Chuyên đề thực tập phân tích các tác động đến môi trường của hoạt động khai thác than trên địa bàn thành phố hạ long

Chuyên đề thực tập phân tích tác động môi trường từ hoạt động khai thác than tại Hạ Long, đánh giá ảnh hưởng và đề xuất giải pháp bền vững.

• Tác giả: Vũ Hoàng Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Thị Hoàng Lan
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế và Quản lý đô thị
• Đề tài: Phân tích các tác động đến môi trường của hoạt động khai thác than trên địa bàn thành phố Hạ Long
• Loại tài liệu: chuyên đề thực tập
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VE PHAN TÍCH CAC TÁC ĐỘNG DEN MOI TRƯỜNG CUA HOẠT ĐỘNG KHAI THAC THAN
• 1.1. TONG QUAN VE HOAT ĐÔNG KHAI THÁC THAN
• 1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.2. Tình hình khai thác than trên thế giới
• 1.1.3. Ô nhiễm môi trường do hoạt động khai thác than trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: PHAN TÍCH CAC TÁC ĐỘNG DEN MOI TRƯỜNG CUA VIỆC KHAI THAC THAN TREN DIA BAN THÁNH PHO HẠ LONG
• 2.1. TINH HÌNH KHAI THAC THAN TREN DIA BAN TP HA LONG
• 2.2. PHAN TÍCH CÁC TAC DONG DEN MOI TRUONG CUA HOAT ĐỘNG KHAI THAC THAN O DIA BAN THÀNH PHỐ HA LONG
• 2.2.1. Tác động đến môi trường không khí
• 2.2.2. Tác động của tiếng ồn
• 2.2.3. Tác động đến môi trường nước
• 2.2.4. Tác động tới môi trường đất
• 2.2.5. Đánh giá sự cố và rủi ro môi trường
• 2.2.6. Tác động tới tài nguyên, sinh học và hệ sinh thái
• 2.2.7. Tác động đến môi trường kinh tế- xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP HẠN CHẾ CÁC TÁC ĐỘNG ĐẾN MÔI TRƯỜNG CỦA HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC THAN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HẠ LONG
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG CÁC HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC THAN Ở TP HẠ LONG
• 3.2. BIỆN PHÁP HẠN CHẾ GIẢM THIỂU CÁC TÁC ĐỘNG TIỂU CỰC CỦA HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC ĐẾN MÔI TRƯỜNG TP HẠ LONG
• 3.2.1. Biện pháp giảm thiểu tác động đối với môi trường không khí
• 3.2.2. Biện pháp giảm thiểu tác động của tiếng ồn
• 3.2.3. Biện pháp giảm thiểu tác động đối với môi trường nước
• 3.2.4. Biện pháp giảm thiểu tác động đối với môi trường đất
• 3.2.5. Biện pháp giảm thiểu tác động của chất thải rắn
• 3.2.6. Biện pháp ngăn ngừa sự cố môi trường
• 3.2.7. Biện pháp giảm thiểu tác động đối với môi trường sinh thái
• 3.2.8. Biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường
• 3.2.9. Biện pháp hoàn phục môi trường sau khai thác - đóng cửa mỏ
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Khái quát chung về khai thác than và tác động môi trường

Khai thác than là một hoạt động kinh tế quan trọng, đặc biệt tại các quốc gia có nguồn tài nguyên than dồi dào như Việt Nam. Tuy nhiên, hoạt động này cũng mang lại nhiều tác động môi trường nghiêm trọng. Hạ Long, một thành phố trọng điểm của tỉnh Quảng Ninh, là nơi tập trung nhiều mỏ than lớn. Việc khai thác than tại đây không chỉ ảnh hưởng đến tài nguyên thiên nhiên mà còn gây ra ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, khai thác khoáng sản nói chung và than nói riêng đều có tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

1.1. Tình hình khai thác than trên thế giới

Trên thế giới, khai thác than là một ngành công nghiệp lớn, đặc biệt tại các quốc gia như Trung Quốc, Mỹ và Ấn Độ. Theo số liệu thống kê, sản lượng than toàn cầu đạt khoảng 4 tỷ tấn mỗi năm, trong đó Trung Quốc chiếm hơn 40%. Tuy nhiên, hoạt động này cũng gây ra nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí và nước. Các quốc gia đang nỗ lực áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý môi trường để giảm thiểu tác động tiêu cực.

1.2. Tình hình khai thác than tại Việt Nam

Tại Việt Nam, khai thác than tập trung chủ yếu tại tỉnh Quảng Ninh, đặc biệt là thành phố Hạ Long. Hoạt động này đã góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế, nhưng cũng gây ra nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường. Các mỏ than lộ thiên và hầm lò đều có tác động đến môi trường đất, nước và không khí. Việc đánh giá môi trường và áp dụng các biện pháp phát triển bền vững là cần thiết để hạn chế những tác động tiêu cực.

II. Tác động môi trường từ khai thác than tại Hạ Long

Thành phố Hạ Long là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ hoạt động khai thác than. Các tác động chính bao gồm ô nhiễm môi trường không khí do bụi và khí thải, ô nhiễm nước từ nước thải mỏ, và suy thoái đất do chất thải rắn. Ngoài ra, hoạt động khai thác còn ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái khu vực. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc quản lý môi trường chưa hiệu quả đã làm gia tăng các vấn đề môi trường tại đây.

2.1. Tác động đến môi trường không khí

Hoạt động khai thác than tại Hạ Long gây ra ô nhiễm không khí nghiêm trọng, đặc biệt là bụi và khí thải từ các mỏ lộ thiên. Các hạt bụi mịn (PM2.5 và PM10) là nguyên nhân chính gây ra các bệnh về hô hấp cho người dân địa phương. Việc đánh giá môi trường và áp dụng các biện pháp giảm thiểu bụi là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2.2. Tác động đến môi trường nước

Nước thải từ các mỏ than chứa nhiều chất độc hại như kim loại nặng và hóa chất, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của người dân. Các biện pháp bảo vệ môi trường như xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường là cần thiết để giảm thiểu tác động.

III. Biện pháp hạn chế tác động môi trường

Để giảm thiểu các tác động môi trường từ hoạt động khai thác than tại Hạ Long, cần áp dụng các biện pháp quản lý môi trường hiệu quả. Các giải pháp bao gồm cải tiến công nghệ khai thác, xử lý chất thải, và phục hồi môi trường sau khai thác. Việc đánh giá môi trường định kỳ và tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để đảm bảo phát triển bền vững.

3.1. Cải tiến công nghệ khai thác

Áp dụng công nghệ khai thác tiên tiến, đặc biệt là công nghệ khai thác hầm lò, giúp giảm thiểu tác động đến môi trường. Công nghệ này giúp giảm diện tích đất bị ảnh hưởng và lượng chất thải rắn phát sinh.

3.2. Phục hồi môi trường sau khai thác

Sau khi kết thúc khai thác, cần thực hiện các biện pháp phục hồi môi trường như trồng rừng, cải tạo đất và xử lý nước thải. Điều này giúp khôi phục hệ sinh thái và đảm bảo phát triển bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành công nghiệp khai thác than giữ vị trí then chốt trong cơ cấu kinh tế quốc dân của Việt Nam, giữ vai trò cung cấp nguồn nhiên liệu chính cho hàng loạt ngành kinh tế trọng yếu như sản xuất điện năng, vật liệu xây dựng, công nghiệp hóa chất, sản xuất phân bón, giao thông vận tải, chế biến lương thực - thực phẩm, phục vụ nhu cầu chất đốt dân dụng và xuất khẩu. Tuy nhiên, hoạt động khai thác than cũng tạo ra những áp lực lớn và tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái tự nhiên cũng như đời sống dân sinh.

Thành phố Hạ Long là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Quảng Ninh, đồng thời nằm trong tam giác tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh). Nơi đây tập trung nhiều tài nguyên khoáng sản trữ lượng lớn đan xen với các di sản, danh lam thắng cảnh nổi tiếng. Việc triển khai các hoạt động khai thác than quy mô lớn ngay trên địa bàn thành phố đặt ra bài toán phức tạp về giải quyết xung đột giữa phát triển công nghiệp khai khoáng với bảo vệ môi trường sinh thái, giữ gìn cảnh quan du lịch và ổn định an ninh - xã hội. Xuất phát từ thực tiễn đó, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện các chiều kích tác động của ngành than đến môi trường và đề xuất các giải pháp quản lý, kỹ thuật giảm thiểu phù hợp.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Nghiên cứu và hệ thống hóa những vấn đề lý luận cùng thực tiễn về ngành công nghiệp khai thác than.
2. Phân tích, đánh giá chi tiết các tác động của hoạt động khai thác than tới môi trường xung quanh (môi trường không khí, nước, đất, hệ sinh thái và kinh tế - xã hội).
3. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và biện pháp quản lý cho các đơn vị tổ chức khai thác nhằm sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên, giảm thiểu tối đa các ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và đời sống cộng đồng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động khai thác than và các tác động môi trường phát sinh từ hoạt động khai thác than trên địa bàn thành phố Hạ Long.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào các mỏ than trên địa bàn thành phố Hạ Long và khu vực lân cận, trong đó lấy dự án khai thác mỏ than Núi Béo (thuộc các phường Hà Lầm, Hà Tu, Hà Trung và Hồng Hà) làm trường hợp điển hình.
• Phạm vi thời gian: Phân tích và sử dụng chuỗi số liệu thứ cấp chính thống giai đoạn 2010–2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Đề tài dựa trên nền tảng lý luận về địa chất than, công nghệ khai khoáng và công cụ Đánh giá tác động môi trường (ĐTM/EIA):

• Phân loại khoáng sản than: Khái niệm hình thành than qua quá trình cacbon hóa vật liệu thực vật tạo ra dãy khoáng sản cháy: than bùn, than nâu, than đá, antraxit.
• Cấu trúc địa chất mỏ: Các khái niệm vỉa than (vỉa mỏng < 1,3 m, vỉa trung bình 1,3–3,5 m, vỉa dày > 3,5 m; vách, trụ; góc dốc từ 9° đến 51°), mỏ than, bể than (bể than ẩn, nửa ẩn, hở), khu vực chứa than và tỉnh chứa than.
• Công nghệ khai khoáng: Phân biệt hai loại hình công nghệ cơ bản gồm khai thác hầm lò và khai thác lộ thiên với các đặc trưng kỹ thuật, chỉ tiêu tiêu hao và dòng thải đặc thù.
• Đánh giá tác động môi trường (EIA): Khung nhận diện, dự báo và lượng hóa các biến đổi của môi trường vật lý (không khí, nước, đất), đa dạng sinh học và các khía cạnh kinh tế - xã hội dưới tác động của các pha dự án mỏ.

Tiêu chuẩn và quy chuẩn áp dụng

Nghiên cứu đối chiếu hiện trạng và tải lượng ô nhiễm với hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và quốc tế:

• Tiêu chuẩn chất lượng không khí xung quanh TCVN 5937-2005.
• Tiêu chuẩn nước thải sinh hoạt TCVN 6772:2000.
• Các quy định về giới hạn thời gian tiếp xúc tiếng ồn đối với người lao động (từ 8,0 giờ ở mức 90 dB đến 0,25 giờ ở mức 115 dB).
• Các chỉ số chất lượng nước mặt, nước ngầm và nước thải: BOD, COD, tổng chất rắn lơ lửng (TSS), kim loại nặng (Fe, Mn, Cu, Zn), amoni và coliform.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp thu thập và phân tích - tổng hợp tài liệu: Thu thập số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê tỉnh Quảng Ninh, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ninh, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), Viện Tài nguyên và Môi trường biển.
• Phương pháp đánh giá nhanh (Rapid Environmental Assessment): Sử dụng hệ số phát thải của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) để tính toán, dự báo tải lượng bụi và các loại khí thải độc hại ($CO$, $SO_2$, $NO_x$, $HC$) dựa trên định mức tiêu hao nhiên liệu dầu diezen và khối lượng bóc xúc đất đá qua từng giai đoạn dự án.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu quy chuẩn: Đánh giá các thông số quan trắc môi trường thực tế tại hiện trường khai thác so với Tiêu chuẩn cho phép (TCCP) và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về phân tích các tác động đến môi trường của hoạt động khai thác than

Chương 1 hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về ngành khai thác than toàn cầu và tại Việt Nam, phân tích ưu - nhược điểm của các loại hình công nghệ và xác định các kênh tác động môi trường điển hình.

Tình hình khai thác than trên thế giới: Hàng năm toàn thế giới khai thác hơn 4,0 tỷ tấn than (tăng 38% trong vòng 20 năm). Trung Quốc dẫn đầu thế giới về sản lượng khai thác (đạt 2,7 tỷ tấn than năm 2014, chiếm 42,5% thị phần sản xuất toàn cầu), theo sau là Mỹ, EU, Ấn Độ và Úc. Thị trường tiêu thụ tập trung lớn nhất tại châu Á (chiếm 54% nhu cầu toàn cầu). Về thị trường xuất khẩu, Úc đứng đầu (chiếm 25,6% với 278 triệu tấn năm 2014), kế tiếp là Indonesia (chiếm 21% với 228,2 triệu tấn năm 2014). Ngược lại, Nhật Bản là quốc gia nhập khẩu than lớn nhất (206 triệu tấn năm 2014, chiếm 19,4% lượng nhập khẩu thế giới), tiếp theo là Hàn Quốc (107,1 triệu tấn).

Chỉ tiêu so sánh	Công nghệ khai thác hầm lò	Công nghệ khai thác lộ thiên
Đặc điểm diện tích khai trường	Nhỏ, ít chiếm dụng bề mặt	Rất lớn, chiếm dụng diện tích rộng
Khối lượng đất đá thải	Thấp (bằng khoảng 1/5 so với lộ thiên)	Rất lớn (bóc 5–6 $m^3$ đất đá/tấn than)
Hệ số thu hồi tài nguyên	Tổn thất cao (tổn thất 50% – 60%)	Hiệu suất sử dụng cao (đạt khoảng 90%)
Rủi ro môi trường - an toàn	Cháy nổ khí mỏ, ngạt khí, sập lò, axit hóa nước ngầm	Phá hủy rừng, xói mòn bãi thải, bụi và tiếng ồn lớn

Tài nguyên và hiện trạng môi trường vùng than Việt Nam: Trữ lượng than đá antraxit ước tính đạt 3,5 tỷ tấn, trong đó bể than Quảng Ninh tập trung trên 3,3 tỷ tấn (chiếm khoảng 90% sản lượng toàn quốc). Khảo sát môi trường tại các mỏ thuộc TKV (29 mỏ lộ thiên, 14 mỏ hầm lò) ghi nhận áp lực ô nhiễm gia tăng mạnh:

• Hàng năm các mỏ phát sinh từ vài trăm nghìn đến hàng triệu mét khối nước thải, hàng trăm triệu mét khối đất đá.
• Nước thải mỏ than Hà Lầm có hàm lượng BOD và COD vượt TCCP từ 3,9 đến 5,7 lần; than Mông Dương có hàm lượng Sunfua và TSS gấp đôi TCCP; than Dương Huy có TSS vượt 15,6 lần. Ô nhiễm từ khai thác làm suy giảm 20% năng suất lúa tại khu vực Đông Triều.
• Tổng lượng nước thải từ các mỏ năm 2009 đạt 38 triệu $m^3$ với độ pH dao động từ 3,1 đến 6,5, hàm lượng chất rắn lơ lửng cao hơn ngưỡng cho phép 1,7–2,4 lần, nồng độ Mangan và Sắt cao.
• Khám định kỳ 1.700 công nhân ngành than ghi nhận: trên 40% mắc viêm mũi - họng, 17% mắc viêm xoang sau 5 năm làm việc, 40% mắc viêm phế quản sau 5 năm; bệnh nhân bụi phổi ngành than chiếm 85% tổng số ca mắc bệnh nghề nghiệp của cả khối công nghiệp.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CÁC TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG CHÍNH CỦA NGÀNH THAN           |
+--------------------+--------------------+-------------------------------+
| MÔI TRƯỜNG KHÍ     | Bụi phát tán, khí độc CO, SO2, H2S, NOx, CH4, giảm O2  |
| MÔI TRƯỜNG NƯỚC    | Axit hóa dòng chảy (pH 3,1-6,5), ô nhiễm TSS, Fe, Mn   |
| MÔI TRƯỜNG ĐẤT     | Chiếm dụng 2,9% đất Quảng Ninh, xói mòn bãi thải      |
| SINH THÁI - XÃ HỘI | Phá hủy rừng tái sinh, bồi lấp ven bờ, bệnh bụi phổi  |
+--------------------+--------------------+-------------------------------+

---

Chương 2: Phân tích các tác động đến môi trường của việc khai thác than trên địa bàn thành phố Hạ Long

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng phát thải và đánh giá định lượng tác động môi trường tại thành phố Hạ Long, đi sâu vào từng giai đoạn hoạt động của dự án mỏ than Núi Béo.

Hiện trạng khai thác tại khu vực Hạ Long - Cẩm Phả: Khu vực này có 12 mỏ lộ thiên, 17 mỏ hầm lò, 15 cảng và 4 nhà máy tuyển than hoạt động dọc bờ vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long với sản lượng khoảng 35 triệu tấn/năm. Nhiều moong khai thác lộ thiên đã hạ sâu vượt mức -300 m so với mực nước biển. Cứ sản xuất 1 tấn than lộ thiên phát sinh 10–13 tấn đất đá thải và khoảng 3 $m^3$ nước thải. Tổng lượng nước thải mỏ tại Quảng Ninh khoảng 58,9 triệu $m^3$/năm nhưng trạm xử lý mới đáp ứng được 25,9 triệu $m^3$/năm, lượng còn lại xả thẳng ra tự nhiên. Khối lượng đổ thải trung bình của TKV đạt 210 triệu $m^3$/năm (Cẩm Phả chiếm 150 triệu $m^3$/năm, Hạ Long chiếm 45 triệu $m^3$/năm). Các bãi thải khổng lồ ven vịnh như Nam Đèo Nai (230 ha), bãi tuyển than Cửa Ông (125 ha) và bãi thải Chính Bắc có độ cao trên +300 m. Mỗi năm vịnh Hạ Long - Bái Tử Long tiếp nhận khoảng 43.000 tấn COD, 9.000 tấn BOD và 135 tấn kim loại nặng chưa qua xử lý triệt để.

Đánh giá chi tiết theo vòng đời dự án mỏ than Núi Béo:

• Giai đoạn thi công xây dựng mỏ:
  • Hoạt động bóc đất xây dựng cơ bản (300.000 $m^3$) và san gạt mặt bằng/đường giao thông tạo ra 13,92 tấn bụi đất đá. Máy thi công sử dụng động cơ diezen bốc xúc 257.726 $m^3$ đất đá (tiêu tốn 0,37 kg dầu/$m^3$) phát sinh 0,089 tấn bụi khói.
  • Tổng lượng bụi phát sinh giai đoạn 2001–2004 là 430 tấn bụi đất đá và 89 tấn bụi đốt nhiên liệu.
  • Khí thải phát sinh từ 463 tấn dầu tiêu thụ (giai đoạn 2010–2015) gồm: 23,14 kg $CO$; 1.296,12 kg $SO_2$; 5.693,66 kg $NO_x$ và 111,1 kg $HC$.
  • Chất thải rắn gồm 5.700.000 $m^3$ đất đá thải và 150.000 $m^3$ xít thải chuyển đổ về bãi Chính Bắc và Tây Nam, chuyển đổi mục đích trên 30 ha đất. Rác thải sinh hoạt của 400 công nhân xây dựng phát sinh 40 kg/ngày (định mức 0,1 kg/người/ca).
• Giai đoạn vận hành khai thác (2005–2025):
  • Tổng khối lượng bóc đất đá ước tính 230.000 $m^3$ và khai thác than tạo ra 137.529,8 tấn bụi. Nổ mìn tiêu thụ 2,5–4 triệu $m^3$ đất đá/năm (hệ số 0,027–0,17 kg bụi/tấn). Bụi khói máy xúc đạt 17,48 tấn, vận chuyển đất đá phát sinh 167,27 tấn bụi khói, vận chuyển than sinh ra 14,91 tấn bụi khói.
  • Làm suy giảm tầng nước ngầm khu vực do thoát nước moong khai thác làm thất thoát từ 300 đến 400 $m^3$/ngày đêm, gây nguy cơ ô nhiễm nguồn tưới tiêu suối Hà Tu và suối Lộ Phong.
  • Đất đá thải tích lũy tại bãi Tây Nam (195 triệu $m^3$), bãi Chính Bắc (> 18 triệu $m^3$), bãi trong vỉa 11 (> 18 triệu $m^3$), bãi trong vỉa 9 (> 21 triệu $m^3$), làm chuyển đổi trên 270 ha đất. Lượng rác sinh hoạt phát sinh 90 kg/ngày.
• Tác động tài nguyên, sinh thái và kinh tế - xã hội:
  • Dự án huy động hơn 900 ha đất (khai trường 300 ha, bãi thải vách > 300 ha, bãi Chính Bắc 150 ha). Làm mất trên 20 ha đất ở và vườn, trên 48 ha đất nông nghiệp, trên 230 ha đất rừng tái sinh (chủ yếu là thông, bạch đàn, phi lao, xà cừ, tre nứa).
  • Về xã hội, dự án tạo việc làm ổn định cho hơn 1.000 cán bộ công nhân mỏ Núi Béo và cung cấp than cho Nhà máy Nhiệt điện Quảng Ninh; song buộc phải di dời hơn 160 hộ dân khỏi vùng dự án, làm xáo trộn sinh kế nông nghiệp tại các phường Hồng Hà, Hà Tu, Hà Trung.
• Rủi ro và sự cố môi trường tiềm ẩn: Nguy cơ trượt lở bờ moong mỏ (đe dọa an toàn Nhà máy Nhiệt điện Quảng Ninh và chặn khai thác dưới mức +126); trượt lở các bãi thải cao hàng trăm mét; sự cố ngập mỏ; than tự cháy âm ỉ; sự cố nổ mìn và mất an toàn lao động.

---

Chương 3: Một số biện pháp hạn chế các tác động đến môi trường của hoạt động khai thác than trên địa bàn thành phố Hạ Long

Chương 3 đề xuất định hướng phát triển bền vững cùng hệ thống các giải pháp kỹ thuật, quản lý nhằm khống chế ô nhiễm và hoàn nguyên môi trường vùng mỏ.

Định hướng ngành than tại thành phố Hạ Long: Chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ "nâu" sang "xanh", hiện đại hóa công nghệ khai thác hầm lò và cơ giới hóa đồng bộ:

• Dự án mỏ hầm lò Khe Chàm II-IV (khởi công 2013, công suất thiết kế 3,5 triệu tấn than/năm, tổng mức đầu tư hơn 12.000 tỷ đồng, trữ lượng hơn 74 triệu tấn, 13 lò chợ tiêu chuẩn châu Âu) làm hình mẫu cho mỏ sạch, hiện đại, an toàn.
• Cơ giới hóa khai thác hầm lò giúp giảm định mức tiêu hao gỗ chống lò từ 45–50 $m^3$/1.000 tấn xuống còn 14,1 $m^3$/1.000 tấn, hạ tỷ lệ tổn thất tài nguyên từ 45–50% xuống 24,2%.
• Đối với khai thác lộ thiên: đổi mới thiết bị công suất lớn (máy xúc 10 $m^3$, ô tô 100 tấn), giảm tỷ lệ tổn thất than từ 15–18% xuống còn 5,3%.
• Xây dựng 12 trạm xử lý nước thải mỏ công suất trên 100 triệu $m^3$/năm trên địa bàn; đưa vào hoạt động nhà máy xử lý chất thải nguy hại tập trung.
• Chuyển đổi phương thức vận chuyển: thay thế xe ô tô chạy trên quốc lộ bằng hệ thống băng tải kín chuyên dụng ra cảng; hoàn phục môi trường 800 ha bãi thải, thực hiện đổ thải tầng thấp có đê đập chắn chân bãi thải ngăn trôi lấp đất đá.

Các giải pháp kỹ thuật và tổ chức cụ thể:

1. Kiểm soát môi trường không khí và tiếng ồn: Áp dụng bua nước trong lỗ khoan nổ mìn để dập bụi ngay tại gương lò; bố trí xe phun sương, tưới nước thường xuyên trên các cung đường vận chuyển nội mỏ; phủ bạt kín các thùng xe chở than; duy trì đai cây xanh và tường chắn ngăn bụi phát tán ra khu dân cư xung quanh.
2. Xử lý nước thải mỏ và sinh hoạt: Xây dựng hệ thống hố lắng nhiều bậc để loại bỏ cặn lơ lửng; lắp đặt trạm xử lý nước thải nhiễm dầu mỡ bằng phương pháp tuyển nổi/ngăn dầu; xây dựng bể phốt tự hoại 3 ngăn xử lý nước thải sinh hoạt; trung hòa nước thải axit mỏ và xử lý kết tủa kim loại nặng (Fe, Mn) trước khi tuần hoàn hoặc xả ra nguồn tiếp nhận suối Lộ Phong.
3. Quản lý chất thải rắn và bãi thải: Phân loại tại nguồn chất thải nguy hại (giẻ lau dính dầu mỡ, ắc quy chì - axit hỏng từ nhà đèn, vỏ thùng dầu) và bàn giao cho đơn vị có chức năng; quy hoạch bãi thải đất đá tầng thấp theo đúng góc dốc thiết kế, xây dựng kè rọ đá chân bãi thải.
4. Cải tạo phục hồi môi trường sau khai thác (hoàn thổ - đóng cửa mỏ): San gạt mặt bằng các tầng bãi thải đã kết thúc đổ thải, phủ lớp đất màu và trồng cây cải tạo đất keo lá tràm, bạch đàn để chống xói mòn, phục hồi thảm thực vật; xử lý an toàn lòng moong sau khai thác để phòng ngừa tích tụ nước chua.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

Bản chuyên đề đã tổng hợp và tính toán hệ thống các chỉ số phát thải môi trường của ngành than tại Hạ Long:

Thông số phát thải / Hiện trạng	Số liệu ghi nhận trong văn bản
Sản lượng than vùng Hạ Long - Cẩm Phả	Đạt khoảng 35 triệu tấn/năm
Tổng lượng nước thải mỏ tại Quảng Ninh	58,9 triệu $m^3$/năm (xử lý đạt 25,9 triệu $m^3$/năm)
Tải lượng đổ thải trung bình	210 triệu $m^3$/năm (Hạ Long chiếm 45 triệu $m^3$/năm)
Chất ô nhiễm xả ra vịnh Hạ Long - Bái Tử Long	43.000 tấn COD/năm; 9.000 tấn BOD/năm; 135 tấn kim loại nặng/năm
Định mức bóc đất đá & nước thải lộ thiên	10–13 tấn đất đá thải và 3 $m^3$ nước thải/tấn than
Bụi phát sinh thi công mỏ Núi Béo	13,92 tấn bụi đất đá; 0,089 tấn bụi khói diezen
Bụi phát sinh vận hành mỏ Núi Béo (2005–2025)	137.529,8 tấn bụi đất đá bóc xúc
Tổn thất tài nguyên sau đổi mới công nghệ	Hầm lò giảm còn 24,2%; Lộ thiên giảm còn 5,3%
Tiêu hao gỗ chống lò hầm lò	Giảm từ 45–50 $m^3$/1.000 tấn xuống 14,1 $m^3$/1.000 tấn

Đóng góp thực tiễn của đề tài

• Hệ thống hóa đầy đủ cơ sở dữ liệu về hiện trạng ô nhiễm môi trường công nghiệp than tại địa bàn đô thị du lịch đặc thù như thành phố Hạ Long giai đoạn 2010–2015.
• Ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh của WHO để lượng hóa chi tiết tải lượng phát thải khí và bụi theo các giai đoạn vòng đời của mỏ than lộ thiên (mỏ Núi Béo).
• Tổng hợp các giải pháp mang tính khả thi từ góc độ quản lý kỹ thuật công nghệ mỏ (cơ giới hóa hầm lò, băng tải than kín, trạm xử lý nước thải mỏ tập trung, đổ thải phân tầng có đê chắn) nhằm hỗ trợ các đơn vị khai thác chuyển đổi theo mô hình tăng trưởng xanh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Số liệu quan trắc và thống kê trong chuyên đề tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2010–2015, dựa phần lớn vào tài liệu thứ cấp từ TKV và các sở ngành địa phương; chưa thực hiện được các đợt đo đạc, lấy mẫu hóa nghiệm độc lập tại hiện trường mỏ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả thực tế của công tác hoàn nguyên, phục hồi môi trường các bãi thải mỏ Núi Béo sau mốc năm 2025; đánh giá tác động môi trường tích lũy khi dự án Nhiệt điện Quảng Ninh vận hành tối đa công suất kết hợp với nguồn than địa phương có hàm lượng lưu huỳnh cao.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên: Thuộc các chuyên ngành Kinh tế Môi trường, Kinh tế và Quản lý Đô thị, Quản lý Tài nguyên, Kỹ thuật Mỏ có thể tham khảo phương pháp áp dụng hệ số WHO để tính toán tải lượng phát sinh chất thải dự án.
• Cán bộ quản lý môi trường đô thị: Cơ quan quản lý tài nguyên môi trường cấp huyện/tỉnh tham khảo các chỉ tiêu kỹ thuật về đê đập chắn bãi thải tầng thấp, phương án thay thế xe chở than bằng băng tải kín và các mô hình xử lý nước thải mỏ than.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao mỏ than Núi Béo lại được chọn làm trường hợp điển hình trong nghiên cứu?

Mỏ than Núi Béo là mỏ than lớn nằm ngay trong ranh giới các phường nội thị của thành phố Hạ Long (Hà Lầm, Hà Tu, Hà Trung, Hồng Hà). Mỏ có quy mô diện tích huy động trên 900 ha, khối lượng đất đá bóc xúc lớn, đồng thời cung cấp nguyên liệu trực tiếp cho Nhà máy Nhiệt điện Quảng Ninh, thể hiện đầy đủ các tác động đặc trưng về bụi, tiếng ồn, nước thải axit và chuyển đổi đất đai của ngành than tại đô thị.

2. Định mức phát sinh chất thải rắn và nước thải trong khai thác than lộ thiên tại Hạ Long là bao nhiêu?

Theo tính toán của TKV được trích dẫn trong văn bản, để sản xuất được 1 tấn than lộ thiên, doanh nghiệp phải đổ thải từ 10 đến 13 tấn đất đá thải và phát sinh khoảng 3 $m^3$ nước thải từ khai trường.

3. Việc cơ giới hóa công nghệ khai thác đã giúp TKV giảm tiêu hao vật tư và tổn thất than như thế nào?

Việc áp dụng công nghệ cơ giới hóa đồng bộ đã giúp ngành than giảm tiêu hao gỗ chống lò hầm lò từ 45–50 $m^3$/1.000 tấn xuống còn 14,1 $m^3$/1.000 tấn; giảm tổn thất tài nguyên than trong khai thác hầm lò từ 45–50% xuống 24,2%; và giảm tổn thất trong khai thác lộ thiên từ 15–18% xuống 5,3%.

4. Nước thải mỏ than tại khu vực Quảng Ninh có những đặc tính ô nhiễm nguy hại nào?

Nước thải mỏ than tại Quảng Ninh có tính axit mạnh với độ pH dao động từ 3,1 đến 6,5; hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS) vượt ngưỡng cho phép 1,7–2,4 lần; chứa hàm lượng cao các kim loại nặng như Sắt (Fe) và Mangan (Mn); chỉ số BOD/COD vượt tiêu chuẩn nhiều lần và gây ô nhiễm amoni, coliform tại các thủy vực tiếp nhận.

---

Kết luận

Chuyên đề thực tập tốt nghiệp của tác giả Vũ Hoàng Sơn đã phản ánh bức tranh thực trạng về tác động môi trường của hoạt động khai khoáng than tại thành phố Hạ Long giai đoạn 2010–2015. Thông qua trường hợp điển hình của mỏ than Núi Béo và chuỗi số liệu của TKV, nghiên cứu đã lượng hóa các dòng thải bụi, khí độc, nước thải axit và đất đá bãi thải ảnh hưởng đến vịnh Hạ Long và khu dân cư. Đồng thời, đề tài khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch mô hình khai khoáng sang tăng trưởng xanh thông qua cơ giới hóa hầm lò, xây dựng trạm xử lý nước thải tập trung và phục hồi môi trường bãi thải sau khai thác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VE PHAN TÍCH CAC TÁC ĐỘNG DEN MOI TRƯỜNG CUA HOẠT ĐỘNG KHAI THAC THAN 1. TONG QUAN VE HOAT ĐÔNG KHAI THÁC THAN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khai niệm khoảng san than Từ hang trăm năm nay, van dé nguồn gốc của than khoáng đã là đối tượng nghiên cứu tổng hợp của các nhà địa chất học, thạch học, cô thực vật học và địa hoá học.

Than chủ yếu do các loại thực vật, đôi khi có chứa một số di tích động vật tạo thành. Sự phong phú và đa dạng của thế giới thực vật đã là những nguyên nhân tạo nên sự đa dạng của thành phần và cấu trúc của các loại than. Trong quá trình thành tạo than vật liệu thực vật, dưới tác động của quá trình tự nhiên, bị biến đồi dần theo hướng tăng hàm lượng cacbon. Cho nên gọi quá trình thành tạo than là quá trình cacbon hoá.

Sự tăng dần hàm lượng cacbon trong vật liệu thực vật bị biến đổi xảy ra liên tục va tạo ra dãy khoáng sản cháy: than bùn — than nâu — than đá — antraxit. Một số khái niệm liên quan * Via than: Via than là nơi tích tụ của than được giới han bằng hai mặt tương đối song song nhau, một mặt được gọi là trụ, một mặt được gọi là mái (hay còn gọi là vách). Via than là một thành viên của trầm tích chứa than, ranh giới của via than và đá vây quanh thường là rõ ràng, chỉ đôi khi mới thấy chuyền tiếp dần qua các loại đá chứa than như sét than, than chứa sét. Tuỳ theo sự có mặt hay không của các lớp đá kẹp trong via than mà người ta chia ra via có cấu trúc phức tạp hay đơn giản.

Trong một via than đơn giản hoặc trong một phân via than có thé bao gồm nhiều lớp than thuộc những loại hình nguồn gốc khác nhau. Các bề than có bề dày rất khác nhau, từ vài mm tới hàng chục mét thậm chí có khi tới 200 - 300m. Tuy theo bề day người ta chia ra via mỏng (dưới 1,3m), via dày trung bình (1,3 — 3,5m) và via dày (trên 3,5m). Chiều dài của vỉa than cũng rât khác nhau, từ vài mét, vài chục mét cho tới hàng trăm kilomet.

* Mỏ than: Mỏ than là một khu vực của vỏ Trái Dat, ở đó có sự tích tụ tự nhiên của các trầm tích chứa than và các via than. Mỏ than thường có diện tích tương đối nhỏ, thay đổi trong phạm vi vài chục kilomet vuông, ít khi tới vài trăm kilomet vuông. Mỏ có thé là mỏ công nghiệp hay không công nghiệp, tuỳ theo việc khai thác mỏ có lợi về mặt kinh tế hay không. SV: Vũ Hoàng Son 3 Lớp: Kinh tế và Quan lý đô thị 55 Chuyên dé thực tập GVHD: TS.

Bùi Thi Hoàng Lan * Bề than: Bề than đó là một khu vực của vỏ Trái Dat, nam trong một đơn vi dia kiến tạo lớn, bao gồm nhiều mỏ than có sự phân bố không gian tương đối liên tục và có sự liên quan nhất định về điều kiện thành tạo, ké cả các biến đổi sau này. Kích thước của các bề than thường lớn, có khi đạt tới hang trăm nghìn km2. Theo mức độ bị phủ của các trầm tích chứa than, người ta chia các bề than làm ba loại: + Các bé than ân: Trầm tích chứa than hoàn toàn bị các trầm tích không than phủ khớp đều hoặc khớp không đều lên trên. Hoàn toàn không thấy mặt đáy của bề.

+ Các bé than nửa ấn: Về cơ bản trầm tích chứa than bị các trầm tích không than phủ lên trên, nhưng một phần của mặt đáy bê vẫn có thể quan sát được. + Các bé than hở: Ranh giới của bề trùng với bề mặt lỗi ra của bề mặt đáy bể. * Khu vực chứa than: Trong phạm vi của một bề than tuy theo điều kiện cấu tạo và hành chính mà người ta chia ra thành các khu vực chứa than. Đó là một nhóm mỏ cùng nam trong một yếu tố cấu tạo nhất định.

* Tỉnh chứa than: Đó là một khu vực tích tụ than rộng lớn, liên tục hay không liên tục, bao gồm nhiều bề than và mỏ than cùng tuổi, giỗng nhau về điều kiện địa lí tự nhiên khi thành tạo than và đá vây quanh chúng, giống nhau về địa tầng, bề dày và điều kiện thế nằm (A. TÌNH HÌNH HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 1. Tình hình khai thác than trên thế giới 1. Thực trạng hoạt động khai thác than trên thé gidi Than là một ngành công nghiệp mang tính toàn cầu, 40% quốc gia toàn cầu sản xuất than, tiêu thụ than thì hầu như là tất cả các quốc gia.

Toàn thế giới hiện tiêu thụ khoảng 4 tỷ tấn than hàng năm. Một số ngành sử dụng than làm nguyên liệu đầu vào như: điện, thép và kim loại, xi măng và các loại chất đốt hóa lỏng. Than đóng vai trò chính trong sản xuất ra điện (than đá và than non), các sản phẩm thép va kim loại (than céc). Hàng năm có khoảng hon 4,0 tỷ tan than được khai thác, con số này đã tăng 38% trong vòng 20 năm qua.

Châu Á là châu lục khai thác thác nhanh nhất trong khi đó Châu Âu khai thác với tốc độ giảm dan. Trung Quốc là quốc gia khai thác than trữ lượng lớn nhất trên thế giới, năm 2014 khai thác 2,7 tỷ tấn than, tiếp đó là Mỹ và các nước EU. Điều này cho thấy, than có ở khắp mọi nơi trên trái đất chứ không tập trung tại một địa điểm nào nhất định cả SV: Vũ Hoàng Son 4 Lớp: Kinh tế và Quan lý đô thị 55 Chuyên dé thực tập GVHD: TS. Bùi Thi Hoàng Lan Bảng 1.

Sản xuất than theo quốc gia (triệu tấn) Quốc gia | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | Tylé | Dutra (năm) China 1772 2380 | 1992,3 | 19923 | 1772 | 42,5% 41 USA 41 1040,2 | 1053,6 | 1026,5 | 5187,6 | 18% 224 EU 638 593,4 | 595,5 608 628,4 | 5,2% 51 India 638 47/84 | 4473 | 4284 | 6284 | 5,8% 114 Australia | 351,5 399 3853 | 378,8 | 628.3 | 217,4 195 146,9 | 132,4 | 4,2% 19 Gemany | 209,4 | 201,9 | 197,2 | 202/8 | 207,8 | 3,2% 35 Poland 163,8 | 1459 | 156,1 | 159,5 | 162,4 | 1,8% 52 Total 5187,6 | 6421,2 | 6195,1 | 5886,7 | 5585,3 | 100% 142 Nguồn: HASC tổng hợp Điện là ngành tiêu thụ than lớn nhất hiện nay và sẽ còn duy trì trong tương lai. Khoảng 39% lượng điện sản xuất ra trên thế giới là từ nguồn nguyên liệu này. Lượng tiêu thụ than cũng được dự báo sẽ tăng ở mức từ 0.5% từ nay cho đến năm 2030. Tiêu thụ về than cho nhu cầu trong các lò hơi sẽ tăng khoảng 1.5%/năm trong khi than non, được sử dụng trong sản xuất điện, tăng với mức 1%/năm.

Cầu về than cốc, loại than được sử dụng trong công nghiệp thép và kim loại được dự báo tăng với tốc độ 0. Thị trường tiêu thụ than lớn nhất là Châu A chiếm 54% lượng tiêu thụ toàn thé giới, tập trung chủ yếu tại Trung Quốc. SV: Vũ Hoàng Son 5 Lớp: Kinh tế và Quan lý đô thị 55 Chuyên dé thực tập GVHD: TS. Bùi Thi Hoàng Lan TH ƯONU TI14.0 none mw Sản lượng (triệu tan) Hình 1.1- Biểu đồ thé hiện sự sO sánh về sản lượng than của 10 quốc gia tiêu thu than nhiêu nhât thê giới (triệu tan) Than sẽ vẫn đóng vai trò quan trọng, đặc biệt tại các khu vực có tốc độ tăng trưởng cao.

Tăng trưởng của thị trường than dành cho đốt lò hơi và than cốc sẽ mạnh nhất tại châu Á, nơi mà nhu cầu về điện, sản xuất thép, sản xuất xe hơi và nhu cầu dân sinh tiêu thụ tăng cao theo mức sống ngày càng được cải thiện dẫn theo sự tăng trưởng về kinh tế. Than được khai thác thương mại tại hơn 50 quốc gia.036 Mt/nam của than đá cứng hiện tại dang được sản xuất, tăng đáng ké trong những năm qua. Năm 2014, sản xuất than cốc và than non hơn 1. Đức đứng dau thế giới về sản xuất than đá với 194,4 Mt còn Trung Quốc đứng thứ 2 với 100.

Vì than là nguồn tài nguyên khoáng sản được vận chuyên với khối lượng lớn nên chỉ phí vận chuyền chiếm tỉ trọng lớn về giá thành trong các sản phẩm về than. Thị trường than xuất khẩu được chia thành 2 thị trường lớn là Đại Tây Dương và Thái Bình Dương hiện chiếm 60% lượng than hơi nước được thông thương. Úc đứng đầu thế giới về xuất khẩu than chiếm 25.6% toàn thị trường xuất khâu lớn. Thị trường tiếp theo là Indonesia chiếm tới 21% tổng lượng xuất khâu trên thế giới.

(Công ty Cổ phần Chứng khoán Hà Thành, 2010) SV: Vũ Hoàng Son 6 Lớp: Kinh tế và Quan lý đô thị 55 Chuyên dé thực tập GVHD: TS. Bùi Thi Hoàng Lan Bảng 1. Xuất khẩu than theo quốc gia và năm (triệu tấn) Quốc gia | 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Chia Australia | 238,1 247,6 255 255 268,5 278 25,6% Indonesia | 107,8 131,4 142 192,2 221,9 228,2 21% Nga 41 55,7 98,6 103,4 112,2 115,4 10,6% My 43 48 51,7 51,2 60,6 83,5 7,7% Colombia | 50,4 56,4 59,2 68,3 74,5 81,5 7,5% Trung 103,4 95,5 93,1 85,6 75,4 68,8 6,3% Quôc Nam Phi 78,7 79,4 78,8 75,8 72,6 68,2 6,3% Canada 27,7 28,8 31,2 31,2 33,4 36,5 3,4% Total 713,9 764 936 1000,6 1073,4 1087,3 100% Bên cạnh những nước san xuất được than họ dem di dé xuất khẩu thì những quốc gia không sản xuất được than hay lượng sản xuất ra chưa đáp ứng được nhu cầu của họ trong hiện tai và tương lai thì họ buộc phải đi nhập khâu dé cân đối nguồn cung cho các hoạt động trong nước của mình. Đất nước nhập khâu lớn nhất là Nhật — quốc gia không sản xuất được than mà nhu cầu lại rất lớn.

Tiếp theo đó là Triều Tiên với 107.1 triệu tấn được nhập khẩu năm 2014. SV: Vũ Hoàng Son Lớp: Kinh tế và Quan lý đô thị 55 Chuyên dé thực tập GVHD: TS. Bùi Thi Hoàng Lan Bảng 1. Nhập khẩu than theo Quốc gia và năm (triệu tan) Quốc gia 2012 2013 2014 Ty lệ Nhật 199,7 208 206 19,4% Nam Tiều Tiên 84,1 94,1 107,1 10,1% An Độ 52,7 29,6 70,9 6,7% Dai Loan 69,1 72,5 70,9 6,7% Đức 50,6 56,2 55,7 5,2% Tổng 991,8 1056,5 1063,2 100% 1.

Ô nhiễm môi trường do hoạt động khai thác than trên thé giới Hiện nay, khai thác than trên thé giới đang áp dụng hai loại hình công nghệ khai thác chủ yếu đó là công nghệ khai thác hầm lò và khai thác lộ thiên.