Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nhượng quyền thương mại (NQTM) là một phương thức kinh doanh hiện đại và dịch vụ phân phối phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu. Tại Việt Nam, sau giai đoạn gián đoạn bởi đại dịch COVID-19, thị trường bán lẻ ghi nhận sự phục hồi và tăng trưởng rõ nét trong năm 2022. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tháng 11/2022 ước đạt 514,1 nghìn tỷ đồng (tăng 2,6% so với tháng trước và tăng 17,5% so với cùng kỳ năm trước); tính chung 11 tháng năm 2022 đạt 5.180,5 nghìn tỷ đồng, tăng 20,5% so với cùng kỳ năm 2021 (nếu loại trừ yếu tố giá tăng 16,9%). Bối cảnh kinh tế phục hồi cùng việc tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do đã tạo động lực cho các thương hiệu nước ngoài mở rộng vào Việt Nam và tạo cơ hội cho doanh nghiệp nội địa mở rộng mạng lưới.

Tuy nhiên, hoạt động NQTM không chỉ đem lại lợi ích kinh tế mà còn tiềm ẩn nguy cơ hạn chế cạnh tranh, tranh chấp thương mại và rủi ro giảm thị phần sản phẩm nội địa. Dù Nhà nước đã ban hành khung pháp lý điều chỉnh, hệ thống quy định hiện hành vẫn bộc lộ nhiều điểm bất cập, chưa bao quát toàn diện các quan hệ phát sinh. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài "Pháp luật về nhượng quyền thương mại ở Việt Nam hiện nay" được tác giả lựa chọn nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

  1. Làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về NQTM và pháp luật điều chỉnh NQTM, đồng thời tổng thuật kinh nghiệm pháp lý quốc tế.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về NQTM và thực tiễn thi hành từ khi Luật Thương mại năm 2005 có hiệu lực.
  3. Đề xuất định hướng và các nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về NQTM tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động NQTM và thực tiễn áp dụng các quy định này tại Việt Nam. Về phạm vi không gian, khóa luận tập trung nghiên cứu trên lãnh thổ Việt Nam, kết hợp khảo sát luật pháp của Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nhật Bản nhằm rút ra bài học đối sánh. Về phạm vi thời gian, nghiên cứu giới hạn từ thời điểm ban hành Luật Thương mại năm 2005 đến tháng 5 năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, cùng các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế - thương mại. Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học được kết hợp áp dụng:

  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Dùng để giải thích các khái niệm khoa học pháp lý, bóc tách các đặc trưng của quyền thương mại và tổng hợp các nhóm quy phạm điều chỉnh.
  • Phương pháp so sánh luật học: So sánh sự thay đổi của pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ (Nghị định 35/2006/NĐ-CP và Nghị định 08/2018/NĐ-CP) và đối chiếu với pháp luật của Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản.
  • Phương pháp thống kê: Thu thập, đối chiếu số liệu vĩ mô về ngành bán lẻ, tỷ trọng đóng góp của NQTM vào GDP tại một số quốc gia.
  • Phương pháp đánh giá, bình luận: Phân tích những điểm bất cập, mâu thuẫn trong văn bản luật và đưa ra nhận xét cá nhân phục vụ việc đề xuất giải pháp.

Khung pháp lý tham chiếu trong khóa luận bao gồm: Luật Thương mại năm 2005 (Điều 284 đến Điều 291), Bộ luật Dân sự năm 2015 (Điều 385), Luật Cạnh tranh, Nghị định số 35/2006/NĐ-CP, Nghị định số 120/2011/NĐ-CP, Nghị định số 08/2018/NĐ-CP, Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, Thông tư số 09/2006/TT-BTM và Thông tư số 1254/1999/TT-BKHCNMT. Đồng thời, tác giả khảo cứu các khái niệm chuẩn mực từ Hiệp hội Nhượng quyền Quốc tế (IFA), Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC), Liên minh Châu Âu (EU), Luật Sở hữu công nghiệp Mêhicô năm 1991 và Bộ luật Dân sự Nga (Chương 54).

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước: các tài liệu của Dave Thomas & Michael (2006), Sherman (2008), Robert Hayes (2011), Rick Grossmann & Michael J. Kazt (2017); luận án tiến sĩ của Vũ Đặng Hải Yến (2008); luận văn thạc sĩ của Võ Thị Huyền My (2013); các bài báo khoa học của Ngô Thị Thu Hà & Hoàng Văn Thành (2014), Nguyễn Thị Phương Thảo (2020), sách chuyên khảo của Nguyễn Phi Vân (2015) và Nguyễn Thị Liên Phương (2018).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về nhượng quyền thương mại và pháp luật về nhượng quyền thương mại

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng về NQTM và khung pháp lý điều chỉnh hoạt động này. Theo lịch sử phát triển, NQTM bắt đầu manh nha từ thế kỷ XIX tại Mỹ (công ty I. Singer) và bùng nổ toàn cầu sau Thế chiến II. Số liệu thống kê đến năm 2018 ghi nhận hơn 17.000 hệ thống NQTM hiện diện tại hơn 160 quốc gia, đóng góp tỷ trọng đáng kể vào GDP: Canada (10%), Nam Phi (9,7%), Úc (9%), Hàn Quốc (7,8%), Malaysia (6,3%), Hoa Kỳ (5,1%), Singapore (3%).

Tác giả chỉ rõ sáu đặc điểm pháp lý cơ bản của NQTM:

  1. Là hoạt động thương mại do các thương nhân có tư cách pháp lý độc lập tiến hành.
  2. Đối tượng của quan hệ là quyền thương mại (gắn liền với tài sản sở hữu trí tuệ, mô hình và bí quyết kinh doanh).
  3. Luôn tồn tại mối quan hệ kiểm soát song hành với hỗ trợ liên tục giữa Bên nhượng quyền (BNhQ) và Bên nhận quyền (BNQ).
  4. Xác lập quyền và nghĩa vụ thông qua hợp đồng NQTM bằng văn bản.
  5. Đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất nghiêm ngặt trên toàn bộ hệ thống kinh doanh.
  6. Tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến các thỏa thuận hoặc hành vi hạn chế cạnh tranh.

Hoạt động NQTM được phân loại theo ba nhóm tiêu chí: theo lãnh thổ (nhượng quyền từ nước ngoài vào Việt Nam, từ Việt Nam ra nước ngoài, nhượng quyền trong nước); theo hoạt động kinh doanh (nhượng quyền phân phối sản phẩm, nhượng quyền sử dụng công thức kinh doanh); và theo tiêu chí phát triển (Franchise độc quyền - Master franchise, Franchise vùng, Franchise phát triển khu vực, Franchise riêng lẻ). Hoạt động này vận hành dựa trên 5 nguyên tắc: bình đẳng trước pháp luật; tự do, tự nguyện thỏa thuận; áp dụng thói quen và tập quán thương mại; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; và chịu sự kiểm soát.

Về pháp luật điều chỉnh, chương 1 phân tích các nội dung cấu thành: quy định về chủ thể, hình thức, đăng ký hoạt động, hợp đồng, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và mối quan hệ với pháp luật cạnh tranh. Đánh giá kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ (kết hợp quy tắc của FTC và luật riêng của 15 tiểu bang), Trung Quốc (hệ thống Lệnh 485, Lệnh 15, Lệnh 16 và quy định công bố thông tin), và Nhật Bản (Luật xúc tiến doanh nghiệp bán lẻ vừa và nhỏ, vai trò của Hiệp hội Nhượng quyền Nhật Bản - JFA với yêu cầu kinh nghiệm 1 năm).

Quốc gia Khung pháp lý điều chỉnh chính Cơ chế quản lý / Điểm đặc thù
Hoa Kỳ Quy tắc FTC (liên bang) và luật của 15 tiểu bang Quản lý đa tầng; yêu cầu tiết lộ thông tin minh bạch; áp dụng cả cấp liên bang và bang
Trung Quốc Lệnh số 485 (Hội đồng Nhà nước), Lệnh số 15 & 16 (Bộ Thương mại) Quy định chặt chẽ về ghi nhận hoạt động và nghĩa vụ công bố thông tin định kỳ
Nhật Bản Luật xúc tiến DN bán lẻ vừa và nhỏ, Luật cấm chống độc quyền Hiệp hội JFA quản lý hệ thống đăng ký; yêu cầu tối thiểu 01 năm kinh nghiệm

Chương 2: Thực trạng pháp luật về nhượng quyền thương mại ở Việt Nam và thực tiễn thi hành

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng văn bản quy phạm pháp luật và đánh giá việc áp dụng trong thực tiễn tại Việt Nam:

1. Về chủ thể: Pháp luật quy định chủ thể tham gia quan hệ gồm BNhQ, BNhQ thứ cấp, BNQ, BNQ sơ cấp và BNQ thứ cấp, tất cả bắt buộc phải có tư cách thương nhân. Trước đây, Nghị định 35/2006/NĐ-CP đặt ra điều kiện BNhQ phải hoạt động ít nhất 01 năm, có đăng ký hoạt động NQTM và BNQ phải có đăng ký kinh doanh ngành nghề phù hợp. Đến Nghị định 08/2018/NĐ-CP, Chính phủ đã bãi bỏ điều kiện ngành nghề đối với BNQ và chỉ giữ lại điều kiện hệ thống kinh doanh của BNhQ phải hoạt động ít nhất 01 năm. Tác giả chỉ ra hạn chế: quy định thời gian 01 năm chưa phản ánh đúng bản chất thị trường, bởi hiệu quả kinh doanh và uy tín thực tế mới là thước đo cốt lõi; quy định này vô tình tạo rào cản cho các mô hình kinh doanh tốt có thời gian vận hành dưới 1 năm.

2. Về hình thức hoạt động: Pháp luật gián tiếp phân chia thành hai mô hình là NQTM trực tiếp và NQTM gián tiếp qua quy định về quyền thương mại chung, hợp đồng phát triển quyền thương mại và hợp đồng NQTM thứ cấp. Tuy nhiên, Luật Thương mại năm 2005 và các nghị định hướng dẫn mới chỉ dừng lại ở việc giải thích khái niệm mà chưa quy định chi tiết quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý riêng biệt cho từng mô hình cụ thể.

3. Về đăng ký hoạt động và hợp đồng: Thủ tục đăng ký NQTM được cải cách qua Nghị định 120/2011/NĐ-CP và Nghị định 08/2018/NĐ-CP nhưng quy trình giám sát hậu kiểm còn thiếu chặt chẽ. Về hợp đồng, quy định bắt buộc phải lập thành văn bản (Điều 285 Luật Thương mại năm 2005) và tuân thủ các quy tắc của Bộ luật Dân sự năm 2015, song các điều khoản về chấm dứt hợp đồng, bảo mật bí quyết kinh doanh sau khi kết thúc hợp đồng vẫn còn khoảng trống pháp lý.

4. Mối quan hệ với pháp luật cạnh tranh: Hoạt động NQTM thường phát sinh các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh (ấn định giá bán lại, phân chia địa bàn hoạt động, ràng buộc chỉ mua nguyên liệu từ BNhQ để đảm bảo tính đồng bộ) và nguy cơ lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Pháp luật cạnh tranh hiện hành chưa có các hướng dẫn loại trừ hoặc quy định đặc thù dành riêng cho lĩnh vực NQTM, dẫn đến lúng túng trong việc xác định ranh giới giữa bảo vệ tính thống nhất của mạng lưới và hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về nhượng quyền thương mại ở Việt Nam

Trên cơ sở nhận diện các điểm nghẽn pháp lý, chương 3 đề xuất định hướng và hai nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:

  • Hoàn thiện quy định về chủ thể: Cần điều chỉnh linh hoạt điều kiện "hoạt động ít nhất 01 năm" đối với Bên nhượng quyền, chuyển trọng tâm sang đánh giá năng lực tài chính, hiệu quả kinh doanh và khả năng hỗ trợ hệ thống.
  • Hoàn thiện quy định về hình thức và hợp đồng: Bổ sung khung quy định chi tiết về quyền, nghĩa vụ pháp lý đặc thù cho các hình thức NQTM gián tiếp (Master franchise, nhượng quyền thứ cấp); cụ thể hóa cơ chế bảo mật thông tin và quyền sở hữu trí tuệ sau khi chấm dứt hợp đồng.
  • Hoàn thiện thủ tục đăng ký: Đơn giản hóa thủ tục hành chính song song với việc nâng cao tính minh bạch qua cơ sở dữ liệu công khai về các hệ thống nhượng quyền đã đăng ký.
  • Xử lý mối quan hệ với pháp luật cạnh tranh: Xây dựng văn bản hướng dẫn áp dụng Luật Cạnh tranh đối với NQTM, quy định rõ các trường hợp miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh mang tính kỹ thuật nhằm duy trì chất lượng và tính đồng bộ của hệ thống.

2. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:

  • Về phía cơ quan Nhà nước: Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc tuân thủ pháp luật; nghiên cứu thành lập một tổ chức hoặc Hiệp hội Nhượng quyền thương mại chuyên biệt (học tập mô hình JFA của Nhật Bản) để định hướng và điều phối thị trường; đồng thời điều chỉnh tăng mức chế tài xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm nghĩa vụ đăng ký và cung cấp thông tin sai lệch.
  • Về phía doanh nghiệp: Nâng cao ý thức pháp lý, chủ động tìm hiểu các cam kết hợp đồng; chuẩn hóa quy trình vận hành và xây dựng chiến lược phát triển hệ thống dựa trên sự tôn trọng quyền lợi của người tiêu dùng và pháp luật cạnh tranh.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và cung cấp bức tranh thực trạng pháp lý về NQTM tại Việt Nam qua các mốc lập pháp từ Thông tư 1254/1999/TT-BKHCNMT, Luật Thương mại năm 2005 đến Nghị định 08/2018/NĐ-CP. Nghiên cứu chỉ ra sự bất cập của điều kiện kinh doanh 01 năm đối với Bên nhượng quyền và sự thiếu vắng các quy định chuyên biệt cho hình thức nhượng quyền gián tiếp cũng như quy chế miễn trừ trong pháp luật cạnh tranh.

Giải pháp và kiến nghị đề xuất

Tác giả đề xuất 6 giải pháp lập pháp (về chủ thể, hình thức, đăng ký, hợp đồng, giải quyết tranh chấp và cạnh tranh) cùng 2 nhóm giải pháp thực thi từ phía Nhà nước (thành lập hiệp hội chuyên ngành tương tự JFA, nâng mức xử phạt hành chính) và doanh nghiệp.

Đóng góp của đề tài

  • Hệ thống hóa các đặc trưng, nguyên tắc và vai trò của NQTM, đồng thời chắt lọc bài học kinh nghiệm từ Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản phù hợp với điều kiện Việt Nam.
  • Phân tích chi tiết những điểm tiến bộ và hạn chế của các văn bản pháp luật hiện hành, làm rõ thực tiễn thi hành quy định NQTM tại Việt Nam.
  • Đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ từ góc độ hoàn thiện luật định đến tổ chức thực thi nhằm thúc đẩy thị trường NQTM phát triển lành mạnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện trong phạm vi hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam giai đoạn 2005 - 2023 dưới góc độ khoa học luật kinh tế. Do giới hạn nguồn dữ liệu và dung lượng nghiên cứu, tác giả chưa đi sâu phân tích toàn diện các vụ việc tranh chấp cụ thể được giải quyết tại Trọng tài thương mại hoặc Tòa án, cũng như chưa khảo sát tác động của hoạt động NQTM trong môi trường thương mại điện tử xuyên biên giới.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng vào việc đánh giá chuyên sâu cơ chế kiểm soát cạnh tranh và chống độc quyền đối với các giao dịch nhượng quyền thương mại quốc tế, hoặc xây dựng mô hình quản trị rủi ro pháp lý cho các chuỗi nhượng quyền thương mại số.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên ngành Luật kinh tế, Thương mại quốc tế: Cung cấp tài liệu hệ thống về lịch sử lập pháp, các tiêu chí phân loại NQTM, và sự giao thoa giữa pháp luật thương mại, sở hữu trí tuệ và cạnh tranh.
  • Doanh nghiệp nhượng quyền và nhận quyền: Tham khảo các phân tích về nghĩa vụ hợp đồng, rủi ro pháp lý trong thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, và các thay đổi thủ tục hành chính theo Nghị định 08/2018/NĐ-CP.
  • Cơ quan quản lý và nghiên cứu lập pháp: Cung cấp luận cứ thực tiễn về việc sửa đổi điều kiện kinh doanh 01 năm và mô hình tổ chức hiệp hội nhượng quyền.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo Luật Thương mại năm 2005, nhượng quyền thương mại được quy định gồm những điều kiện bắt buộc nào?
Theo Điều 284 Luật Thương mại năm 2005, NQTM là hoạt động thương mại mà Bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu Bên nhận quyền tự mình tiến hành mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo hai điều kiện: (1) Việc kinh doanh tiến hành theo cách thức do Bên nhượng quyền quy định và gắn với nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết, khẩu hiệu, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của Bên nhượng quyền; (2) Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp Bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh.

2. Nghị định số 08/2018/NĐ-CP đã sửa đổi điều kiện đối với các bên trong quan hệ NQTM như thế nào so với Nghị định số 35/2006/NĐ-CP?
Nghị định 08/2018/NĐ-CP đã bãi bỏ quy định tại Điều 6 Nghị định 35/2006/NĐ-CP (vốn yêu cầu Bên nhận quyền phải có đăng ký kinh doanh ngành nghề phù hợp với đối tượng quyền thương mại). Đối với Bên nhượng quyền, Nghị định 08/2018/NĐ-CP bãi bỏ điều kiện đăng ký hoạt động nhượng quyền thương mại và chỉ giữ lại điều kiện duy nhất: hệ thống kinh doanh dự định dùng để nhượng quyền phải hoạt động ít nhất 01 năm.

3. Hoạt động nhượng quyền thương mại có nguy cơ xung đột với pháp luật cạnh tranh ở những điểm nào?
Xung đột chủ yếu xuất hiện ở các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh giữa Bên nhượng quyền và Bên nhận quyền, gồm: thỏa thuận ấn định giá sản phẩm/dịch vụ, thỏa thuận phân chia thị trường tiêu thụ hoặc địa bàn kinh doanh, và các thỏa thuận buộc Bên nhận quyền phải chấp nhận các ràng buộc kỹ thuật, nguồn cung ứng nguyên liệu để duy trì tính thống nhất hệ thống.

4. Kinh nghiệm quản lý nhượng quyền thương mại từ Nhật Bản gợi mở bài học gì cho Việt Nam?
Nhật Bản quản lý hiệu quả hoạt động NQTM thông qua Hiệp hội Nhượng quyền Nhật Bản (JFA) với hệ thống đăng ký người nhượng quyền và yêu cầu tối thiểu 01 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực kinh doanh tương ứng. Bài học gợi mở cho Việt Nam là cần xem xét thành lập một hiệp hội hoặc tổ chức chuyên biệt về NQTM để hỗ trợ điều phối, công khai thông tin minh bạch và định hướng phát triển thị trường.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Tùng Lâm đã phân tích có hệ thống các vấn đề lý luận và khung pháp luật điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam. Công trình chỉ rõ những bước tiến trong cải cách thủ tục kinh doanh, đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn pháp lý về điều kiện chủ thể, hình thức nhượng quyền gián tiếp và cơ chế xử lý hành vi hạn chế cạnh tranh. Các giải pháp và kiến nghị được xây dựng có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật thương mại trong giai đoạn hội nhập.