CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN NGƯỜI CAO TUỔI 1. Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Khái niệm Người cao tuổi Có rất nhiều cách gọi khác nhau về Người cao tuổi như: người già, người cao niên và cũng có nhiều quan niệm khác nhau về độ tuổi của NCT: Trong cuốn Từ điển xã hội học của G.Trommsdorff trong phần xã hội học Người cao tuổi hay còn gọi là lão khoa, nghiên cứu những người cao tuổi trên 65 tuổi, nhưng trong nhiều trường hợp những người từ 50-60 tuổi cũng được coi là đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành này. Trong cuốn Bách khoa quốc tế về Xã hội học (International encyclopedia of sociology) phần người cao tuổi và sự quan tâm của các tổ chức xã hội khi đưa ra khái niệm về Người cao tuổi, các tác giả có phân chia theo độ tuổi như sau: từ 65 tuổi đến 74 tuổi gọi là nhóm người cao tuổi trẻ( Young-old), từ 75 tuổi đến 84 tuổi gọi là nhóm trung cao tuổi( Middle-old) và từ 84 tuổi trở lên gọi là nhóm già( Verry-old).
Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới( WHO) thì người cao tuổi là những người từ 70 tuổi trở lên. Theo Luật Người cao tuổi số 39/2009/QH12, ngày 23/11/2009, người cao tuổi trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Trong luận văn này khái niệm Người cao tuổi được sử dụng theo Luật Người cao tuổi là những người từ đủ 60 tuổi trở lên. Khái niệm Sức khỏe, Chăm sóc sức khỏe 1.
Sức khỏe Sức khỏe là tài sản quý giá nhất của mỗi con người, vì thế việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe là điều vô cùng quan trọng. Nhưng để chăm sóc tốt sức khỏe cho bản thân thì cần có những kiến thức và hiểu biết cơ bản nhất về sức khỏe. Có rất nhiều quan niệm khác nhau về sức khỏe: Theo Tổ chức Y tế thế giới( WHO)- Tuyên ngôn Alma Ata năm 1978 thì:“Sức khoẻ là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội và không phải chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật” Theo quan niệm của Ủy ban về nhu cầu Sức khỏe quốc gia của tổng thống Mỹ (1953): “Sức khỏe không phải là một trạng thái; nó là một sự điều chỉnh. Nó không phải là một trạng thái mà là một tiến trình.
Tiến trình làm thích ứng cá thể không phải chỉ với môi trường tự nhiên mà còn với môi trường xã hội”. Từ hai khái niệm trên ta thấy sức khỏe là trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh về thể chất, tâm thần và xã hội Phân loại: Sức khỏe bao gồm 3 loại: Sức khoẻ thể chất, sức khoẻ tâm thần và sức khoẻ xã hội. Sức khoẻ thể chất là trạng thái tất cả các bộ phận của cơ thể vẫn nguyên vẹn về mặt giải phẫu và hoạt động đúng chức năng sinh lý một cách hoàn hảo và hòa hợp. Nó có thể bao gồm: các bộ phận cơ thể vẫn ở đúng chỗ và vị trí tự nhiên, các bộ phận không có bệnh, các bộ phận làm đúng chức năng sinh lý, chúng phối hợp nhịp nhàng với nhau, và cuối cùng các bộ phận này tạo thành một tổng thể tích hợp vẫn duy trì hoạt động trong trường hợp có stress.
Sức khoẻ tâm thần bao gồm một loạt các yếu tố có thể trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến sự lành mạnh về tâm trí. Theo WHO, Sức khỏe tâm 16 thần là " trạng thái lành mạnh mà trong đó, cá nhân nhận ra những năng lực của chính mình, có thể đương đầu với các stress thông thường của cuộc sống, có thể làm việc năng suất và hiệu quả, và có thể tạo ra những đóng góp cho chính cộng đồng của mình". Theo Từ điển tâm lý học thì Sức khỏe tâm thần là " một trạng thái thoải mái, dễ chịu về tinh thần, không có các biểu hiện rối loạn về tâm thần, một trạng thái đảm bảo cho sự điều khiển hành vi, hoạt động phù hợp với môi trường". Sức khỏe xã hội : bao gồm mối quan hệ giữa cá nhân và mọi người, cách thức cá nhân giao tiếp, tương tác, liên kết xã hội với mọi người.
Nó liên quan đến cách mọi người kết bạn và hình thành cảm giác thuộc về một nhóm/ cộng đồng. Cơ sở của sức khoẻ xã hội là sự thăng bằng giữa hoạt động và quyền lợi cá nhân với hoạt động và quyền lợi của xã hội, của những người khác; là sự hoà nhập giữa cá nhân, gia đình và xã hội. Ba yếu tố sức khoẻ liên quan chặt chẽ với nhau. Nó là sự thăng bằng, hài hoà của tất cả những khả năng sinh học, tâm lý và xã hội của con người.
Nó là cơ sở quan trọng tạo nền tảng cho hạnh phúc con người. Chăm sóc sức khỏe Có nhiều quan niệm khác nhau về chăm sóc sức khỏe: Theo tác giả Hoàng Đình Cầu trong cuốn: “ Quản lý chăm sóc sức khỏe ban đầu”, NXB Y học Hà Nội năm 1995 thì: Chăm sóc sức khỏe là việc làm thỏa mãn các nhu cầu trong sinh hoạt (nhu cầu đầy đủ dinh dưỡng, được vui chơi, giải trí.),để đảm bảo trạng thái thỏa mãn về thể chất, tinh thần, xã hội của mỗi thành viên trong xã hội.55] Ở nước ta, khái niệm Sức khỏe tinh thần và Sức khỏe tâm thần thường được dùng lẫn lộn với nhau nhưng ý nghĩa như nhau và cùng có từ tương 17 đương trong tiếng Anh là " mental health" nên trong luận văn này tác giả sử dụng khái niệm Sức khỏe tâm thần và Chăm sóc sức khỏe tâm thần. Như vậy, phân tích khái niệm “ Chăm sóc sức khỏe” bao gồm: Chăm sóc sức khỏe thể chất ,chăm sóc sức khỏe tâm thần và chăm sóc sức khỏe xã hội. Thứ nhất là, chăm sóc sức khỏe thể chất: Để có sức khỏe tốt trước hết mỗi cá nhân là cần phải chăm sóc sức khỏe của mình một cách tích cực chủ động, thay vì đợi bị bệnh và đi chữa bệnh.
Cần phải khám sức khỏe định kỳ; không nên sử dụng các chất kích thích như: rượu, bia, thuốc lá…cần phải chú ý đến cân nặng của cơ thể; cần chú ý đến lượng cholesteron trong máu; chú ý đến việc cung cấp dinh dưỡng cho cơ thể; tập thể dục thể thao đều đặn thường xuyên; cần sắp xếp một chương trình vận động cho cơ thể và phải luôn lượng khả năng, giới hạn sức khỏe của bản thân. Thứ hai là, chăm sóc sức khỏe tâm thần: Để có được sức khỏe tâm thần tốt nhất, mỗi cá thể cần dành thời gian để nghỉ ngơi và đi du lịch tham quan; cần phải trang bị cho bản thân những cách quản lý và đối phó với stress hiệu quả nhất; phải luôn luôn sống lạc quan, yêu đời; hãy học cách ứng phó với những thay đổi có thể ảnh hưởng đến bản thân (tăng cường khả năng thích ứng) biết cách điều chỉnh và ứng phó cảm xúc của bản thân, đặc biệt là những xúc cảm tiêu cực, hướng vào bản thân. Thứ ba là, chăm sóc sức khỏe xã hội: Để có được sức khỏe xã hội tốt thì yêu cầu đặt ra đối với mỗi cá thể đó là học cách tự đánh giá bản thân một cách lành mạnh; biết cho và nhận; tạo dựng mối quan hệ gia đình tích cực; biết đề ra những ưu tiên cho bản thân mình phù hợp với điều kiện hoàn cảnh. Vậy trong luận văn này ta có thể hiểu chăm sóc sức khỏe là việc làm thỏa mãn các nhu cầu trong sinh hoạt (nhu cầu đầy đủ dinh dưỡng, được vui 18 chơi, giải trí.),để đảm bảo trạng thái thỏa mãn về thể chất, tâm thần, xã hội của mỗi thành viên trong xã hội.
Khái niệm Chăm sóc sức khỏe tâm thần, Chăm sóc sức khỏe tâm thần người cao tuổi 1. Chăm sóc sức khỏe tâm thần Thông qua những khái niệm về Sức khỏe tâm thần và Chăm sóc sức khỏe ở trên tác giả rút ra khái niệm chăm sóc sức khỏe tâm thần như sau: Chăm sóc sức khỏe tâm thần là việc làm thỏa mãn các nhu cầu (nhu cầu được vui chơi, giải trí, giao lưu, chia sẻ, học hỏi.),để đảm bảo một cuộc sống thật sự thoải mái cho mỗi thành viên trong xã hội. Qua đó giúp con người đạt được niềm tin vào giá trị bản thân, vào phẩm chất và giá trị của người khác từ đó tạo dựng, duy trì và phát triển thỏa đáng các mối quan hệ. Nó được thể hiện ở sự sảng khoái, ở cảm giác dễ chịu, cảm xúc vui tươi, thanh thản; ở những suy nghĩ lạc quan, yêu đời; ở những quan niệm sống tích cực, dũng cảm, chủ động; ở khả năng chống lại những quan niệm bi quan và lối sống không lành mạnh.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần Người cao tuổi Từ khái niệm Chăm sóc sức khỏe tâm thần ở trên, trong luận văn tác giả rút ra khái niệm về Chăm sóc sức khỏe tâm thần NCT như sau: Chăm sóc sức khỏe tâm thần Người cao tuổi là việc làm thỏa mãn các nhu cầu (nhu cầu được vui chơi, giải trí, giao lưu, chia sẻ, học hỏi.),để đảm bảo một cuộc sống thật sự thoải mái cho Người cao tuổi. Qua đó giúp Người cao tuổi đạt được niềm tin vào giá trị bản thân, vào phẩm chất và giá trị của người khác từ đó tạo dựng, duy trì và phát triển thỏa đáng các mối quan hệ. Nó được thể hiện ở sự sảng khoái, ở cảm giác dễ chịu, cảm xúc vui tươi, thanh thản; ở những suy nghĩ lạc quan, yêu đời; ở những quan niệm 19 sống tích cực, dũng cảm, chủ động; ở khả năng chống lại những quan niệm bi quan và lối sống không lành mạnh. Khái niệm Công tác xã hội Có rất nhiều quan niệm về công tác xã hội: Theo Hiệp hội Quốc gia Nhân viên công tác xã hội (NASW): Công tác xã hội là hoạt động nghề nghiệp giúp đỡ các cá nhân, nhóm hay cộng đồng để nhằm nâng cao hay khôi phục tiềm năng của họ để giúp họ thực hiện chức năng xã hội và tạo ra các điều kiện xã hội phù hợp với các mục tiêu của họ (Zastrow, 1996: 5).
CTXH tồn tại để cung cấp các dịch vụ xã hội mang tính hiệu quả và nhân đạo cho cá nhân, gia đình, nhóm, cộng đồng và xã hội giúp họ tăng năng lực và cải thiện cuộc sống (Zastrow, 1999:. Theo Cố Thạc sĩ Nguyễn Thị Oanh (trích từ tài liệu hội thảo 2004): Định nghĩa cổ điển: CTXH nhằm giúp cá nhân và cộng đồng tự giúp. Nó không phải là một hành động ban bố của từ thiện mà nhằm phát huy sứ mệnh của hệ thống thân chủ (cá nhân, nhóm và cộng đồng) để họ tự giải quyết vấn đề của mình.