Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ô nhiễm môi trường đang là thách thức mang tính toàn cầu gắn liền với mô hình phát triển kinh tế dựa trên khai thác tài nguyên. Theo số liệu được khóa luận trích dẫn, nền kinh tế thế giới tiêu thụ hơn 100 tỷ tấn nguyên liệu thô mỗi năm, dự báo lượng chất thải toàn cầu sẽ tăng lên 3,4 tỷ tấn vào năm 2050. Ô nhiễm môi trường là nguyên nhân dẫn đến hơn 9 triệu ca tử vong sớm mỗi năm (phần lớn do ô nhiễm không khí), vượt qua tổng số ca tử vong do AIDS, bệnh lao và sốt rét cộng lại. Năm 2023 được ghi nhận là năm nóng kỷ lục khi nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn 1,46°C so với thời kỳ tiền công nghiệp và cao hơn 0,13°C so với mức bình quân năm 2016. Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng nhưng chưa đồng bộ với hạ tầng xử lý chất thải: trong tổng số 183 khu công nghiệp trên cả nước, có trên 60% khu công nghiệp chưa hoàn thiện hệ thống xử lý nước thải tập trung, dẫn đến tình trạng xả thải chứa dầu mỡ, hóa chất tẩy rửa và phẩm nhuộm trực tiếp ra hệ thống sông hồ tự nhiên.

Nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể bị xâm phạm, pháp luật đã thiết lập cơ chế buộc bên gây ô nhiễm phải chi trả chi phí bồi thường thiệt hại (BTTH), biến trách nhiệm kinh tế thành công cụ thúc đẩy việc tuân thủ quy chuẩn môi trường. Tuy nhiên, việc xác định tư cách chủ thể, điều kiện phát sinh trách nhiệm và thẩm quyền xử lý vẫn còn nhiều vướng mắc trong thực tiễn áp dụng.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể gồm:

  1. Thứ nhất, luận giải cơ sở lý luận cơ bản và hệ thống hóa các nội dung liên quan đến trách nhiệm BTTH do hành vi làm ô nhiễm môi trường.
  2. Thứ hai, phân tích thực trạng quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm BTTH do hành vi làm ô nhiễm môi trường.
  3. Thứ ba, đề xuất các kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thực thi pháp luật về trách nhiệm BTTH do hành vi làm ô nhiễm môi trường.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn như sau:

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm khoa học pháp lý về trách nhiệm BTTH do ô nhiễm môi trường; hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam hiện hành điều chỉnh quan hệ BTTH ngoài hợp đồng trong lĩnh vực môi trường; thực tiễn xét xử và giải quyết các vụ việc yêu cầu bồi thường thiệt hại môi trường.
  • Phạm vi văn bản pháp luật: Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ, Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT ngày 10/01/2022 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP ngày 06/09/2022 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, cùng các điều khoản liên quan trong Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và Hiến pháp năm 2013.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Phạm vi không gian tập trung tại Việt Nam; phạm vi thời gian nghiên cứu thu thập số liệu thống kê giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2021 và các vụ việc tranh chấp điển hình trên thực tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận vận dụng khung lý thuyết của khoa học luật dân sự và luật môi trường, định vị trách nhiệm BTTH do ô nhiễm môi trường là một dạng trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng mang tính tài sản nhằm bù đắp tổn thất và khôi phục hiện trạng môi trường.

Văn bản pháp lý nền tảng được sử dụng bao gồm:

  • Bộ luật Dân sự năm 2015 (các điều khoản về căn cứ phát sinh trách nhiệm BTTH Điều 584, năng lực bồi thường Điều 586, bồi thường liên đới Điều 587, xác định thiệt hại tài sản Điều 589, sức khỏe Điều 590, tính mạng Điều 591, danh dự nhân phẩm Điều 592, trách nhiệm của pháp nhân Điều 597, tình thế cấp thiết Điều 171, sự kiện bất khả kháng Điều 156).
  • Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (Điều 130 về các loại thiệt hại, Điều 132 về căn cứ xác định thiệt hại do suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường).
  • Nghị định số 08/2022/NĐ-CP (Điều 115 quy định đối tượng xác định thiệt hại).
  • Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng quy định về trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng.
  • Hiến pháp năm 2013 (Điều 53 quy định quyền đại diện chủ sở hữu tài sản công của Nhà nước).
  • Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 (các căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự liên quan: Điều 23, Điều 25, Điều 26 và nhóm tội phạm môi trường tại Chương XIX).
  • Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm của Công ước CITES (Thông tư số 04/2017/TT-BNNPTNT).

Khóa luận kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

  • Phương pháp phân tích: Sử dụng trong Chương 1 và Chương 2 nhằm mổ xẻ các cấu thành pháp lý của hành vi vi phạm, điều kiện phát sinh trách nhiệm, các dạng thiệt hại và căn cứ loại trừ.
  • Phương pháp so sánh, đối chiếu: Sử dụng tại Chương 2 để làm rõ những điểm mới tiến bộ của BLDS năm 2015 so với BLDS năm 2005, Luật BVMT năm 2020 so với Luật BVMT năm 2005 và 2014.
  • Phương pháp chứng minh và thống kê: Sử dụng tại Chương 2 và Chương 3 nhằm minh họa thực tiễn áp dụng pháp luật thông qua các án lệ, số liệu giai đoạn 2012–2021 và vụ việc thực tế (Công ty Vedan, Công ty Formosa Hà Tĩnh).
  • Phương pháp dự báo và tổng hợp: Sử dụng tại Chương 3 và các tiểu kết để khái quát hóa luận điểm, đề xuất phương hướng hoàn thiện thể chế.

Nguồn dữ liệu của công trình được tổng hợp từ các giáo trình chuyên khảo của Trường Đại học Luật Hà Nội, báo cáo tổng kết đề tài khoa học, các công trình nghiên cứu của các học giả: Vũ Thu Hạnh (2012), Lê Hồng Hạnh và Lê Đình Vinh (2021), Bùi Kim Hiếu (2015), Bùi Đức Hiển (2017, 2020), Ông Thị Ngân (2011), Nguyễn Thị Kim Ngân (2017), Phan Thị Thu Thủy và Phan Thị Lan Anh (2023), Đào Nguyễn Hương Duyên (2023), Võ Trung Tín (2020).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm và cơ sở lý luận về cơ chế BTTH trong lĩnh vực môi trường:

  • Khái niệm và phân loại ô nhiễm môi trường: Tác giả định nghĩa ô nhiễm môi trường là sự biến đổi các đặc tính lý, hóa, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường do cơ quan nhà nước ban hành, gây ảnh hưởng xấu đến đời sống sinh vật và con người. Về nguồn gốc, ô nhiễm được chia thành ô nhiễm do tự nhiên (cháy rừng do sấm sét, sạt lở, núi lửa phun trào - không làm phát sinh trách nhiệm bồi thường) và ô nhiễm do con người (từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt - làm phát sinh trách nhiệm BTTH). Về đối tượng tác động, gồm có: ô nhiễm không khí (bụi, mùi, ánh sáng), ô nhiễm tiếng ồn (tập hợp âm thanh tạp loạn với tần số và cường độ khác nhau, trong đó tần số trên 20.000 Hz là siêu âm), ô nhiễm nước và ô nhiễm đất.
  • Bản chất hành vi làm ô nhiễm môi trường: Là xử sự có ý chí của con người thể hiện dưới dạng hành động (xả chất thải nguy hại chưa xử lý, vượt quy chuẩn) hoặc không hành động (không vận hành hệ thống xử lý chất thải, không thực hiện đánh giá tác động môi trường). Hành vi này mang 3 đặc điểm: do con người thực hiện, làm biến đổi tiêu cực môi trường tự nhiên, và có khả năng gây thiệt hại trên diện rộng với độ trễ thời gian kéo dài.
  • Đặc điểm của trách nhiệm BTTH do ô nhiễm môi trường: Ngoài các đặc trưng chung của trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng (là trách nhiệm dân sự, mang tính tài sản, hậu quả bất lợi, cưỡng chế nhà nước), quan hệ này có các đặc điểm riêng:
    1. Khách thể bị xâm phạm: Môi trường sống mang tính đan xen lợi ích công cộng và tư nhân.
    2. Cơ sở phát sinh không phụ thuộc vào yếu tố lỗi: Người gây ô nhiễm phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi (áp dụng nguyên tắc lỗi suy đoán hoặc trách nhiệm nghiêm ngặt), xuất phát từ nguyên tắc hưởng lợi từ hoạt động sản xuất kinh doanh thì phải gánh chịu rủi ro.
    3. Khó khăn trong chứng minh quan hệ nhân quả: Do tính chất phát tán, hòa tan và tích tụ lâu dài của chất gây ô nhiễm, hậu quả thường không xuất hiện tức thì mà kéo dài nhiều năm.
  • Căn cứ loại trừ trách nhiệm về mặt lý luận: Gồm sự kiện bất khả kháng (phải thỏa mãn 3 yếu tố: khách quan nằm ngoài ý chí, không thể lường trước, không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp); hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại; và tình thế cấp thiết (thỏa mãn 4 điều kiện: có nguy cơ thực tế đe dọa lợi ích hợp pháp, nguy cơ đang diễn ra, hành động gây thiệt hại là biện pháp duy nhất, thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn).

Chương 2: Quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định và đánh giá thực tế áp dụng:

  • Điều kiện phát sinh trách nhiệm: Căn cứ khoản 1 Điều 584 BLDS năm 2015 và Điều 2 Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP, trách nhiệm phát sinh khi có đủ 3 yếu tố: có thiệt hại xảy ra thực tế, có hành vi trái pháp luật, và có mối quan hệ nhân quả. Yếu tố lỗi không phải là căn cứ bắt buộc đối với người bị thiệt hại khi khởi kiện; Tòa án suy đoán lỗi và nghĩa vụ chứng minh không có lỗi hoặc thuộc trường hợp miễn trừ thuộc về bên gây ô nhiễm.
  • Hai nhóm thiệt hại theo khoản 1 Điều 130 Luật BVMT năm 2020:
    1. Suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường: Khoản 1 Điều 115 Nghị định số 08/2022/NĐ-CP xác định đối tượng gồm nước mặt, đất, hệ sinh thái (rừng, rạn san hô, cỏ biển) và các loài động thực vật nguy cấp thuộc danh mục bảo vệ hoặc phụ lục CITES. Điều 132 Luật BVMT năm 2020 đưa ra 3 căn cứ tính toán: phạm vi/diện tích khu vực ô nhiễm; số lượng thành phần/hệ sinh thái/loài bị hại; và mức độ thiệt hại của từng thành phần để tính chi phí phục hồi.
    2. Thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản và lợi ích hợp pháp: Đây là thiệt hại gián tiếp phát sinh từ sự suy giảm môi trường. Thiệt hại tài sản (Điều 589 BLDS, Điều 6 NQ 02/2022); thiệt hại sức khỏe (Điều 590 BLDS, Điều 7 NQ 02/2022); thiệt hại tính mạng (Điều 591 BLDS, Điều 8 NQ 02/2022); thiệt hại danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 592 BLDS, Điều 9 NQ 02/2022).
  • Quy định về chủ thể:
    • Chủ thể chịu trách nhiệm: Cá nhân có năng lực hành vi theo độ tuổi (Điều 586 BLDS: người từ đủ 18 tuổi tự bồi thường; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản riêng, thiếu thì cha mẹ bồi thường phần còn lại; dưới 15 tuổi do cha mẹ bồi thường toàn bộ; người được giám hộ bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì người giám hộ chi trả trừ khi chứng minh không có lỗi). Pháp nhân chịu trách nhiệm về hành vi của người do mình giao nhiệm vụ (Điều 597 BLDS). Trường hợp nhiều chủ thể cùng gây ô nhiễm thì chịu trách nhiệm liên đới theo Điều 587 BLDS (xác định theo mức độ lỗi, nếu không xác định được thì chia đều).
    • Chủ thể được bồi thường: Đối với thiệt hại môi trường công cộng, Điều 53 Hiến pháp năm 2013 xác định tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý, tuy nhiên luật chưa quy định cụ thể cơ quan nào có quyền đứng ra khởi kiện đòi bồi thường khi môi trường tự nhiên bị suy thoái. Đối với thiệt hại tính mạng, sức khỏe, tài sản, chủ thể được bồi thường là cá nhân, tổ chức chịu thiệt hại trực tiếp hoặc thân nhân của họ.
  • Căn cứ loại trừ trách nhiệm theo pháp luật hiện hành:
    • Khoản 2 Điều 584 và khoản 1 Điều 156 BLDS năm 2015: Do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại.
    • Tình thế cấp thiết: Điều 171 BLDS năm 2015 và Điều 23 BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017) quy định người gây tình thế cấp thiết phải bồi thường; nếu vượt quá yêu cầu thì chịu trách nhiệm hình sự.
    • Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm khoa học công nghệ: Điều 25 BLHS năm 2015 loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa.
    • Thi hành mệnh lệnh của cấp trên trong lực lượng vũ trang: Điều 26 BLHS năm 2015 loại trừ trách nhiệm cho người chấp hành khi đã báo cáo đầy đủ nhưng người ra lệnh vẫn yêu cầu thực hiện.
  • Thực tiễn thực hiện pháp luật: Phân tích các đại án môi trường như vụ việc Công ty TNHH Vedan Việt Nam xả thải gây ô nhiễm nghiêm trọng sông Thị Vải, và vụ việc Công ty Formosa Hà Tĩnh gây sự cố môi trường biển nghiêm trọng tại 4 tỉnh miền Trung (Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế), gây thiệt hại nặng nề cho ngành thủy sản, kinh doanh dịch vụ du lịch và đời sống ngư dân. Thực tiễn cho thấy các rào cản lớn: xác định tỷ lệ lỗi khi có nhiều nguồn thải, chi phí quan trắc giám định lớn và thiếu cơ chế đại diện khởi kiện đòi bồi thường cho môi trường công cộng.

Chương 3: Đề xuất hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường

Chương 3 đưa ra các nhóm giải pháp đồng bộ về mặt lập pháp và tổ chức thi hành:

  • Hoàn thiện quy định pháp luật:
    • Hoàn thiện quy định về điều kiện phát sinh trách nhiệm và quy tắc suy đoán lỗi tuyệt đối trong tranh chấp môi trường.
    • Hoàn thiện quy định về chủ thể: Bổ sung quy định rõ ràng về cơ quan nhà nước có thẩm quyền đại diện đứng tên khởi kiện yêu cầu bồi thường đối với thiệt hại do suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường tự nhiên; quy định rõ nghĩa vụ chứng minh mức độ xả thải của các đồng bị đơn trong trường hợp nhiều cơ sở cùng gây ô nhiễm (nếu cơ sở nào không chứng minh được thì phải liên đới bồi thường phần còn lại).
    • Hoàn thiện phương pháp xác định và lượng hóa thiệt hại gián tiếp, thiệt hại sinh thái lâu dài.
    • Minh định rõ các trường hợp bất khả kháng và mở rộng căn cứ loại trừ trách nhiệm phù hợp với đặc thù bảo vệ môi trường.
    • Hoàn thiện quy định về thời hạn bồi thường và kéo dài thời hiệu khởi kiện nhằm tương thích với độ trễ phát tác của ô nhiễm.
  • Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật:
    • Đối với các chủ thể tham gia quan hệ: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho cộng đồng dân cư; nâng cao ý thức tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh; đẩy mạnh cơ chế đối thoại và hòa giải.
    • Đối với cơ quan xét xử (Tòa án): Nâng cao năng lực chuyên môn của Thẩm phán về pháp luật môi trường; xây dựng cơ chế trưng cầu giám định tư pháp độc lập, khách quan để định lượng chính xác thiệt hại môi trường.
    • Đối với cơ quan chuyên trách bảo vệ môi trường: Tăng cường thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất tại các khu công nghiệp, làng nghề; đầu tư hệ thống trạm quan trắc tự động; thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tòa án và Ủy ban nhân dân các cấp.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp các số liệu thực trạng ô nhiễm, đối chiếu hệ thống quy phạm pháp luật thực định và chỉ ra những khoảng trống pháp lý trọng yếu. Dưới đây là bảng tổng hợp các căn cứ pháp luật và định chế bồi thường thiệt hại môi trường được khóa luận phân tích:

Nhóm nội dung pháp lý Căn cứ pháp luật áp dụng Quy định và nội dung cụ thể trong văn bản
Căn cứ phát sinh trách nhiệm Điều 584 BLDS năm 2015; Điều 2 NQ 02/2022/NQ-HĐTP Gồm 3 điều kiện: Có thiệt hại thực tế, có hành vi trái pháp luật, có quan hệ nhân quả. Yếu tố lỗi được suy đoán.
Phân loại thiệt hại môi trường Điều 130 Luật BVMT năm 2020; Điều 115 NĐ 08/2022/NĐ-CP Nhóm 1: Suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường nước mặt, đất, hệ sinh thái, loài nguy cấp CITES.
Nhóm 2: Thiệt hại sức khỏe (Điều 590), tính mạng (Điều 591), tài sản (Điều 589), danh dự (Điều 592 BLDS).
Xác định mức độ thiệt hại sinh thái Điều 132 Luật BVMT năm 2020 3 căn cứ: Diện tích/phạm vi ô nhiễm; số lượng thành phần/loài bị hại; mức độ suy giảm để tính chi phí phục hồi.
Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường Điều 586, Điều 597 BLDS năm 2015 Cá nhân từ đủ 18 tuổi tự chịu trách nhiệm; từ 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản riêng; dưới 15 tuổi do cha mẹ bồi thường; pháp nhân chịu trách nhiệm cho hành vi của nhân viên.
Trách nhiệm của nhiều bên xả thải Điều 587 BLDS năm 2015 Chịu trách nhiệm liên đới theo mức độ lỗi; chia đều nếu không xác định được tỷ lệ lỗi cụ thể.
Căn cứ loại trừ trách nhiệm Khoản 2 Điều 584, Điều 156, 171 BLDS 2015; Điều 23, 25, 26 BLHS 2015 Sự kiện bất khả kháng; hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại; tình thế cấp thiết; rủi ro nghiên cứu khoa học; thi hành mệnh lệnh trong lực lượng vũ trang.

So với các công trình nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Vũ Thu Hạnh năm 2012, Ông Thị Ngân năm 2011, Nguyễn Thị Kim Ngân năm 2017 vốn dựa trên nền tảng BLDS 2005 và Luật BVMT 2005, 2014 đã hết hiệu lực), khóa luận có những đóng góp học thuật mới:

  • Cập nhật toàn diện khung pháp lý mới nhất theo BLDS năm 2015, Luật BVMT năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP.
  • Phân tích rành mạch cấu trúc 2 tầng thiệt hại tại Điều 130 Luật BVMT năm 2020, làm rõ mối quan hệ giữa thiệt hại môi trường tự nhiên (lợi ích công) và thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản của cá nhân/tổ chức (lợi ích tư).
  • Đưa ra đề xuất cụ thể về việc đảo nghĩa vụ chứng minh trong trường hợp nhiều chủ thể cùng gây ô nhiễm, giải quyết bế tắc thực tiễn khi xử lý trách nhiệm liên đới tại các khu công nghiệp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận phản ánh một số giới hạn nghiên cứu được xác định từ phạm vi tài liệu:

  • Đề tài chủ yếu khai thác các số liệu thống kê tổng hợp giai đoạn 2012–2021 và một số bản án, vụ việc điển hình đã công khai (Vedan, Formosa). Do nguồn dữ liệu xét xử án tranh chấp môi trường tại Tòa án các cấp chưa được số hóa đầy đủ và công khai rộng rãi, công trình chưa thể khảo sát định lượng toàn bộ thực tiễn thụ lý vụ án môi trường trên quy mô 63 tỉnh thành.
  • Hướng mở rộng tiếp theo: Nghiên cứu chuyên sâu cơ chế vận hành quỹ bồi thường thiệt hại ô nhiễm môi trường; xây dựng bộ tiêu chí kinh tế lượng để định giá chính xác thiệt hại sinh thái dài hạn; và hoàn thiện thủ tục tố tụng tư pháp chuyên biệt (Tòa án môi trường) tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Sinh viên, học viên ngành Luật: Đặc biệt thuộc các chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Tố tụng Dân sự, Luật Môi trường cần tài liệu tham khảo có tính hệ thống về chế định bồi thường ngoài hợp đồng theo các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành (BLDS 2015, Luật BVMT 2020).
  • Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan xét xử: Cung cấp góc nhìn phân tích thực tiễn và các luận cứ lập pháp về cơ chế đại diện chủ sở hữu công cộng đứng ra yêu cầu bồi thường thiệt hại khi môi trường tự nhiên bị xâm hại.
  • Các tổ chức, doanh nghiệp và văn phòng luật sư: Tham khảo trong quá trình đánh giá rủi ro pháp lý môi trường, xác định căn cứ loại trừ trách nhiệm, thu thập chứng cứ và giải quyết các tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân loại thiệt hại do ô nhiễm môi trường thành những nhóm nào theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020?

Theo khoản 1 Điều 130 Luật BVMT năm 2020, thiệt hại được chia thành hai nhóm: (1) Suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường (thiệt hại môi trường tự nhiên đối với nước mặt, đất, hệ sinh thái rừng, san hô, cỏ biển, loài CITES); và (2) Thiệt hại về tính mạng, sức khỏe của con người, tài sản và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân phát sinh do hậu quả của việc suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường gây ra.

2. Yếu tố lỗi được xác định như thế nào trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường?

Trong lĩnh vực môi trường, trách nhiệm BTTH áp dụng nguyên tắc lỗi suy đoán và trách nhiệm nghiêm ngặt. Người bị thiệt hại khi khởi kiện chỉ cần chứng minh có thiệt hại, có hành vi vi phạm và có quan hệ nhân quả; Tòa án suy đoán bên gây ô nhiễm có lỗi. Chủ thể gây ô nhiễm phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi, trừ khi chứng minh được mình thuộc các trường hợp miễn trừ trách nhiệm theo luật định.

3. Trường hợp nhiều doanh nghiệp cùng xả thải gây ô nhiễm thì trách nhiệm bồi thường được phân chia ra sao?

Căn cứ Điều 587 BLDS năm 2015, các chủ thể cùng gây thiệt hại phải liên đới bồi thường. Mức bồi thường của từng người được xác định tương ứng với mức độ lỗi; nếu không xác định được mức độ lỗi thì phải bồi thường theo phần bằng nhau. Tác giả khóa luận kiến nghị pháp luật cần quy định nghĩa vụ chứng minh mức độ xả thải thuộc về các chủ thể vi phạm; chủ thể nào không chứng minh được thì phải liên đới chịu trách nhiệm cho phần thiệt hại còn lại.

4. Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định những căn cứ nào để loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường?

Các căn cứ loại trừ gồm: thiệt hại xảy ra do sự kiện bất khả kháng (khoản 2 Điều 584, Điều 156 BLDS 2015); hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại (khoản 2 Điều 584 BLDS 2015); thiệt hại phát sinh trong tình thế cấp thiết (Điều 171 BLDS 2015, Điều 23 BLHS 2015); rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới đã tuân thủ đúng quy trình (Điều 25 BLHS 2015); và thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy trong lực lượng vũ trang (Điều 26 BLHS 2015).

5. Khóa luận chỉ ra hạn chế gì của các công trình nghiên cứu trước về cùng đề tài?

Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây (như của Vũ Thu Hạnh 2012, Ông Thị Ngân 2011, Nguyễn Thị Kim Ngân 2017) đều dựa trên cơ sở pháp lý của BLDS năm 2005 và Luật BVMT năm 2005, 2014 – vốn là các văn bản đã hết hiệu lực pháp lý. Do đó, các công trình này chưa cập nhật những điểm mới về chủ thể, điều kiện phát sinh, căn cứ loại trừ và cơ chế lượng hóa thiệt hại quy định tại BLDS năm 2015, Luật BVMT năm 2020 và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Thị Minh Giang là công trình nghiên cứu chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, đã luận giải và hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường. Dựa trên khung pháp lý của Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành, tác giả đã làm rõ cấu trúc phân loại thiệt hại, nguyên tắc suy đoán lỗi và các căn cứ loại trừ trách nhiệm. Đồng thời, qua việc phân tích thực tiễn các vụ việc ô nhiễm điển hình, khóa luận đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tháo gỡ vướng mắc về cơ chế xác định trách nhiệm liên đới, tư cách khởi kiện bảo vệ môi trường công cộng và nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án.