách, chế độ trợ giúp của nhà nước và do ngân sách Nhà nước đảm bảo để duy trì thu nhập của những người không có nguồn thu nhập từ quỹ bảo hiểm cũng như nâng mức thu nhập của những người đã có thu nhập từ quỹ bảo hiểm nhưng tổng thu nhập cá nhân vẫn chưa đạt mức sống tối thiểu đảm bảo nhu cầu cơ bản của con người. [5] Khái niệm của tổ chức lao động quốc tế chỉ đề cập đến một chủ thể (Nhà nước) trong việc đảm bảo các chính sách trợ giúp xã hội và chưa đề cập đến trợ giúp xã hội phi chính thức hay trợ giúp xã hội truyền thống, đến sự tham gia của các đối tác xã hội (cộng đồng, cá nhân, các tổ chức chính trị - xã hội 9 khác. Đối tượng thuộc diện trợ giúp không chỉ là những cá nhân không có nguồn thu nhập ổn định, không thuộc diện điều chỉnh của các quỹ bảo hiểm mà còn đề cập đến các cá nhân có nguồn thu nhập ổn định thuộc diện điều chỉnh của các quỹ bảo hiểm, nhưng chưa đạt được mức sống tối thiểu. Căn cứ xác định mức trợ giúp theo quan niệm của tổ chức lao động quốc tế là mức sống tối thiểu, do vậy, mà căn cứ vào mức độ thiếu hụt thực tế so với mức sống tối thiểu của các nhóm đối tượng xã hội khác nhau mà Nhà nước thực hiện các biện pháp trợ giúp xã hội khác nhau.

- Ngân hàng Phát triển Châu Á (Asian Developpment Bank - ADB) định nghĩa trợ giúp xã hội là các chương trình được thiết kế để giúp cho các cá nhân, gia đình và cộng đồng dễ bị tổn thương có thể duy trì được mức sống tối thiểu và cải thiện được đời sống của mình. [31] Quan niệm của Ngân hàng Phát triển Châu Á cho thấy: + Trợ giúp xã hội là tập hợp các chương trình được thiết kế theo từng giai đoạn, phù hợp với từng nhóm đối tượng xã hội nhất định như cá nhân, gia đình hoặc cộng đồng; + Đối tượng thuộc diện thụ hưởng các chương trình trợ giúp là những người dễ bị tổn thương trước các cú sốc của đời sống xã hội (ốm đau, bệnh tật, thu nhập bấp bênh); + Căn cứ xác định mức trợ giúp cho các nhóm đối tượng xã hội là mức sống tối thiểu và hướng tới việc nâng cao chất lượng sống. - Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) định nghĩa trợ giúp xã hội là sự hỗ trợ nhằm vào các hộ gia đình nằm trong nhóm dân cư có thu nhập thấp, được cung cấp để ngăn chặn tình trạng quá khốn khó đối với những người không có 10 nguồn lực nào khác, giảm rủi ro loại trừ xã hội, giảm thiểu tình trạng mất động cơ làm việc trả lương và đề cao tinh thần độc lập.[30] Quan niệm của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cho thấy: + Các hoạt động trợ giúp xã hội đều hướng tới các hộ gia đình có mức thu nhập thấp của xã hội nhằm giúp họ vượt qua được tình trạng khốn khó đang gặp phải; + Các hoạt động trợ giúp xã hội nhằm giúp cho một bộ phân dân cư tránh được nguy cơ bị gạt ra bên lề xã hội, giúp họ tăng cường niềm tin và động lực hòa nhập/tái hòa nhập xã hội. - Theo tổ chức y tế thế giới – WHO: Trợ giúp xã hội là sự trợ giúp bằng tiền mặt hoặc phi tiền tệ của chính phủ, không phụ thuộc vào quan hệ đóng- hưởng, nhằm đảm bảo mức sống tối thiểu theo luật định hoặc theo chuẩn mực tối thiểu của một xã hội nào đó cho người thụ hưởng thông qua hình thức đánh giá tài sản hoặc thu nhập.

Theo quan điểm hiện đại, trợ giúp xã hội bao gồm 3 loại hình: hỗ trợ thu nhập, phúc lợi gia đình và dịch vụ xã hội.